Elimizde eńbek quqyǵynyń buzylýy týraly derekter bárimizdi oılandyrady. Jaǵymsyz jaǵdaılar kóbinese kásiporyndarda, qurylys salasynda bolatyny belgili. Zańsyzdyqqa jol bermeý úshin Bas prokýratýra júıeli jumysty jalǵastyryp keledi.
Máselen, 2022 jyly prokýrorlar ýákiletti memlekettik organdarmen birlesip, 1,5 mlrd teńge somasyna 68 kásiporyndaǵy 4 myń qyzmetkerdiń jalaqy boıynsha boryshtaryn óteýdi qamtamasyz etken. Búginde jalaqy boıynsha bereshekti jedel óndirip alý úshin derekter almasý oń jolǵa qoıylǵan. Debıtorlarmen jumys júrgizilip, boryshkerlerdiń múlkin izdeý jalǵasyp jatyr.
Tekserý is-sharalary kezinde «Tamyr» JShS kompanııalar tobynyń 243 qyzmetkerge 60 mln teńge qaryz ekeni anyqtalady. Soltústik Qazaqstan oblysy prokýratýrasynyń usynýy boıynsha kásiporyn qaryzdaryn tolyǵymen ótep, al jumys berýshi Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 462-babynyń 3-bóligi boıynsha ákimshilik jaýaptylyqqa tartylǵan.
Sheteldik jumys kúshin tartatyn sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń jumyskerleriniń quqyqtaryn saqtaýy jeke baǵyt retinde qarastyrylǵan. Bul baǵytta eń kóp taralǵan buzýshylyq – otandyq jáne sheteldik mamandardyń eńbekaqysyndaǵy teńgerimsizdik. Anyqtalǵan buzýshylyqtar boıynsha 66 usyný engizilip, 228-ge jýyq adam ákimshilik jaýaptylyqqa tartylǵan. Buǵan qosa, 72 mln teńgege aıyppul salynyp, ákimdikter arqyly 266 ruqsat qaıtaryp alyndy jáne 150 sheteldik azamat elden shyǵaryldy.
Iá, Qazaqstanda mıgranttar quqyǵy jıi buzylatyny jasyryn emes. Resmı derekterge súıensek, keıingi bes jylda mıgranttar eńbegin zańsyz paıdalanǵany úshin 10 myńnan asa jumys berýshi jaýapqa tartylǵan. Al adam saýdasy boıynsha byltyr 77 qylmystyq is tirkelip, bes uıymdasqan toptyń zańsyz áreketteriniń joly kesilgen.
Ústemeaqy men ótemaqynyń tólenýi de – basty nazarda. Máselen, prokýrorlardyń aktileri boıynsha 30 myń jumysshyǵa jalaqyǵa ústemeaqy belgilengen. 600-den asa qyzmetkerge ótemaqy tólendi. Ákimshilik jaýaptylyqqa 226 adam tartyldy.
Zańgerler qyzmetkerlerdiń kóbi eńbek kelisimshartyna mán bermeı, óz quqyqtaryn bile bermeıtinin alǵa tartady. Eńbek kelisimsharty bolmaǵan jaǵdaıda eki taraptyń jaýapkershilikterin aıqyndaý qıynǵa soǵatyny belgili. Jazbasha kelisimsharttyń bolmaýy adamdardy iske nemquraıdylyq tanytýyna áser etýi múmkin. Eńbek kelisimsharty jazbasha jasalsa, kez kelgen adam ár áreketiniń jaýapkershiligin túsinip, ony oryndamaǵan jaǵdaıda zań aldynda jaýap beretinin túsinedi. Bir sózben aıtqanda, kelisimshart – sizdiń quqyǵyńyzdy qorǵaıtyn kepil.
Basshylyq jalaqyny keshiktirse ne isteý kerek? Eńbek kodeksiniń 134-baby «Jalaqy tóleýdiń tártibi men merzimderi» boıynsha jalaqy aıyna keminde bir ret nemese kelesi aıdyń birinshi onkúndiginen keshiktirilmeı tólenýge tıis. Zań boıynsha onyń barlyǵy eńbek shartynda nemese ujym shartynda kórsetiledi. Jumys berýshi jalaqyny keshiktirgen jaǵdaıda Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 87-baby «Eńbekke aqy tóleý jónindegi talaptardy buzý» boıynsha jaza qarastyrylady.
Jumyskerler quqyǵy buzylsa, qaı organǵa júginetinin bilmeı, birden polısııany oıǵa alady. Ár óńirde eńbek ınspeksııasy degen memlekettik organ bar. Bul mekeme Eńbek kodeksiniń, sonymen birge «Halyqty jumyspen qamtý týraly», «Qyzmetker eńbek (qyzmettik) mindetterin atqarǵan kezde ony jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý týraly» zańdardyń saqtalýyn baqylaýdy júzege asyrady. Qyzmetker «ádiletsiz, esh sebepsiz jumystan shyǵaryp jatyr» nemese joǵaryda kórsetilgen zańdarǵa sáıkes, quqyǵym buzyldy dep oılasa, ózi turatyn mekenjaı boıynsha eńbek ınspeksııasyna aryz jazyp, júginýine bolady. Onda arnaıy mamandar túsindirý jumystaryn júrgizip, máseleni sheshýge kómektesedi. Eńbek ınspeksııasy tolyq tekseris jumysyn júrgizedi.