Áleýmettiń áleýetin arttyrý – basty maqsat

Qazaqqa qazba baılyqty úıip-tógip bere salǵan ǵoı. Mendeleev jasaǵan kestedegi baılyq­tyń bári bar. Basym bóligi shól jáne shóleıtti aımaqtan quralatyn Qazaqstan úshin bul taptyrmas olja ekeni anyq. Munaı men gaz, mys pen myrysh, odan basqa túrli-tústi metaldardyń barlyǵy bizde óndirilip, álemdik naryqqa shyǵyp jatyr. Al osylardyń arasynan jahandyq básekede bási basym bolyp, aıdarynan jel esip turǵan bir sala bar. Ol – ýran óndirisi. Ýran óndirisi boıynsha álemdik naryqta Qazaqstannyń aldyńǵy qatarda ekenin el biledi. Al elimizde óndiriletin ýrannyń basym bóligi Qyzylorda oblysyna tıesili. Onda da Shıeli jáne Jańaqorǵan aýdandarynda óndirilgen ýran О́skemende óńdelip, jer-jahan­ǵa tarap jatyr. Osylaısha, «Qazatom­ónerkásip» ulttyq kompanııasyna tıesili mekemeler jer astynan yrzyǵyn terip, eldiń ıgiligine aınaldyryp otyr. Burnaǵy kúni Qyzylorda obly­syna «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasynyń basqarma tór­aǵasy Vladımır Shkolnık arnaıy saparmen keldi. Shıeli jáne Jańaqorǵan aýdandaryndaǵy ken oryndaryn aralap, jumys barysymen tanysty. Jalpy, ulttyq kompanııanyń basshylyǵy jylyna birneshe márte jumysshylarmen jolyǵyp, olardyń áleýmettik jaǵ­daıyna nazar aýdaryp, atqarylǵan sharýalardy saralap, aldaǵy josparlaryn bir pysyqtap alýdy burynnan dástúrge aınaldyrǵan. Bul joly da qarapaıym jumys­shy­lardyń arman-tilegi tyńdalyp, kem-ketik tustardy jetildirý jaǵdaıy aıtylyp, biraz máseleniń basy qaıyryldy. Shıeli aýdanyndaǵy «Arman» mádenıet úıinde ulttyq kompanııamen enshiles «RÝ-6», «TTK» sekildi seriktestikter men «Qazatomónerkásip-Demeý» meke­mesiniń basshylary baıandama jasap, keńeıtilgen májilis ótti. О́tken jyly atqarylǵan sharýalarǵa sholý jasaldy. Bıylǵy bes aıda jasalǵan jumysqa baǵa berildi. Sonymen qatar, jıynda qor­shaǵan ortany qorǵaý, óndiris barysyndaǵy qaýipsizdik tehnı­kasy, ken oryndarynda soń­ǵy teh­nologııalardy endirý, ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­lamaǵa barynsha atsalysý sekildi máseleler qaraldy. Jańa jumys oryndaryn ashyp, turǵyndardy jumyspen qamtý jaǵy da qozǵaldy. Ásirese, kúnniń jylýynan, jelden qýat alyp, ony kádege jaratý jaıyna basymdyq berildi. Ol beker emes. Shıeli aýdanynda «Ýranenergo» deıtin mekeme bar. Mine, osy ujym jańarmaly energııa kózderin, atap aıtqanda kún­nen qýat óndiredi. Qazirdiń ózinde «Ýranenergo» shyǵarǵan ónimder qoldanysqa endi. Al «Qazatom­ónerkásip» ulttyq kompanııasy elektr jelilerin tartý qıyn aımaqtarǵa jel generatorlaryn ornatýmen de aınalysady. «El­basy Nursultan Nazarbaevtyń tike­leı tapsyrmasymen, jel gene­ratorlaryn shyǵaryp jatyr­myz. Bizdiń ónimderdi aýyl sha­rýa­shylyǵynda paıdalaný óte qolaı­ly. О́ıtkeni, qıyr jaılap, shet qonǵan qojalyqtarǵa elektr qýatyn tartý tıimsiz. Sondyqtan ondaı aımaqtarǵa jelden qýat óndiretin generatorlar qondyrǵan paıdaly. Jaqynda ǵana Mańǵystaý oblysynda sondaı qondyrǵy ornat­­tyq. Búginde el ıgiligin kó­rip otyr», – deıdi Vladımır Shkol­nık. Bylaı qarasańyz, ult­tyq atom kompanııasynyń aýyl sharýa­shylyǵyna aralasqany bir­túrli kórinetin shyǵar. Degenmen, bul qısynsyz emes. Sebebi, Elba­sy Nursultan Nazarbaev «Qazatom­ónerkásip» kompanııasyna aýyl sharýashylyǵyna zamanaýı turǵydan qoldaý jasaýdy tapsyrǵan. Baıaǵyda myna saıyn dalada qudyq kóp bolatyn. Búginde onyń bári bitelip qaldy. Saıda sany, qumda izi joq. Mine, osy qudyqtardy taýyp, olardy qazyp, sýatqa aınaldyrý isimen de atalǵan