Parıjde baǵymdy taǵy bir synap kóremin – Almat KEBISBAEV

Sol kezde qatty jaraqattanǵanym ras. Bir saǵattan keıin qola medal úshin kúresýim kerek boldy. Bastapqyda bapkerler men dárigerler ruqsat bermedi. Biraq men «barlyq jaýapkershilikti ózime alamyn» dep qolhat jazyp berip, bozkilemge shyqtym. Aqyrynda qarsylasymdy san soqtyryp, qola medaldy moınyma ildim.

– Almat, ekeýmiz osydan 13 jyl buryn tanysqan edik. 2010 jyly Túmende ótken Ivan Poddýbnyıdyń týrnırinde top jaryp, barsha jan­kúıer nazaryn ózińe aýdardyń. Sebebi «kishi álem chempıonatyna» ba­lanǵan básekede elimizdiń sa­naýly ǵana balýanynyń baǵy jan­ǵanyn jurt jaqsy biledi. Dál osy Poddýbnyıdyń týrnırinde oljalaǵan bas júlde seniń kele­shek­te­gi jarqyn jeńisterińniń altyn bastaýy boldy dep aıtsaq bola ma?

– Negizi oǵan deıin de eresekter arasyndaǵy jarystarda eleýli tabystarǵa qol jetkizgen edim. Máse­len, 2008 jyly stýdentter arasynda álem chempıony atanyp, kelesi jyly Azııa birinshiliginde kúmis medaldy moınyma ildim. Iá, Poddýbnyıdyń týrnıri de maǵan úlken serpilis bergeni ras. Túmende keleshekte London Olım­pıadasy men Ystanbuldaǵy álem chempıonatynda qola medal ıelengen avarlyq Zaýr Kýrmagomedovti qapy qaldyryp, Reseıdiń eki dúrkin chempıony Maksım Mordovındi uttym. Fınalda amerıkalyq Djozeff Bater­mannan basym túsip, bas júldeni qanjyǵama baıladym.

– Jalpy, Semeı óńirinde balýandyq óner óte joǵary deńgeı­de damyǵany barshaǵa aıan. Al Úrjardyń grek-rım kúresiniń dańqty tipten sharyqtap tur. Alys­qa barmaı-aq, HHI ǵasyr tabal­dyryqtan attaǵan kezeńge toq­tal­saq, kóp nársege qanyq bolamyz. Sol aralyqta bul óńirden Áset Imanbaev, Áset Mámbetov, Dáýren men Darhan Baıahmetovter, Erbol Qońyratov syndy sańlaqtar shyq­ty. Osy sport túrine sol aǵalaryńa eliktep kelgen bolarsyń?

– Jerles aǵalarymdy kúres úıirmesine kelgen kezde ǵana tanı bastadym. Al sporttyń osy túrin tańdaýyma tikeleı yqpal etken – ózimniń naǵashy aǵam Marat Súleımenov. Kezinde ol kisi de jaqsy kúresti. Kóbine-kóp Marat aǵama eliktedim. Aýylda Jumash aǵanyń qol astynda jattyqtym. Ol – qazaqtyń áıgili balýany, jastar arasyndaǵy álemniń eki dúrkin chempıony, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy Áset Imanbaevtyń áke­si. Keıinnen balýandyq ónerdiń qyr-syryna qany­ǵa­ bastaǵanymda ózińiz joǵaryda esim­de­rin ataǵan aǵalarymnyń ónerin jiti baqyladym. Ol jigitterden de kóp nárse úırendim.

– Sál erterekte bergen suhbat­taryńnyń birinde sen «Ákem sportshy, anam mýzykant bolǵanymdy qalady» dep aıtqan ediń...

