Strategııalyq turǵydan tarazylasaq, jeńil ónerkásip azyq-túlikten keıin ekinshi orynda. Azyq adamǵa qalaı qajet bolsa, kıim-keshek te tap sondaılyq suranysqa ıe. О́nerkásiptiń aty jeńil bolǵanymen, zaty aýyr. Keıingi jyldary kóp kenjelep qaldy. Endi ǵana kóshin túzeýge tyrysyp keledi. Áıtkenmen, kósilip kete almaı tur. О́ıtkeni onyń da ózgeler sekildi syrtqa beımálim, tek ózine aıan ishten jegen problemalary barshylyq.
Qaraǵandyda shaǵyn kásiporyndar beldeýi qurylady
Qaraǵandy aımaǵynyń toqymashylary men ismerleri bılikpen birlese osy máselelerdi talqyǵa saldy. Aldaǵy ýaqytta óńirdegi iri óndiris mańaıynda jeńil ónerkásiptegi shaǵyn kásiporyndar toptasyp, ózara yntymaqtastyqty nyǵaıtatyn beldeý qurylady. Sol arqyly toqyma kásiporyndarynyń ekinshi tynysyn ashý kózdeledi.
Jergilikti bıliktiń málimdeýinshe, negizinde bul saladaǵy kásipkerliktiń damýyna memlekettik qoldaý sharalary yqpal etip otyrsa kerek. Mysaly, byltyr aımaqta kásipkerlikti damytýdyń ulttyq jobasy arqyly 23 jeńil ónerkásiptegi óndiris orny nesıe alýda memlekettik kepildendirilgen sýbsıdııalaý túrindegi qoldaýǵa ıe boldy. Bul – 2 mlrd teńgeden astam qarajat. Al bıyl bıznesti damytýǵa óńirdiń tól baǵdarlamasy da úles qosady degen jospar bar. Ol – «Kásipker» dep atalatyn óńirlik baǵdarlama. Aımaqtyq baǵdarlama jeńil ónerkásipke de dem berýge tıis.
– Bizdiń kezdesýimiz iri bıznes tóńireginde shaǵyn kásiporyndar beldeýin qurýǵa, óńirdegi kásiporyndar arasyndaǵy ózara yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jáne keńeıtýge baǵyttalǵan. Salanyń damýyna memlekettik qoldaý sharalary oń áser etedi. 2022 jyly kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba aıasynda jeńil ónerkásiptiń 23 jobasy qarjylandyryldy. Bıyl kásipkerlikti damytýdyń «Kásipker» óńirlik baǵdarlamasy qosymsha kómek bolady, – deıdi oblys ákimi Ermaǵanbet Bólekpaev.
Jalpy, bir ǵana aımaqta emes, eldegi barlyq jeńil ónerkásip ónimderin júıe quraýshy iri óndiris oryndaryna shyǵarady. Túsinikti tilmen aıtqanda, solardyń tapsyrysyna saı arnaıy qajetti kıim-keshekter tigedi. Aımaqtaǵy jeńil ónerkásip bul oraıda byltyr 5,2 mlrd teńgege ónim óndirgen eken. О́ńirdegi jeńil ónerkásiptiń órisi tek óndiris bolmaýǵa tıis. Memlekettik satyp alýǵa da qatysýyna múmkindigi bar.
Mysaly, otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý maqsatynda 2022 jyly Qaraǵandy oblysynda densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmalary arqyly jeńil ónerkásip ónimderin ózderine qarasty mekemelerge memlekettik satyp alý ortalyqtandyrylǵan tártipte júzege asyrylǵan. Quzyrly oryndar satyp alǵan ónimder qatarynda tósek jabdyqtary, bir ret kıiletin bahıla, kıim-keshekter jáne taǵy da basqa ónimder bar.
«Memlekettik satyp alýǵa Qaraǵandynyń taýar óndirýshileri de qatysty. Olardyń qatarynda «Iýtarııa» О́IK, «Bizdiń forma», «Samotekstıl», «Esko», «Azııa-tehno» sekildi ónerkásipter bar. Búginde jeńil ónerkásip salasy ónimderin satyp alýǵa 950 mıllıon teńge qarastyrylǵan», deıdi Ekonomıka basqarmasynyń basshysy Azamat Muqanov.
Basqarmalar tarapynan aýqymdy memlekettik satyp alý bilim, densaýlyq saqtaý, dene shynyqtyrý jáne sport, jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasyna tıesili eken.
Shıkizat pen maman qat
Oblystyq kásipkerler palatasy Jeńil ónerkásip komıtetiniń tóraǵasy, «Esko» kompanııasynyń dırektory Andreı Shmarın óńirdegi shıkizattyń qat ekenine qaramastan, aımaqta jeńil ónerkásiptiń shama-sharqynsha jumys istep turǵanyn aıtady. Biraq ol problema joq degen sóz emes.
«Kez kelgen óndiristiń tiregine aınalǵan tórt dúnıe bar. Ol – shıkizatpen qamtamasyz etý, ekinshisi – maman, úshinshisi – qarjylandyrý, tórtinshisi – taýardyń tutynylýy. Osy tórteýine árbir sala táýeldi. Bul tek jeńil ónerkásipke ǵana qatysty emes. Shıkizatqa kelsek, Qaraǵandy oblysynda aýqymdy kólemde shıkizat materıal shyǵaratyn óndiris joq. Olar negizinen Ońtústik Qazaqstanda ornalasqan. Otandyq shıkizat, qajetti sapaly jip pen fýrnıtýra joq», deıdi Andreı Shmarın.