kompanııa aınalyspaq. Jańa sýattardy paıdalanýǵa berý arqyly «Qazatomónerkásip» úlken saýapty is tyndyrǵaly otyrǵanyn aıtý kerek. Al jel generatorlary men kún sáýlesinen qýat alatyn stansalar talaı shańyraqqa jaryq syılaıdy. О́rkenıetke qosady. Zaman aǵy­mynan qaldyrmaıdy. Osyndaı istiń bastaýyndaı bolyp otyrǵan «Ýranenergo» «Qazatomónerkásip» shyǵaratyn jańǵyrmaly energııa kózderi shoǵyrlanǵan birinshi alańy dese de bolady. Sondyqtan bolar, Vladımır Shkolnık bastaǵan top mekemeniń jumysymen tyńǵylyqty tanysyp shyqty. Bıznestiń áleýmettik jaýap­ker­shiligi degen másele bar. Jer asty qazba baılyqtaryn óndirýmen aınalysatyn ulttyq kompanııanyń jergilikti jerge barynsha qoldaý kórsetip kele jatqanyn bilemiz. Osyndan birneshe jyl buryn Shıeli aýdanynda densaýlyǵynda kinárat bar balalardy emdeıtin, olardy tárbıeleıtin ortalyq ashqanyn bilemiz. Oǵan qajetti barlyq qural-jabdyqty satyp alyp, balalardyń emen-jarqyn ómir súrýine jaǵdaı jasady. Búginde ol ortalyq jumys istep tur. Ortalyq balalaryna emdik ońaltý, túzetý jumystarymen qatar, sanaly tárbıe berý, ár balanyń jeke tulǵa retinde ómirde óz ornyn tabý, búgingi kúni qarqyndap damyǵan zaman aǵymyna ilesip, qoǵamnyń bir múshesi bolyp qalyptasýyna yqpal jasaý úshin tárbıelik sharalar júrgiziledi. Ortalyqtyń oqý-tárbıe josparyna jas erekshelikterine sáıkes tárbıeniń mindetteri jáne ótkiziletin is-sharalardyń túrleri engizilgen. Onda balalar arnaıy 5 topqa toptastyrylǵan. Topqa bólingen balanyń densaýlyǵyna jáne qabyldaý deńgeıine qaraı sabaq kestesi jasalǵan. Mysaly, «Balapan» tobynda kishi jastaǵy balalardan quralǵandyqtan, sabaq kestesinde beıneleý, til damytý, qurastyrý, kórkem ádebıet, músindeý, sanap úırený, áýezdi jattyǵýlar, áleýmettik-turmystyq beıimdeý, emdik dene tárbıesi, sý massajy qoıylǵan. Sondaı-aq «Baldáýren» eresekter tobynda joǵaryda atalǵan sabaqtar kúrdelendirilgen túrde júrgiziledi. Sonymen qatar, «О́zin ózi taný» páni engizilgen. Al «Baldyrǵan» tobyna negizinen til múkistigi bar balalar jatady. Onda atalǵan sabaqtarmen qosa, til damytý boıynsha jeke, toptyq sabaqtar júrgiziledi. «Balaýsa» tobynda jas ereksheliginiń ártúr­liligi jáne dıagnozynyń aýyrly­ǵyna baılanysty joǵaryda aıtqan sabaqtar jeńildetilgen oıyn, áýezdi jattyǵýlar túrinde júrgiziledi. «Jiger» tobynda serebraldi sal aýrýyna (DSP) shaldyqqan balalar jınaqtalyp, qımyl-qozǵa­lys jattyǵýlary, áýezdi oıyn­dar, qurastyrý, japsyrý, músin­deý sabaqtary jeńildetilgen túrde júrgizilip, iri jáne usaq motorı­kasynyń damýyna yqpal etedi. Onda tek Shıeli aýdanynyń ǵana emes, basqa da aımaqtardyń balalary kelip emdelip ketedi. Osynyń ózinen-aq, ortalyqtyń qanshalyqty mańyzǵa ıe ekenin, ulttyq kompanııa talaı balanyń taǵdyryna oń áser etip otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Budan bólek, túrli sharalar barysynda «Qazatomónerkásip» kompanııasyna qarasty mekemeler qarjylaı qoldaý kórsetedi. Bir jyldyń ishinde «Qazatomónerkásip» Qyzylorda oblysyna 900 mıllıon teńge kóleminde kómek kórsetipti. Bul ýran óndirisimen aınalysyp jatqan birden-bir mekemeniń jerasty qazba baılyqtaryn ıgerip qana qoımaı, ózge jurtqa qolyndaǵysymen bólisip, el ıgiligine eleýli úles qosyp otyrǵanynyń kórinisi dep qabyldasa bolatyndaı. Vladımır Shkolnıktiń Qy­zyl­orda oblysyna sapary bary­syn­da taǵy bir aıta júrer­lik ju­mystyń nátıjesi kórindi. Jańa­qorǵan aýdanynyń ortaly­ǵyn­da «Qazatomónerkásip» UAK» aksıonerlik qoǵamynyń ýran óndirýshi enshiles kásiporny «Baı­ken-U» JShS-niń tikeleı demeý­shiligimen júrgizilgen jańa bala­baqshanyń saltanatty ashylý rásimi ótti. Balabaqshanyń saltanatty ashylý rásimine «Qazatomónerkásip» UAK» AQ basqarma tóraǵasy Vladımır Shkolnık, Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary Ǵalym Ámireev, Jańaqorǵan aýdanynyń ákimi Sultanbek Táýipbaev, «Baıken-U» JShS bas dırektory Oraqbaı Izbasqanov, qoǵam jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi jáne osy balabaqshanyń bolashaq tárbıelenýshi balalaryn jetelegen ata-analar qatysty. Aýdan turǵyndary úshin jańa áleýmettik nysan ashylýy­nyń­ ma­ńyzy asa zor. Búldir­shin­der qurmetti meımandarǵa arnap mere­kelik kon­sert daıynda­dy. Quttyqtaý sóz alǵan «Qazatom­ónerkásip» bas­shy­sy mektepke deıingi mekeme qury­lysyna atsalysqan, osy jobaǵa bar kúsh-jigerin salǵan jandarǵa alǵysyn aıtyp, kishkentaı jańaqorǵandyqtardy tárbıeleýmen aınalysatyn ustazdarǵa sáttilik tiledi. – Bul balabaqsha jas búldir­shin­der úshin ekinshi úıge aınalýyn tileımin. Búgingi búldirshinder bizdiń erteńgi bolashaǵymyz. Sondyqtan, bolashaǵymyz jarqyn bolsyn desek, balalardyń tárbıesine, olardyń azamat bolyp qalyptasýyna bar jaǵdaıdy jasaýǵa tıispiz. Al myna balabaqsha sondaı izgi oıdyń negizinde salyndy. Osynda tárbıelenetin barlyq balalar elimizdiń keleshegin kemel etetin tulǵalar bolyp óssin,– dedi Vladımır Shkolnık. Balabaqsha qurylysy 50 orynǵa eseptelgen. Jobanyń quny 147 mıllıon teńgeni quraǵan. Buǵan deıin mektepke deıingi mekeme eski ǵımaratta otyrǵan eken. «Qazatom­ónerkásip» mekemesiniń tikeleı qoldaýymen jańa da ásem orynǵa kóshti. Qurylys jumystary tolyǵymen «Baıken-U» JShS esebinen júrgizildi. Balabaqsha aýmaǵynda búldir­shinderdi tárbıelep, damytý úshin barlyq jaǵdaı qarastyrylǵan. Toptar bólmesi keń ári jaryq, ár balaǵa jeke jatyn bólmesi men jýynatyn bólme qarastyrylǵan. Kásiporyn balabaqshany tolyǵymen zamanaýı jıhaz, turmystyq teh­nı­ka jáne oıynshyqtarmen jab­dyqtaǵan. Ýran óndirýshi aımaqta jańa balabaqshanyń ashylýy «Qaz­atomónerkásip» UAK» AQ quramyna kiretin kásiporyndar iske asyryp otyrǵan áleýmettik baǵdarlamanyń kezekti qadamy bolyp sanalady. Búginde mamandardy qaıta daıar­lap, eńbekke aralastyrý máse­lesi de ózekti. Osy oraıda Qyzyl­orda oblysynyń ákimdigi men «Qazatom­ónerkásip» ulttyq kompanııasynyń arasynda jastarǵa jańasha bilim beretin, mamandardy qaıta daıar­laıtyn bilim oshaǵyn ashý týrasynda kelisim bolǵan. Degenmen, sońǵy jyldarda ýrannyń álemdik naryq­taǵy baǵasy tómen túsip ketti. Sondyqtan bul másele sál kesheýil­dep jatyr eken. – О́zderińizge belgili, búginde ýran baǵasy arzandap ketti. Sol sebepti bastalǵan jobany sońyna jetkizýge múmkindik bolmaı tur. Biraq aldaǵy ýaqytta bul máse­le­ni tolyqtaı sheshemiz degen oıda­myz. О́ıtkeni, maman daıarlaý isi eshqashan mańyzyn joǵaltpaıdy. О́zimiz de jergilikti turǵyndardy oqytyp, bilim berip, jumysqa ornalastyrýǵa yntalymyz,– dedi ulttyq kompanııanyń basshysy. Memleket isi jan-jaqtan septesip, bir-birine bolysyp, shyn jany ashyp jumys istegende ǵana alǵa jyljıdy. Eldiń irgetasy da solaı qalanady, qalyptasady. Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda ýran óndirýmen aınalysatyn «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasynyń aımaqtarǵa qoldaý kórsetýi kóńilimizge shýaq ornatty. Sebebi, jerdiń astyndaǵy baılyqtyń qyzyǵyn qarapaıym halyq birinshi kórýi kerek. Sonda ǵana ol berekeli bolmaq. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.