– Ákem bala kezimnen Symbat aǵam ekeýmizdi júgirtip, sekirtip, bel­­temirge tartyldyryp, shpagatqa otyr­­ǵyzyp, asaý attarǵa mingizip, ábden shynyqtyryp ósirdi. Al anam 40 jyldaı óner jolynda eńbek etti.­ Aýdandyq mýzyka mektebinde dom­byradan sabaq berdi, keıinnen Má­de­nıet úıiniń dırektory qyzmetin at­qardy. Anashym meni mýzykaǵa da baý­lydy. Biraq aqyrynda ákemniń «Sen jigitsiń ǵoı. Kúresýiń kerek!» degen bir aýyz sózi meniń túbegeıli sportpen shuǵyldanýyma túrtki boldy.

– Qazir de mýzykadan qara jaıaý emes shyǵarsyń?

– Mýzykanyń da maǵan bergeni kóp. Ekinshi synyptan bastap sah­na­ǵa­ shyǵyp, halyqtyń aldynda óner kór­settim. Ǵıbrat Azýbaev aǵamyz je­tek­shi­lik etetin «Sonar» án-bı ansambli qura­mynda Semeı men О́skemennen bas­tap, Almaty, Kıshınev, Harkovke deıin baryp qaıttym.

– Keıinnen Astanadaǵy Qajy­muqan atyndaǵy sporttaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan ma­man­dandyrylǵan mektep-ınter­natqa qabyldandyń. Kúsh ata­sy­nyń esimin ıelenip otyrǵan qara sha­ńyraqta kóp nárse úırengen bolarsyń?

– Meniń ınternatqa túsý tarı­hymnyń ózi qyzyq. Birde Pavlo­darda ótken respýblıkalyq týrnırdi úshinshi orynmen qorytyndyladym. О́nerim jer­gi­likti mamandardyń kóńilinen shyq­sa kerek, olar meni sol jaqtaǵy ınter­natqa qabyldaǵysy keldi. Jataq­hanadan oryn berip, sabaqqa da baryp úlgerdim. Sol jaǵdaıdan qulaǵdar bolǵan bette ata-anam qońyraý shalyp, aýylǵa qaıt dedi. Men áý basta kónbedim. Áke-sheshem: «Pavlodarda eshbir tamyr-tanysymyz joq. Biz sen úshin alańdaımyz. Almaty nemese Astana bolsa bir sári. Áıteýir, ol jaqta Úrjardyń bapkerleri men balýandary bar. Solar saǵan kóz qyryn sala júrer», dep aqyry meni kóndirdi. Sóıtip, Astanadan bir-aq shyǵyp, bilikti bapker Rysbek Nurǵazınniń qol astynda jattyǵa bastadym.

– Bizdiń bilýimizshe, sen eresekter dýynda 2008 jyldan beri baq synap júrsiń. Sol kezde el­ishilik jarystardaǵy basty qar­sylastaryń kimder edi?

– Jastar býyny arasyndaǵy jarystardy aıaqtaǵannan keıin Bolat Turlyhanovtyń memorıalynda birinshi oryn alyp, qyraǵy mamandardyń nazaryna iliktim. Ulttyq quramanyń bas bapkeri Tańat Saǵyndyqov respýblıkamyzdyń bas komandasyna shaqyrtty. Sol kezden beri eresekter arasynda eleýli tabystarǵa jete bastadym. Iá, ol kezderi men óner kórsetken 60 kılo salmaq dárejesinde básekelestik óte kúshti boldy. Olımpııa oıyndary men álem chempıonatynyń júldegeri Nurbaqyt Teńizbaevtan bastap, Erbol Qońyratov, Bekjan Jarbolov, Eldar Qaıratov jáne taǵy basqa bedeldi balýandarmen kúsh synastym.

– Qazirgi jattyqtyrýshyń Boranbek Qońyratov eken. Kezinde elimizdegi beldi balýandardyń biri bolǵan bilikti bapkerdiń qol astynda qaı kezden beri jattyǵyp júrsiń?

