Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý – memlekettiń basym baǵyttarynyń biri. Osy turǵydan kelgende turǵyndardyń áleýmettik áleýetin kóterý úshin birinshi kezekte azyq-túlik ónimderimen, odan keıin jeńil ónerkásip taýarlarymen qamtamasyz etý Úkimet nazarynda bolýǵa tıis. Qazir jeńil ónerkásip salasynyń naryqtyq básekelestikke qabilettiligin tanyta almaı otyrǵan jaıy bar. Osydan otyz jyldan asa ýaqyt buryn naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý kezeńinde, ıaǵnı toqsanynshy jyldary toqyraýǵa túsip, óndiris kólemi men jumysshylar sany on ese qysqarǵan edi. Sol kezderi álemdik saýda sórelerinen kóringen tanymal ónimderdiń orny arzan sheteldik taýarlarmen tolyqqany bar. Nátıjesinde, maqta óndirisi – 1,5 ese, mata – 4 ese, bylǵary – 6 ese, aıaqkıim óndirisi 34 ese qysqarǵan bolatyn.
Sońǵy jyldary el naryǵynda eksportqa baǵyttalǵan jańa brendter men kompanııalar ashylyp, qordalanyp qalǵan jeńil ónerkásip jandana bastady. Búginde sala kásipkerleri ózekti máselege aınalǵan ulttyq brendti jetildirý isi Úkimet pen ulttyq kompanııalardyń múddesine aınalýyn qalaıdy. Taýar óndirýshiler keıbir shetten keletin zattarǵa qaraǵanda otandyq ónimderdiń sapaly ekendigin aıtady. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizdiń jeńil ónerkásip naryǵyndaǵy otandyq ónim 8 paıyzǵa azaıyp, zattaı ónim óndirý kólemi bir jylda 6 paıyzǵa ósken. Bul – tómen kórsetkish. Sondyqtan salanyń qarqyndy damýyna memleket tarapynan qoldaý kórsetilýi qajet.
Osy rette Almaty tehnologııalyq ýnıversıtetinde Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jáne «Qaz Textile Industy» (ózin-ózi retteıtin uıym) jeńil ónerkásip kásipkerleri ulttyq qaýymdastyǵy jáne «Qazaqstan jeńil ónerkásip kásiporyndary» qaýymdastyǵynyń uıymdastyrýymen Qazaqstannyń jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń jalpy sezi ótti.
Is-sharada Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti rektorynyń orynbasary, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Baýyrjan Nurahmetov qatysýshy delegattardy quttyqtady. «Qazaqstannyń qorǵanys ónerkásiptik kesheni kásiporyndary qaýymdastyǵynyń» atqarýshy dırektory Naızabek Oljabaıuly jıyndy júrgizdi.
Saladaǵy óndiristik problemalardyń aýqymy jyldan-jylǵa ulǵaıyp otyrǵandyǵyn, otandyq óndirýshilerdiń múddelerin qorǵaý maqsatynda jeńil ónerkásip isin tıimdi damytýǵa jáne kásiporyndardyń kúsh-jigerin biriktirýge baǵyttalǵan birlesken qyzmet aıasynda «Jeńil kásiporyndar qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestigi, qazaqstandyq jeke qorǵanys quraldaryn óndirýshiler» odaǵy jáne «Qaz Textile Industy» jeńil ónerkásip kásipkerleri ulttyq qaýymdastyǵy arasynda Memorandýmǵa qol qoıylyp, uıymdardyń bıylǵy jumys jospary bekitildi.
Bıýdjet qarjysy sheteldik taýarlarǵa jumsalady
«Jeńil kásiporyndar qaýymdastyǵy» ZTB prezıdenti Natalıa Ahshabaeva elimizde jeńil ónerkásip salasyndaǵy tigin ónimderi, onyń ishinde mektep formasy, respýblıkanyń qarýly kúshteri qurylymdaryna, medısına jáne tehnıka salasynyń qyzmetkerlerine arnaıy kıimder ımporttalatyn ónimderdiń analogterinen kem emes ekenin jetkizdi. Degenmen otandyq kıim jáne aıaqkıim naryǵynda negizinen retteletin satyp alýlar men memlekettik qorǵanys tapsyrysynyń qajettilikterin qanaǵattandyrýda naryqqa shyqqan ónimder óte az.
«Otandyq ónim degenimizben, onyń ózi otandyq shıkizattan tigilmeıdi, sáıkesinshe baǵasy da joǵary. Sondyqtan otandyq kıim óndirýshilerimiz ımportpen básekege túsýge májbúr bolyp otyr», dedi N.Ahshabaeva.
