Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Taıpaq óńirinde boıyna tylsym syr búkken tarıhı jádiger kóp-aq. Sonyń biri – Bazarsholan aýylynyń baıyrǵy Dúıinbaı jaılaýyndaǵy Kerik mazary.
Atyraý oblysynyń shekarasynda, Qaratóbe aýdanymen japsarlas jatqan bul meken áýelden Baıulynyń alasha jáne ysyq rýlary qonys qylǵan qutty meken. Taısoıǵan men Búırek qumdarynyń bir pushpaǵy qysta jaıly, jazda shúıgin, qudyǵy sýly ǵajap jer. 1837 jyly jeltoqsanda Isataı men Mahambet bastaǵan úrkerdeı top qasıetti qum Narynnan aıyrylyp Jaıyqtan ótkende, qushaq jaıa qarsy alyp, etigimen sý keshken erlerdi tynyqtyryp, qýǵynnan jasyryp, qutqaryp jiberetin Shyǵanaq batyrdyń qonysy da osy mańda. Osynaý tarıhı topyraqty aralap júrgende en dalada, bolar-bolmas bilinetin dóń basynda alystan kóz tartatyn shoshaq molanyń áseri erekshe edi.
Bizdiń jaqta taý jynysy joq, bir-birine soqqanda ushqyn shyǵarar tas kesekti emge tappaısyz. Barlyq qurylys topyraqty sýǵa shylap jasaǵan shıki kirpishten turǵyzylady. Árıne, kirpishtiń sapasyn arttyrý úshin oǵan jylqynyń qylyn, bıeniń sútin aralastyrady degen ańyz aıtylady. Kerik mazary da osyndaı ǵajaıyp dalalyq sáýlet eskertkishiniń biri edi.
Alystan kórgende kóz tartyp, janyna kelgende basyńnan taqııań túskendeı bıik, qabyrǵasynyń qalyńdyǵy bir qulash, shildeniń shilińgir aptabynda kelseń de ishi qońyrsalqyn mamyrajaı bolyp turatyn Kerik mazary aty da, zaty da sýyq mola emes, kerisinshe en dalada adasqan jolaýshy pana tutatyn, eń asyl tilegińdi Táńiri Taǵaladan surap alýǵa laıyq zııarathana edi.
Aqylymen ańyzǵa aınalǵan Kerik týraly el aýzynda aıtylatyn áńgime de keremet.
...Osy óńirdi jaılaǵan ysyq rýynyń Jaqsybaı taıpasynan Eltoq Elbaıuly degen jigit kópke deıin úılenbeı júripti. О́zi el ishinde barymta qylyp, batyrlyq ómir súrse kerek. Bir kúni Eltoqtyń ata-anasy kórshi aýyldaǵy Sultansıyqtyń qyzy Kerikke sóz salady. Kerik asa kórikti, aqyldy qyz bolǵan kórinedi. Qyz aıttyra barǵan qudalarǵa boıjetkenniń ata-anasy da, ózi de qarsy bolmapty. Tek Kerik:
– Meniń Eltoqqa aıtarym bar. О́zimen kezdesip, sol sózdi aıtpaı turyp kelisim bermeımin, – dep shart qoıypty.
Qudalar Kerik qyzdyń sálemin jetkizgen soń, Eltoq arnaıy kelip, qyzben kezdesedi. Sonda Kerik:
– Ekeýmizdiń ata-analarymyz kelisip, qudandaly bolǵaly jatyr, oǵan men de qarsy emespin. Alaıda meniń saǵan qoıar bir talabym bar. Sony oryndaýǵa ýáde berseń ǵana men seniń otyńdy jaǵarmyn. Eger kelispeı, bas tartsań, onda men saǵan joqpyn, – deıdi sheshimdi túrde.
– Jaraıdy, talabyńdy aıt, – deıdi kúıeý jigit.
– Sen óz aýylyńda barymtashy men ury-qary ustap, basqaratyn kórinesiń. Bireýdiń aq adal malyn urlap, sorlatsań, olardyń kóz jasyna, qarǵysyna qalasyń ǵoı. Ondaı aram jolmen kelgen tamaqty men as etip ishe almaımyn. Meniń óz bosaǵańnan attaǵanymdy qalasań, urlyǵyńdy qoı! – deıdi Kerik.