– 2005 jyly Astanadaǵy mektep-ınternatty támamdap, qujattarymdy sómkege saldym da, aýylǵa qaıttym. Shyny kerek, ol kezde eki oıly bolyp júrdim. Kúresti jalǵastyraıyn desem, eresekterdi alyp urýǵa álim jetpeıdi. Al kóptiń biri bolyp júre berýdi janym qalamady. Osyndaı qysyltaıań shaqta janymnan taǵy da sol janashyr naǵashy aǵam tabyldy. Sol kisiniń aqyl-keńesin tyńdap, Almatyda ornalasqan Qazaqtyń Sport jáne týrızm akademııasyna oqýǵa tústim. Sol kezden beri Boranbek Qońyratovtan tálim-tárbıe alyp júrmin.

– 2010 jyly álem chempıonatyna alǵash ret qatysqanyńa qara­ma­stan qola medal ıelenip, qazaq jan­kúıerlerin bir jelpindirip tas­ta­dyń. Máskeýde dál osy mejeden kórinemin dep oıladyń ba?

– Shyny kerek, ol kezde eshkimdi tanymaısyń, kimniń qalaı kúresetinin de bilmedik. О́ıtkeni ǵalamtor qa­zir­gi­deı damymaǵan. Qarsylastarym jaıynda qolymda mardymdy máli­metter bolmaǵandyqtan, ózimniń ıntýısııama súıenýge týra keldi. Al­ǵa­shynda ańdasyp, arbasyp júrip, báseke bel ortaǵa taıaǵan tusta qar­qynymdy kúsheıtip, biraz myqtyny jolymnan yǵystyrdym. Alǵashqyda shveısarııalyq Patrık Stadelman jáne úndistandyq Stıv Ravınderden  aılamdy asyrdym. Úshinshi aınalymda О́zbekstannyń ataqty balýany, álem jáne Azııa chempıony Dilshod Arıpovti san soqtyrdym. Jartylaı fınalda ázerbaıjandyq Hasan Álıevke ese jiberdim. Bas júlde úshin talasý múmkindiginen aıyrylǵannan keıin qalaı da jeńis tuǵyryna kóterilýdi maqsat tutyp, bolgarııalyq Ivo Angelovqa qarsy «bes qarýymdy» asynyp shyqtym. Bul básekede jeńiske jetip, qola medaldy ýysyma túsirdim.

– 2011 jyly Ystanbulda álem chempıony atanýǵa tamasha múmkindigiń boldy. Barlyq qar­sylasty sypyra utyp, fınalǵa deıin alqynbaı jettiń. Alaıda sheshý­shi synda ırandyq Úmit Norý­zıden jeńildiń. Fınalda qandaı aǵattyq jiberdiń?

– Bastapqy básekelerde Eýropa birinshiliginiń úsh dúrkin júldegeri, bolgarııalyq Ivo Angelov, Beıjiń Olımpıadasy men Azııa oıyndarynyń qola júldegeri, qurlyq chempıony qyrǵyzstandyq Rýslan Túmenbaev, danııalyq Andres Ekstrem jáne venesýellalyq Lýıs Lıendonan basym tústim. Fınalda ol kezderi Azııa oıyndarynyń jeńimpazy degen ataǵy bar, keıinnen Olımpıada chempıony atanǵan Omıd Norýzıdi jeńip jatqanmyn. Sol kezde qorǵanysqa kóbirek mán berip, basymdyǵymdy saqtap qalýyma da bolar edi. Biraq ol jelkeden tartqylap, baspen uryp, qıturqy áreketterge bardy. Men de jaýap qaıtarmaq bolyp, qyzbalyqqa salyndym. Sóıtip, salqynqandylyq tanytpaǵanymnyń saldarynan opyq jedim. Sońǵy kezeńde 5:6 esebimen ese jiberip, altyn medaldan aıyryldym. Árıne, sheshýshi tusta utylǵanym ókinishti. Biraq buny men «tragedııa» dep eseptemeımin. О́ıtkeni tórtkúl dúnıeniń teńdessizderi jınalǵan jarysta osy mejege jetkender de bar, jetpegender de bar. Ystanbuldaǵy kúmis medal meniń sporttyq man­sabymdaǵy eń zor tabysym ekenin de esten shyǵarmaǵan abzal.

