Memleket jastardyń damýyna qamqorlyq jasaıdy

– Elimizde jańadan qabyldanǵan jastar saıasaty týraly zań jóninde ne aıtar edińiz? Onda qandaı ózgerister bar?

– Bıyl naýryz aıynda elimizde jas­tar saıasaty jónindegi zań kúshine endi. Qujatqa jergilikti atqarýshy or­gandarǵa, jastarǵa jeńildikpen jalǵa beri­letin turǵyn úı berý jónindegi baǵdar­lamalardy ázirleýge jáne iske asy­rýǵa quqyq beretin túzetýler engizildi. Sondaı-aq zańda jastardyń jasy 35-ke deıin ulǵaıtylǵanyn bilesizder. Iаǵnı jastardyń úlesi 3,7 mıllıonnan 6 mıl­lıonǵa deıin kóbeıdi. Bul azamat­tar endi jas otbasylarǵa arnalǵan jeńil­dikterge, jeńildetilgen nesıe alý jáne basqa memlekettiń qoldaýyna ıe bolady. Sonymen qatar jastardyń damý ın­deksi, NEET sanatyndaǵy jastar uǵym­dary resmı túrde qoldanylady. Erekshe atap óterligi jastardyń damý ındeksi – elimizdegi jastardyń sapalyq turǵydan bir deńgeıde damýyn qamtamasyz etedi. Demek aýyl men qaladaǵy jastardyń bir­deı ıgilikke qol jetkizýine jol ashyldy.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstr­ligi 2029 jylǵa qaraı memlekettik qoldaý sharalary týraly jastardyń habardar bolý múmkindigin – 90, al volonterlik, qaıyrymdylyq jáne ekologııalyq bas­tamalarǵa tartylý deńgeıin 32%-ǵa deıin arttyrýdy kózdep otyr. Sondaı-aq isker jastar býynyn qalyptastyrý maqsatynda jas kásipkerlerdi – 30, jumyspen qamtý ortalyqtary arqyly 61% jastardy jumysqa ornalastyrý josparlanǵan. Bylaısha aıtsaq, mejeli alty jylda osy sanattaǵy 2,3 mıllıon azamat jumyspen qamtylady. Onyń 1 mıllıonnan astamy aýyl turǵyndary bolmaq.

«Astana jastary» jastar resýrstyq ortalyǵy da memlekettik jastar saıasatyn tikeleı júzege asyrady. Uıym 14-35 ara­lyǵyndaǵy azamattardyń jumysqa turýyna, sıfrlyq saýatyn arttyrýǵa, ın­novasııalyq jáne kásipkerlik qyzme­tin jan­dandyrýǵa járdemdesedi. Buǵan qosa jas­tardyń múddeleri men qajet­tilik­teri ne­gizinde túrli joba men baǵdarlama qolǵa alyndy.

– Jumyssyz jastardyń deni Astana qalasynda eken. Túıtkildiń túıinin tarqatý maqsatynda qandaı sharalar júzege asyrylyp jatyr?

– Jastar saıasaty máseleleri basqar­masy «Astana jastary» ortalyǵymen birlesip toqsan saıyn 3 myńǵa jýyq jasty qamtıtyn «Bos jumys oryndar jármeńkesin» ótkizedi. Buǵan qosa «Time to change», «Jastardyń kási­bı jáne jeke daǵdylaryn damytý mek­tebi» jobasy sheńberinde trenıngter uıym­dastyrylady. Munda 2015 jyldan bastap 9500 adam oqydy. Onyń 1185-i – jańadan bastaǵan kásipker, 4029-y – jumyssyz jas, 3871-i – stýdent, 415-i – halyqtyń áleýmettik osal toptary jáne múmkindigi shekteýli jan. Trenıngter sheshendik óner, kásipkerlik, SMM mamany, bıznesti josparlaý, jobalardy basqarý, tıimdi tanystyrý daǵdylary, ózin-ózi basqarý, jýrnalıstıka negizderi jumysqa ornalasý sekildi taqyryptardy qamtıdy. Bos oryndar jármeńkeleri men jobalar aıasynda 2022 jyly 200-ge jýyq adam jumysqa ornalastyryldy. Jalpy, «Time to change» aıasynda jylyna myńǵa jýyq azamat bilim alady.