«Qaz Textile Industy» jeńil ónerkásip kásipkerleri ulttyq qaýymdastyǵynyń basqarma basshysy Gúlmıra Ýaqıtova eldegi jeńil ónerkásipke kóbinese memlekettik tapsyrys berý arqyly qoldaý kórsetiletinin, sonyń nátıjesinde kásiporyndardyń jumysy áýpirimdep ilgerilep kele jatqanyn atap ótti. Memlekettik satyp alýǵa qatysýshylar tapsyrys berýshiniń baǵasynyń tómendigine qaraı sapasyz ımporttyq taýarlardy alatyndyqtan otandyq kásipkerlerdiń ónimi naryqta qarqyndylyq tanyta almaı otyrǵanyn jetkizdi. Iаǵnı elimizdiń bıýdjet qarajaty ózge elderdiń ekonomıkasyn damytýǵa úles qosyp otyrǵanyn kórýge bolady.
«Qazaqstan jeke qorǵanys quraldaryn óndirýshiler» odaǵynyń basshysy Nadejda Shabaevanyń aıtýynsha, kompanııa jeke qorǵanys quraldaryn engizý naryǵyna qatysýshylardy biriktirý jáne qyzmetin úılestirý maqsatynda erikti negizde qurylǵan. Ol ónimderdi óndirý, ázirleý, jetkizý salasyndaǵy jańa tehnologııalardy engizýde jáne eńbekti qorǵaý, qyzmetkerlerdiń eńbekke qabilettiligi men densaýlyǵyn saqtaý, áleýmettik saıasat, kásipkerlikti qurý bóliginde standarttar men qujattardy bekitip, otandyq ınnovasııalyq ázirlemelerdi qoldaýǵa jáne engizýge arnalǵan ınfraqurylymdy qurý týraly bastama kóterdi.
Joǵary qorǵanys kıimderi shyǵarylmaıdy
Saladaǵy óndiristik problemalardyń aýqymy jyldan-jylǵa ulǵaıyp keledi. Iske kirisken kásiporyndarda óndiristi jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatqanymen, qazaqstandyq óndirýshiler túrli qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr. Máselen, Qazaqstanda elektr doǵasyna qarsy sertıfıkattalǵan kombınezondar, joǵary qorǵanys klasyndaǵy metallýrgterge arnalǵan kostıýmder shyǵarylmaıdy. Naryqtaǵy ishki suranystyń aıtarlyqtaı joǵary bolýyna qaramastan el aýmaǵynda ónimderge synaq ortalyqtarynyń joqtyǵy taǵy bar. Naryqqa qatysýshylar jabdyq óndirýshilerdiń shetelde jınaqtaǵan tájirıbesin paıdalana otyryp, bastapqyda táýekelderdi anyqtaýdy, ınjenerlik qujattamalardy daıyndaýdy, oqytýdy uıymdastyrýdy, qajetti jabdyqty ornatýdy jáne oǵan qyzmet kórsetýdi qamtıtyn atalǵan baǵytta keshendi tásil qurýy qajet. Bul úshin kásiporyndardyń básekege qabilettiligin arttyrý, elektr doǵalyq kostıýmder úshin synaq ortalyqtaryn ashý, kadr daıarlaý jáne halyqaralyq sertıfıkattaýdyń salalyq júıesin qurý saladaǵy kásiporyndardy keshendi basqarý úshin barlyq bıznes-prosesterdi avtomattandyrýdaǵy salalyq strategııany ázirleý usynyldy. Bul usynystar oryn alǵan keleńsizdiktiń aldyn alýǵa, óndiristegi táýekelderdi tıisinshe azaıtýǵa, qaýipsizdikti qamtamasyz etýge jáne el ekonomıkasynda laıyqty oryn alýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar «Qazaqstan jeńil ónerkásip kásiporyndary» qaýymdastyǵy jáne UPC FIZ arasynda «Qazaqstanda Jasalgan» ekonomıkalyq ulttyq qozǵalysy arasynda yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Birlestikke qatysýshylar, qazaqstandyq óndirýshilerdi qoldaý úshin naqty ózgeristerge qol jetkizýdi kózdep otyrǵandyǵyn aıtqan qozǵalys jetekshisi Aıbek Barysov jańa qoǵamdyq birlestikti uıymdastyrýshylardyń qatarynda osy sala boıynsha 100 myń jumysshynyń múddesin qorǵaıtyn bıznes ókilderi qazaqstandyq óndirýshilerdi qoldaý qajettigin, memlekettik organdar úshin basymdyqqa aınalýǵa tıis ekendigin atap ótti.
«Jıhaz jáne aǵash óńdeý óndirisiniń kásiporyndary» qaýymdastyǵynyń prezıdenti Qanat Ibraev jurtshylyq nazarynda júrgen jetistikter men ozyq tehnologııalar arqyly jumysyn dóńgeletip otyrǵan salada jıhaz óndirisin damytý, dızaındy jetildirý de kún tártibinde turǵan ózekti máseleniń biri ekenin atap ótti.
Qoldaý tetikteri qandaı?
