Ishki kóshi-qondy qalaı retteımiz?

Kórshiles eldermen shekara mańynda saýda-ekonomıkalyq balansty ustaý úlken strategııalyq mańyzǵa ıe. Sondyqtan soltústik aımaqtardy saıası-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı turǵydan jandandyrý kóp kúttirmeı kún tártibine shyǵarylýǵa tıis. Bul qadam, eń aldymen, qazirgi ultymyzdyń ýaıymyn basady, bolashaqqa degen senimdi nyǵaıtady. Dál qazir qazaq halqyna eń keregi de osy

 

Jabaıy ýrbanızasııa zardaby

Júıesiz, jabaıy ýrbanızasııa eli­mi­z­diń ilgerileýine az kedergi keltirip otyr­ǵan joq. Bul jaǵymsyz úderistiń sal­darynan týyndaǵan áleýmettik-eko­no­mıkalyq qıyndyqtardyń salmaǵyn esh­kim «ólshep» bere almaıdy. Budan bólek, onyń eldiń mádenı-rýhanı ómirine tıgizgen zardaby da ońaı bolmaı tur.

Árıne, elimizdegi júıesiz ýrba­nı­za­sııa­nyń neden bastaý alǵanyn bárimiz bile­miz. Bilgendikten oǵan túsinistikpen qaraı­myz... Bárine kináli – KSRO-dan qalǵan mura, burynǵy tir­shi­lik­ yrǵa­ǵy­nyń birden naryqqa beıimdele almaýy, ótpeli kezeńdegi eko­no­mıka­lyq, áleýmettik máseleler.­ Jaraı­dy delik. Biraq odan beri aspany­ ashyq, kúni beıbit, qaltasy qalyń der­bes memleket retinde otyz jyldan­ astam ýaqyt ótkerdik emes pe? Memleket ómi­rin­de bul ýaqyt az bolyp kóringenmen, je­ke­legen máselelerdi sheshý úshin kóp ýaqyt...

Ishki kóshi-qon, ýrbanızasııa sala­syn­da­ǵy qalyptasqan ahýaldyń qoǵamdy alań­datyp otyrǵany Úkimetti naqty shara­lar qabyldaýǵa ıtermeleýge tıis. О́ıtkeni atalǵan másele ulttyq qaýip­siz­dikke, eldiń áleýmettik damýyna, ha­lyq turmysynyń jaqsarýyna, má­de­nı-rýhanı ómirine tikeleı teris áser etedi. Bul keri áserdiń saldar-kesiri ýaqyt óte ulǵaıa tússe, odan paıda bolǵan qıyndyqtardy tezge salý tym qymbatqa túsedi, tipti memlekettiń uzaqqa sozylar «bas aýrýyna» aınalady.

Barshaǵa belgili, aýyl halqynyń qalalarǵa, ásirese iri megapolısterge kóshý úderisi úzdiksiz jalǵasyp keledi. Osydan kelip qala turǵyndarynyń sany aýyldaǵylardan edáýir artyp barady. Memleket tarapynan qandaıda bir aýqymdy sharalar qabyldanbasa, bul aıyrmashylyq aldaǵy 20-25 jylda kúrt ósip ketýi múmkin. О́ıtkeni aýyldardaǵy qarashańyraqtardy, ósken orta men týǵan mańdy qımaıtyn eljirek aǵa býyn, sol ata-analaryn tastap kete almaı júrgen jas­tar ǵana aýyl halqynyń basym bóli­gin qurap otyr. Ýaqyty kele tabıǵı jol­men qazirgi aǵa býyn seldiregende qala­ǵa qu­mar jastar aýylyna qolyn bir siltep kete barady. Mine, osy jaıt qala halqy­nyń sanyn kúrt ósirip jiberedi dep oılaımyz.