Sondaı-aq 2021 jyly basqarma Asta­nanyń 4 aýdanynda «Jastarǵa qyz­met kórsetý ortalyǵy» jobasyna basta­mashylyq jasady. Onyń basty maq­saty – jastardy qoldaýǵa jáne jastar­dyń jumyssyzdyq, turǵyn úı, bilim berý, densaýlyq saqtaý, bos ýaqyt jáne basqa da ózekti máseleleri boıynsha kon­sýl­tasııalyq kómek kórsetýge baǵyt­tal­­ǵan memlekettik baǵdarlamalardy túsindirý.

Búginde ortalyqtan 10 myńǵa jýyq adam keńes aldy. Olardyń 80-90 paıy­zy kásiptik baǵdar berý, jumysqa ornalastyrý jáne turǵyn úı máseleleri boıynsha ótinishter. Aıyna «Job_astana_jastary» paraqshasynda Astana qa­lasynyń jastary úshin keminde 100 bos jumys orny jarııalanady. Odan bólek NEET sanatyndaǵy azamattar arasynda jumysshy mamandyqtarynyń ımıdjin jaqsartý úshin «Úzdik» jáne «Astana Jas jiger» atty jobalar bar.

– Eldiń ekonomıkasyna úles qosý úshin memleket tarapynan jastarǵa qandaı da bir mindetter qoıylýy kerek pe? Olar ınfantıldi bolyp bara jatqan joq pa?

– Jastardy memlekettik qoldaý kó­lemi shamamen 2 esege ulǵaıdy. Olardy áleýmettik qoldaý máselesi birinshi oryn­da. Jalpy, memleket tarapynan 14-35 jas araly­ǵyndaǵy azamattarǵa mindetteý joq. Qazirgi býyn – ózderiniń oıyn ashyq aıta alatyn, kreatıvti, óziniń ne qalaıtynyn biletin, bolashaǵyn josparlaı alatyn azamattar. Árıne, taıaqtyń eki ushy bar. Memlekettiń ilkimdi jobalaryn ıgiligine qoldanyp, eldiń ekonomıkasyna óz úlesterin qosyp jatqan azamattar da, jumyssyzdardyń sanyn arttyryp júrgender de bar. Osy rette, joǵaryda atap ótken, jastardyń damý ındeksi jastardyń ál-aýqatyn baǵ­darlaýǵa kómektesedi.

– Kreatıvti keńistiktegi jastardyń úlesi qandaı?

– Búginde jastar ozyq ıdeıalarymen qarýlanyp, elimizdiń órkendeýine ba­rynsha úles qosyp keledi. Ásirese bul kreatıvti ekonomıkada baıqalady. Qazir olardan óz talantyn barynsha ashýǵa, ony halyqqa kórsetýge degen qulshynysyn kórip júrmiz. Árqaısysy óńirlerinde uıymdar, ortalyqtar ashyp, ózi sekildi kreatıvti býynnyń basyn qosyp, qatarlastarynyń sanasyn jańǵyrtýǵa zeıin qoıǵan. Bul baǵyttaǵy is-sharalar óte kóp. Olardyń biri elimizdegi kreatıvti ındýstrııa konsepsııasyn damy­týdyń jańa formaty – «Creative tabys tarıhy» jobasy. Baǵdarlap qarasaq, qan­shama jasymyz óner, sport, jańa tehnologııalar salalarynda biraz jetis­tikke jetip, elimizdi álemdik deń­geıde tanytyp júr. Osyny eskergen uıym­das­tyrýshylar shyǵarmashylyq pen tyń ıdeıany tabys kózine aınaldyrýdy kózdedi. Iаǵnı elimizden shyqqan árbir talanttyń ekonomıkaǵa, sonyń ishinde týrızm sektorynyń damýyna tikeleı áser etýine yqpaldasady.