– Sodan keıin 2015 jyly Las-Vegas, 2019 jyly Astana jáne 2021 jyly Oslodaǵy álem chempıonattarynda qola medaldy moınyńda jarqyrattyń. Árıne, bul – tamasha kórsetkish! Desek te bas júldege qol jetkize almaǵanyńa ókinbeısiń be?

– Jalpy, bes jarysta da meniń álem chempıony atanýǵa múmkindigim boldy. Biraq bas júlde buıyrmady. Kim bilsin, bálkim ol ataqqa men laıyq bolmaǵan shyǵarmyn.

– Qurlyqtyq deńgeıdegi jarys­tarda da san márte daralandyń. Tar­qatyp aıtsaq, 2014 jyly Inch­honda alaýy tutanǵan Azııa oıyn­darynda qola medal ıelendiń. Barsha jankúıer bul qolany altynmen para-par dep jatty. О́ıt­keni sonyń aldyndaǵy báseke­ler­diń birinde mıyń shaıqalyp, ja­ǵyń synǵan bolatyn. Biraq sen táýekelge bardyń...

– Azııa oıyndaryna Soltústik Koreıa balýany, álem chempıonaty men Azııa oıyndarynyń júldegeri Iýn Von Chholge ese jiberdim. Sol kezde qatty jaraqattanǵanym ras. Bir saǵattan keıin qola medal úshin kúresýim kerek boldy. Bastapqyda bapkerler men dárigerler ruqsat bermedi. Biraq men «barlyq jaýapkershilikti ózime alamyn» dep qolhat jazyp berip, bozkilemge shyqtym. Aqyrynda qarsylasymdy san soqtyryp, qola medaldy moınyma ildim. Elge oral­ǵannan keıin 10 kúnnen keıin ota jasattym. Sol kezde jaǵymnan barmaqtaı bir súıektiń bólshegin alyp tastady. Eger ota ýaqtyly jasalǵanda, ony jalǵaýǵa bolatyn edi. Biraq synyq jaqpen kúresip júrip, súıegimniń úgitilip ketkenin de sezbeppin.

– 2018 jyly Jakartada ótken Azııa oıyndarynda kúmiske qol sozdyń. Nebir myqtylardy jolyń­nan yǵystyrǵanyńmen, fınalda álemniń eki dúrkin chempıony, ońtústikkoreıalyq Rıý Han Sýǵa áliń jetpedi. Dál sol balýan Inchhondaǵy dodada dara shyqqan edi. Bul joly al­tyn tuǵyrǵa kóterilýińe ne keder­gi boldy?

– Jakartada qarsylasymdy eki upaı aıyrmashylyǵymen utyp jatyp, jeńisti ýysymnan shyǵaryp aldym. Ol kezde taktıkalyq turǵydan qatelestim. Anyqtap aıtsam, atoılap jeńemin dep, aǵattyq jiberdim.

– Almat, eki birdeı Olımpııa oıyndaryna qatysyp, eki retinde de júldegerler qataryna qosyla almaýyń áli kúnge deıin janyńdy jegideı jeıtin shyǵar?

– Árıne, ár sportshynyń armany – Olımpıadanyń jeńis tuǵyryna kóterilý ǵoı. Biraq eki retinde de meniń jolym bolmady. 2012 jyly Londondaǵy dodada ózimniń syralǵy qarsylasym, ırandyq Úmit Norýzıden jeńildim. Arada nebári 10 mınýt ótkennen soń qola medal úshin beldesýge shyqtym. Durys tynyǵyp ta úlgermedim. Aqyry japonııalyq Rıýtaro Masýmotoǵa jol berip, be­sinshi orynda qalyp qoıdym. 2016 jyly Brazılııanyń Rıo-de-Janeıro qalasynda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda da jaman kúresken joqpyn dep oılaımyn. Ásirese Irannyń dańqty balýany, London Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem­niń alty dúrkin chempıony Hamıd Sorıanmen bolǵan beldesý esimde erekshe saqtaldy. Kúres barysynda 0:7 esebimen utylyp jatqanyma qaramastan, qarsylasymdy qos jaýy­ry­nymen jerge qadadym. Biraq bul tartysta barlyq kúshimniń sarqyl­ǵa­nyn kelesi kezdesýimde anyq sez­dim. Sóıtip, álem chempıonatynyń qola júldegeri norvegııalyq Stıg-Andre Bergege ese jiberip, júldeli oryn úshin talasý múmkindiginen aıy­ryldym. Mine, meniń eki birdeı Olım­pıa­dada jeńis tuǵyryna kóterile al­maýymnyń tarıhy osyndaı. Al jalpy alǵanda meniń sporttyq mansabymda jarqyn jeńister az bolǵan joq. Sondyqtan da barǵa rızamyn. Osyndaı kórsetkishke qol jetkize alǵanym úshin Alla Taǵalaǵa sheksiz alǵys aıtamyn.