Osydan eki jyl buryn qazaqstandyq ónimdi eksportqa shyǵarý kezinde qoldaý jáne 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan jeńil ónerkásipti damytý jónindegi bekitilgen Jol kartasynda kásiporyndardy shıkizatpen qamtamasyz etý, taýarlardyń zańsyz aınalymymen kúresý, qazaqstandyq qamtý úlesin arttyrý sııaqty ekonomıkalyq yntalandyrý men júıeli qoldaý sharalary boıynsha 52 is-shara qarastyrylǵan bolatyn. Desek te túrli memlekettik baǵdarlamalar bolǵanymen, kásipkerler ekinshi deńgeıli bankterden jıi nesıe alýǵa májbúr.
«Kezinde qırandysy ǵana qalǵan Qaraǵandy oblysyndaǵy Abaı fabrıkasy búginde tamasha toqyma buıymdaryn shyǵarýda. О́nimderi tabıǵı suryptaýdan ótip, sapaly jumysymen tanylyp otyrǵan fabrıkany Kaspi Bank-ten nesıege satyp aldyq. Búginde tabysy memlekettik tapsyrystardyń 0%-yn qurap otyr», deıdi Qaraǵandy oblysy Abaı qalasyndaǵy tigin fabrıkasynyń basshysy Nurhan Jumabek.
Byltyr jyl sońynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi jeńil ónerkásipti damytýdyń 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyn ázirlep, bekitti. Onda shıkizat bazasyn damytý, shıkizatty qaıta óńdeý, otandyq óndiristiń qýatyn arttyrý, ınvestısııa tartý, álemdik tájirıbeni engizý jáne eksportty damytý jónindegi sharalar qarastyrylǵan. Jalpy, jeńil ónerkásipte 2025 jylǵa deıin maqta boıynsha otandyq shıkizatty qaıta óńdeýge, sondaı-aq ıirilgen jip, mata, toqyma buıymdaryn óndirýge baǵyttalǵan 7 negizgi jobany iske asyrý josparlanǵan.
О́tken jyly elimizde jeńil ónerkásiptegi óndiris kólemi 6%-ǵa artyp, 178 mlrd teńgege jetken. Toqyma buıymdarynyń óndirisi – 5,3%-ǵa, kıim óndirisi – 7,8%-ǵa, sondaı-aq bylǵary jáne onymen baılanysty ónimderdiń kólemi 3,7%-ǵa ósken. Sonymen qatar maqta, jún, teri jáne bylǵaryny óńdeý máselelerine erekshe nazar aýdarý, budan bólek otandyq brendterdi yntalandyrý boıynsha usynystar qarastyryldy.
«Anyqtalǵan tabysty baǵyttar memlekettik shyǵyndy azaıtyp, biraq sala óndirisine aıtarlyqtaı áser etetin kıim óndirisi segmentterin damytýdyń múmkindigin kórsetip otyr. Osyǵan oraı shetelde otandyq mamandardy oqytýǵa sýbsıdııa berý jáne otandyq brendterdiń memlekettik deńgeıde aqparattyq súıemeldeýin qamtamasyz etý máselesin pysyqtaý qajet. Qazir Qazaqstanda jeńil ónerkásip salasy baǵytynda jumys isteıtin 1 420 kásiporyn tirkelip, shamamen 30 myń adam eńbek etedi», dedi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Jeńil ónerkásip basqarmasynyń basshysy Aıjan Ádilova.
Kadrlardy qalaı daıarlaıdy?
Qazaqstan jeńil ónerkásip salasyndaǵy kásipkerlerdiń basyn qosqan 65 jyldyq tarıhy bar Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti – taǵam, qaıta óńdeý, toqyma jáne jeńil ónerkásip salalary, bıznes, ınjınırıng, IT, qyzmet kórsetý ındýstrııasy jáne qonaqjaılylyq baǵyttarda mamandar men ǵylymı kadrlar daıarlaıtyn Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń biri. Ýnıversıtet rektorynyń orynbasary Baýyrjan Nurahmetovtiń aıtýynsha, bilim ordasynda 2005 jyldan ISO 9001-2015 halyqaralyq standarttar talaptaryna sáıkes sertıfıkattalǵan sapa menedjmenti júıesi (SMJ) jumys isteıdi.
Qazir jeńil ónerkásip salasy boıynsha elimizde Almaty tehnologııa ýnıversıteti, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti, Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty, Qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetteriniń «jeńil ónerkásip buıymdarynyń tehnologııasy jáne qurylymdastyrý», «toqyma materıaldary tehnologııasy jáne ony jobalaý» mamandyqtary boıynsha bilim alýshylarǵa kásiptik tájirıbe men taǵylymdamalardan ótýge jaǵdaı jasalǵan. Degenmen osy salaǵa mamandar daıarlaıtyn oqý oryndary jetkilikti ekendigine qaramastan, kóptegen túlek eńbek jaǵdaıy men jalaqynyń azdyǵyna baılanysty óz mansabyn óndirispen baılanystyrǵysy kelmeıdi. Bul da qazirgi kúnniń ózekti máselesiniń biri.