– Jastardy alańdatatyn taǵy bir másele – baspana. Public Policy Research mekemesi jasaǵan zertteýlerge sáıkes, elimizde 30-ǵa tolmaǵan azamattardyń 54,3 paıyzy páter jaldap tursa, 18,6 paıyzy jataqhanada turady. Bas­pana nary­ǵyndaǵy baǵdarlamalar jastar­dyń baǵyn qanshalyqty ashýda?

– Elordada jastarǵa arnalǵan 2 turǵyn úı baǵdarlamasy jumys isteıdi: «Elorda zhastary» jeńildetilgen nesıe berý jáne «Jumysshy jastarǵa satyp alý quqy­ǵyn­syz jalǵa páter berý» baǵdar­lamasy.

Astana mamandaryna jeńildikpen nesıe berýge baǵyttalǵan «Elorda zhastary» baǵdarlamasy 2021 jyly bastaldy. Byltyrdyń ózinde 200 nesıe berilgen, onyń ishinde 5 qatysýshy jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar sanatynan. Jobaǵa 35 jasqa deıingi jastar qatysa alady. Nesıe somasy 18 mln teńgege deıin. Paıyzdyq mólsherleme – jyldyq 5%. Bastapqy jarna – 10%. Nesıe merzimi 25 jylǵa deıin. Al «Jumys isteıtin jastarǵa satyp alý quqyǵynsyz jalǵa páter berý» baǵdarlamasy 2019 jyly iske qosyldy. 2019 jyly – 1050, 2020 jyly – 350, 2021 jyly 1050 páter kilti tabystaldy. Baspana 5 jylǵa beriledi. Jobanyń maqsaty – osy aralyqta jastardyń óz qarajattaryn jınaqtap, jeke úılerin satyp alýǵa járdemdesý. Negizgi mindet – jumysshy azamattardy qoldaý. Munda bes qaǵıdat negizge alynady: ótinim berýshiniń jasy 35-ten aspaǵan, jumys isteıtin, menshiginde turǵyn úıi joq, jınaq jasaý úshin depozıttik shoty bar, sońǵy 6 aıda keminde 40 AEK tabysy bolýy shart.

– Jastar – erteńgi el bıliginiń tutqasyn ustaıtyn azamattar. Osy­ny eskersek, jas býyn qandaı qa­sıetterdi boıyna sińirip jetilýi kerek?

– Jastardyń boıyna qazir patrıottyq tárbıeni, ulttyq qundylyqtardy dáripteý mańyzdy. Jastar rýhanı baılyq, taza oı, tereń bilim, adamgershilik, adaldyqty boıy­na sińirip, qaıratty jáne jyly júrekti bolsa, bolashaǵymyz jarqyn bolaryna senimdimin.

Jalpy, «Astana jastarynyń» negizgi baǵyttarynyń biri – jas­tar arasynda vo­lonterlik qyzmetti damytý jáne áleý­mettik belsendilik mádenıetin qa­lyp­tastyrý. 2014 jyldan bastap «Vo­lon­ter­ler mektebi» jobasy júzege asyry­lyp keledi. Oqytý áleýmettik volon­ter­lik, TJ volonterleri, halyqaralyq is-sha­ralar úsh baǵytta ótedi. Osy joba kóme­gimen qatysýshylar bos ýaqytyn tıim­di ótkizýge, jańa dostar tabýǵa, ýnı­ver­­­sıtetke túsý úshin sertıfıkat alýǵa jáne CV-di ilgeriletýge múmkindikteri bar.