– Almat, sen ulttyq qurama sapynda 15 jylǵa jýyq óner kór­set­tiń. Sol aralyqta nebir dúl­dúl­dermen kúsh synastyń. Solar­dyń ara­synan kimderdi bóle-jara atap óter ediń?

– О́z elimizdegi Nurbaqyt Teńizbaevtyń meniń osy deńgeıge jetýime qosqan úlesi ushan-teńiz. Osyndaı myqty balýanmen úzeńgi qaǵystyra júrip, meniń de sheberligim ósti. Sheteldikter arasynan Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy, álemniń alty dúrkin chempıony ırandyq Hamıd Sorıandy atap ótkim keledi. Onymen bozkilemde bir márte ǵana kezdestim. Al sol kezdesýge men jyldar boıy daıyndaldym. Máselen, Rıo Olımpıadasy qarsańynda ózimizge sparrıng árip­tes tańdaýymyzǵa ruqsat berdi. О́z ko­man­dalastarymnyń arasynan meniń tań­daýym ádis-tásili Sorıanǵa keliń­kireıtin Rýslan Itemgenov pen Qorlan Jaqanshaǵa tústi.Sonyń arqasynda Olımpııa oıyndarynda men ony uttym.

– Byltyr sen úlken sportpen qosh aıtysyp, birden Qazaqstannyń jasóspirimder quramasynyń aǵa jat­tyqtyrýshysy bolyp taǵaıyn­dal­dyń. Alaıda bıylǵy aqpan aıynda Almatyda ótken Spartakıadada boı kórsettiń. Jasyń 35-ten assa da babyńda ekenińdi baıqatyp, bas júldeni oljaladyń. Jalyndy jas­tarmen arpalysý qanshalyqty qıyn boldy?

– Iá, jastar ósip jatyr. Olardyń ekpinine tótep berý áste ońaı emes. Almatyda ózimniń myqtylyǵymdy moıyndatý úshin maǵan kóp eńbektenýge týra keldi. Tusaýkeser kezdesýimde byl­tyr jastar arasyndaǵy álem birin­shiliginiń kúmis júldegeri Dinmuhammed Qoshqardy qapy qaldyr­dym. Jartylaı fınalda jabyq ǵıma­rattaǵy Azııa oıyndarynyń jeńimpazy Danııar Qalenovti jeńip, fınalda Kendi Altaıdan kelgen taǵy bir myqty balýan Mereı Bekenovten basym tústim.

– Bozkilemge qaıta oralǵanyńa qara­ǵanda kelesi jyly Parıjde alaýy tutanatyn Olımpııa oıyn­darynda kúsh synasýdy kózdep otyr­ǵan sekildisiń?

– Oıyńyz durys. Eger 67 kılo salmaqta elishilik jarystar men halyqaralyq arenada ózimniń myqty­ly­ǵymdy dáleldeı alsam, Parıjde baǵymdy taǵy bir synap kóremin.

– Almat, áńgimeńe raqmet! Kóz­degen maqsatyńa qol jetkiz. London men Rıo Olımpıadalaryndaǵy olqy­lyqtyń ornyn Parıjde tol­ty­rýyńa tilektespiz.

Áńgimelesken

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»