Qalyńdyǵynyń batyldyǵyna, aqylyna kóńili tolǵan Eltoq ýáde beredi. Sóıtip, aýyly aralas, qoıy qoralas eki aýyldyń arasyna quda júrip, toı bolady. Kúıeý jigit te birazǵa deıin ýádesinde turyp, tynysh júredi. Alaıda biraz ýaqyt ótken soń Eltoq burynǵy kásibin jalǵastyra bastaıdy. Sol kúnnen bastap Kerik dastarqannan dám tatpaı qoıypty. Bir kúni urlyqtan kelgen semiz tý bıeniń ıisi burqyraǵan qýyrdaǵy alǵa kelgende Eltoq shydamaı, kelinshegine «je!» dep aqyryp jiberedi. Dámdi astan bas tartqan zaıybynyń qylyǵyn tasyrlyqqa balap, jazalamaq bolady. Janyndaǵy atqosshylaryna: «Qýyrdaqtyń ystyq maıyn myna qatynnyń aýzyna quıyńdar!» dep ámir etedi. Jigitter Kerikti jyǵyp salyp, aýzyn kúshtep ashyp, ystyq maıdy quıa beredi. Kerik bolsa maıdy jutpaǵan, ystyq maı bir ezýinen aǵyp ketken. Kelinshektiń bir ezýi kúldirep, qap-qara bolyp kúıip qalǵan. Aqyry kelinsheginiń dáti beriktigin kórgen Eltoq raıynan qaıtyp, jigitterdi toqtatady. Oılanyp otyryp:
– Aı, jigitter, ózderiń bolǵan jaıtty kórip otyrsyńdar. Búginnen bastap men urlyqty qoıdym. Endi meni bul iske shaqyrmańdar. Alla taǵala qalǵan ǵumyrymda adal kásipten nápaqa bergeı! – deıdi. Sóıtip, kelinshegimen tatýlasyp, el qatarly, orta dáýletti shańyraq bolyp kún kóripti. Joldastary da urlyǵyn qoıyp, adal kásippen aınalysýǵa kóshken eken.
«Kerik aq óńdi, asa sulý áıel eken. Bir ezýinde qara daǵy bolypty. Ol baıaǵy jyǵyp salyp, aýzyna quıǵan ystyq qýyrdaq maıynyń kúıdirgen izi deýshi edi qarııalar. Bul áńgimeni Kerikti óz kózimen kórgen, qolynan dám tatqan Quramys degen aqsaqal aıtypty» dep jazady aqtóbelik Sáıdi Symǵalıev «О́tken kúnde belgi kóp» kitabynda.
Kóp jyl ótken soń Kerik aýryp, dúnıeden óterinde balalaryna:
– Osy aýyldyń aram kásibin tastattym. Erim Eltoqty adal kásipke kóndirdim. Kelgen jerimde aıtqan sózimdi tyńdattym. Allanyń bergenine rızamyn. Senderge aıtarym, meni anaý bıik qyrdyń basyna qoıyńdar. Ilgeri qarasam, tórkin jurtym men týǵandarymdy, keıin qarasam kelgen jerimdi – senderdi kórip jataıyn, – dep ósıet qaldyrǵan eken. Elge qadiri artqan Keriktiń ósıetin aýyl aımaqtaǵylar, urpaqtary eki etpeı oryndap, ózi nusqaǵan qyr basyna aparyp jerlepti, ústine kúmbez beıit turǵyzypty.
...Bul oqıǵaǵa da 160 jyldan asqan eken. Kerik mazarynyń janynda birneshe jerinen synyp, qıraǵan alyp qulpytastyń synyqtary jatyr. Osydan onshaqty jyl buryn barǵan bir saparymyzda osy eskertkishtiń kóne jazýyn tazartyp sıpalap, syr sýyrtpaqtaǵanbyz. Mátin tolyq oqylmasa da «...Kerik Eltoq halaly ofat 75 jasynda 1865 jylda» degen jazýdy kórdik. El aýzyndaǵy ańyzdyń aqıqattyǵyna kúmánsiz sendik.
Bir ókinishtisi, shıki kirpishten qalanǵan Kerik mazary búginde tozyp, qulaǵaly tur. Sońǵy barǵan saparda keseneniń tóbesi juqaryp, jaýyn jep, búline bastaǵanyn kórdik. Aınalasynda qorshaý da, esigi de joq. Ishine mal kirip, súıkenip, qı-tezekke tolyp qalypty. Memleket qorǵaýyna alynbaǵan, tarıhı eskertkish tizimine kirmegen taǵy bir tarıh syryn ishine tartyp, joǵalyp bara jatyr...
Batys Qazaqstan