Byltyr naýryz aıynan qazan aıyna deıin «Eriktiler mektebi» jobasy aıasynda 12 volonterler toby, ıaǵnı 309 adam oqytyldy. Bul joba sheńberinde volonterler áleýmettik osal toptarǵa: jal­ǵyzbasty qarttarǵa, kópbalaly otba­sylarǵa jáne ózge jandarǵa arnaıy 113 azyq-túlik jıyntyǵyn taratty.

2020 jyldan beri jastardyń oı órisin damytý jáne shabyttandyrýda «Jastar talks» jobasy turaqty jumys istep tur. Alańǵa belgili bir salada jetistikke jetken tulǵa shaqyrylyp, jastarmen suraq-jaýap formatynda ashyq, beıresmı túrde kezdesý ótedi.

Búginde Astana qalasy ákimdiginiń «Astana jastary» aýla klýbtaryn damytý bóliminiń jetekshiligimen qala aýmaǵynda 25 aýla klýby jumys isteıdi. Bul jastar men jasóspirimder arasyndaǵy qylmysty azaıtýǵa, balalardyń densaýlyǵyn jaq­sartýǵa jáne olardyń ómirlik belsen­diligin arttyrýǵa, patrıo­tızmniń damýy­na yqpal etedi. Osy rette aıta keterligi, Astana qala­synyń qoǵamdyq damý bas­qarmasyna bekitilgen IID ıývenaldy po­lı­sııasynyń esebinde turǵan kámeletke tolmaǵandar aýla klýbtaryna barady. Bıyl 25 klýbta 7 jas­tan 35 jasqa deıingi balalar men jastar arasynan 3100-ge jýyq tárbıelenýshi tirkelgen. Úıirmeler men seksııalar sany – 124. Onyń ishinde sport seksııalary – 68, shyǵarmashylyq baǵyttaǵy úıirmeler sany – 56.

Buǵan qosa «Jas sarbaz» áskerı-patrıot­tyq qozǵalysy Astana qalasy­nyń orta jáne kásiptik bilim berý mekeme­leriniń oqýshylary arasynda birneshe is-shara uıymdastyrdy. Mundaǵy bas­ty maqsat – óskeleń urpaqtyń boıyna el azamatyna tán patrıottyq sezim men adamgershilik qasıetterin qalyptastyrý.

Sondaı-aq «Urpaqtar daýysy» jobasy­ aıasynda jastar arasynda sport pen sala­matty ómir saltyn, kóshe sportyn damytý jáne ulttyq sportty tanymal etý maqsatynda týrnırler men sheberlik synyptary uıymdastyrylady. «Keruen Fest» atty kıiz úı jınaý, qolóner sheber­hanalary, buıymdar jármeńkesi, aıtys, akvagrım, tanymdyq kezdesýler, ult­tyq oıyndar sııaqty baǵdarlamalardan tu­ra­tyn­ aýqymdy joba da bar.

– Sizdiń oıyńyzsha, osydan 20-25 jyl burynǵy jas pen búgingi urpaqtyń arasynda qandaı aıyrmashylyq bar?

– Zamanaýı jastar jańa tehnologııalardy jetik meńgerýden bólek, sol tehnologııalardy oılap tabýda jetistikke jetýdi kózdeýi kerek. Baıqaǵanym, 14-35 jas aralyǵyndaǵy býyn únemi qozǵalysta júrgendi jany súıedi. Bir salada qyzmet etip qana qoımaı, ózderiniń qarym-qabi­letin shyńdap, kez kelgen baǵytty ońaı ıgerýde. Naryq zamany bolǵan soń, meı­linshe kóp tabys tabýǵa umtylady. Burynǵy jas­tar men qazirgi jastardyń basty aıyr­mashylyǵy aqparattyq tehnologııanyń damýymen kórindi. Iаǵnı olar bilimge qumar, birneshe tildi meńgerýge qulshynysy bar, saıahatty unatatyn, eń bastysy eliniń ósip-órkendeýine paıdamdy tıgizsem degen azamattar.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»