Ekinshi másele – maman. Jeńil ónerkásipte maman tapshylyǵy sezilip otyr. Komıtet tóraǵasynyń aıtýynsha, mamandar áleýetiniń qaıta qurylymdaýy júrip jatyr. Osylaısha, jastardyń ózge mamandyqtarǵa qaıta beıimdelýi beleń alyp barady. Buryn jylyna 1000 adam tiginshi mamandyǵyn meńgerse, qazir jylyna aımaqta 100-ge jeter-jetpes tiginshi dıplom alady. Budan bólek, jeńil ónerkásip qajet etken ondaǵan mamandyq ıeleri tapshy deıdi Andreı Shmarın.
«Qazir osy jeńil ónerkásipte jumys isteıtin mamandardy aýystyratyn jas mamandar daıarlanbaıdy. Máselen, 315 kolledj bar. Onyń bári tehnıkalyq emes, árıne. Arasynda gýmanıtarlyq ta bar. Degenmen osy barynyń 198-i memlekettik attestattaýdan ótpeı qaldy deıdi resmı derekter. Iаǵnı úshten ekisi. Daıarlyqtan ótken mamandardyń joqtyǵy, kolledjde salalyq mamandyqtar boıynsha beriletin bilim sapasynyń tómendigi, túlekterdiń kásiporyndarmen baılanyssyzdyǵy, oqýshylardy bolashaq kásibine beıimdemeý syndy problemalar bar. Kolledj bitirgen túlekter jumysqa eshbir kásiptik baǵdarsyz keledi. Kásiporyndar mamandardy qaıtadan oqytyp-úıretýge májbúr. Jumys kúshi biliktiliginiń kemdiginen eńbek ónimdiligi tómendeı bastady. Ázirge kásiporyndar burynǵy egde kadrlarymen kún kórýde. Eger osy úrdis jalǵasa berse, kásiporynnyń damýy men jańǵyrýyna kedergi keletini sózsiz», dedi «Esko» kompanııasynyń dırektory.
Osyǵan baılanysty ol dýaldy bilim alýdy kúsheıtý qajet, kolledj túlegi oqýynyń sońǵy 1,5 jylynda kásiporyndarda tikeleı bilim alýy kerek dep biledi. «Sonda olar ózderiniń kásibı daǵdylaryn damytyp, qaıda jáne nege bara jatqandaryn bilýshi edi. Memlekettiń olarǵa oqýǵa jumsaǵan aqshasyn tekke shashpaıdy», deıdi.
Bilim basqarmasynyń basshysy Gúlsim Qojahmetovanyń aıtýynsha, aımaqta tiginshilerdi oqytatyn 4 memlekettik jáne 2 jekemenshik oqý orny bar. Bul kolledjderde tiginshi mamandyǵyn 359 adam meńgerip jatyr. Kadrlardy daıarlaýǵa 30 kásiporyn qatysady.
«Bıyl 130 adam oqýyn támamdaıdy jáne olardyń qaıda jumys isteıtindikteri de belgili», deıdi basqarma basshysy.
Degenmen kásipkerler statıstıkanyń shyndyqpen qabyspaıtynyn aıtady. Maman tappaı «ashyǵyp» otyrǵan jannyń biri – «Abaı» tigin fabrıkasynyń basshysy Nurhan Jumabekov.
«Qazir biz jumysymyzdy ulǵaıtqymyz keledi. Biraq maman tapshy. Dál qazir 150 adamdy jumyspen qamtýǵa ázirmin. Alaıda ondaı maman joq. Bizge dýaldy júıemen oqıtyn stýdentter tájirıbeden ótýge kelgen emes. Búginde bilikti tiginshi 200-250 myń teńge aılyq alsa da, sala kadr tapshylyǵynan zardap shegip otyr», deıdi.
Bank pen keden ónerkásipke dos emes
Qarjylandyrý máselesi de jeńil ónerkásiptiń jolyn baılap otyr. Banktiń joǵary paıyzdy nesıesi men kepilge múlik talap etýi de áli sheshimin tappaı keledi.
«Damý» qory arqyly yqpal etýge qadam jasalǵanymen, ol da aıtarlyqtaı áser ete almaıdy. Múliktik kepil degen ońaı is emes. Batysta «bank – taýar óndirýshiniń dosy» degen qaǵıdat bar. Al bizde bank nesıesiniń mólsherlemesi joǵary da, bankke kepilge qoıylǵan zattyń quny tómen baǵalanady», deıdi Andreı Shmarın.
Oǵan qosa, A.Shmarınniń aıtýynsha, kedennen emin-erkin ótetetin kontrafakti taýarlardyń kóptep kelýi eldegi jeńil ónerkásipke keri áser etedi. Suranys az bolǵan soń kásiporyndardyń tolyq qýatta jumys istemeýi de jyǵylǵanǵa judyryq bolsa kerek.
Kezdesý ne berdi?
Kezdesý jergilikti qamtýdy damytý jáne eldik qundylyqty arttyrý boıynsha ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıýmen aıaqtaldy. Oblys ákimdigi «ArselorMıttal Temirtaý» jáne «Qazaqmys» kompanııalarymen kelisim jasasty. О́nerkásiptegi alyptar jergilikti zaýyttarǵa tapsyrys berýge ýáde berip otyr. Bul da bolsa jeńil ónerkásipke sál-pál demeý...
IIDM Indýstrııalyq damý komıteti Jeńil ónerkásip basqarmasynyń basshysy Aıjan Ádilovanyń aıtýynsha, búginde elimizdegi jeńil ónerkásip salasynda 30 myń adam jumys isteıdi. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha bul salada jumys isteıtin 1420 kásiporynnyń óndiris kólemi 6%-ǵa artyp, 178 mlrd teńgege jetken.
Qaraǵandy