Qala halqynyń sany tabıǵı jolmen emes, aýyldyqtar esebinen ósýi ekono­mı­kaǵa, qoǵamdyq kóńil kúıge ońaı tımeıdi. Bul aınalyp kelgende, birinshi kezekte áleýmettik qaıshylyqtardyń, qylmystyq oqıǵalardyń kóbeıýine ákeledi, tipti saıası turaqsyzdyqtyń týyndaýyna jol ashady. Elimizdegi eń úlken ýrbanızasııa ortalyǵy sanalatyn Almaty qalasyndaǵy buǵan deıin bolǵan jaǵdaıattardy eske túsireıik. «Shańyraq», «Baqaı» oqıǵalary, «Qalqamandaǵy» jer daýy bizge oı salýǵa tıis. Tek Almaty shahary emes, Astana, Shymkent, Taraz, Túrkistan jáne basqa da qalalardyń shetki aýdandaryndaǵy nemese aýyldan kelýshiler esebinen ulǵaıa túsken, qalamen ulasyp jatqan eldi mekenderdiń máseleleri, ondaǵy ınfraqurylymnyń nasharlyǵy nemese joqtyǵy jergilikti bıliktiń áreketsizdiginiń kórinisi tárizdi. Munyń barlyǵy – qoǵamdyq kóńil kúıdi buzatyn, atqarýshy bılikke degen senimdi azaıtyp, ókpe-renishti arttyratyn dúnıeler. Buǵan qosa qalalarǵa ózge óńirlerden kóship kelgenderdi bas­panamen, jumyspen qamtý mindetin eshkim moınyna alǵan emes. Tek ár azamat óz qotyryn ózi qasyp, óz arbasyn ózi súırep, júrip jatyr. Bir kúni qotyry asqynyp, súırep júrgen arbasy synsa, sha­ra­­syzdyq ony kóshege alyp shyǵady. Ol jalǵyz emes, árıne. Mine, saıası turaqsyzdyqtyń «kózi» osylaı ashylady.

Ras, aýyl turǵyndarynyń kóbi qalaǵa táýekelge bel baılap keledi. Olardyń barlyǵyn, árıne, qalada naǵashysy kútip otyrmaǵany belgili. Olar tabylǵan jumystyń mardymsyz jalaqysyna táýeldilikpen ómir súredi. Keıbiri usaq-túıek saýdamen shuǵyldansa, endi biri qyzmet kórsetý salalarynda, óndiris oryndarynda eńbek etedi. Bulaısha nápaqa tabýdy qolaı kórmegen nemese tııanaqty jumys tappaǵan taǵy bireýler qylmystyq jolmen jan baǵýǵa kóshedi, endi biri jumyssyzdar armııasynyń qataryn toltyrady...

Jalpy, bizdiń bul jerde aýyl tur­ǵyn­darynyń qalaǵa kóship kelý quqyǵyn shek­teý kerek degen oıymyz joq. Tek bári retimen bolýy qajettigin aıtqymyz keledi. Osy jerde shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde elimizdi «erkin kezgen», «bilgenin istegen» jabaıy ýrbanızasııanyń jalpy kartınasyna toqtala keteıik.

Belgili sebeppen keńsharlar men ujymsharlar tarap, aýyldaǵylardyń basym bóligi jumyssyz qaldy. Aýyldardaǵy turaqty túrde jalaqy tóleıtin jalǵyz mekeme – mektep qana boldy. Qulaǵan keńestik sharýashylyqtardyń ornyn basqan qojalyqtar men kooperatıvterdiń, birlestikterdiń eńbek ónimdiligi men turǵyndardy jumyspen qamtý áleýeti mardymsyz boldy, tipti, kóbisi uzaqqa barmaı jabylyp qaldy. Bos sendelip qalǵan aýyldaǵylardyń kóbisi amalsyzdan qalalarǵa jol tartyp, munda qara bazardan nápaqa izdedi, keıbiri kásip ashty, qyzmet kórsetý salasyna júgindi. Osylaısha, bastalǵan retsiz ýrbanızasııadan shaharlardyń, ásirese iri qalalardyń, oblys ortalyqtarynyń halqy tez kóbeıdi.

Aýyl ahýalynyń tómendeýi qala halqynyń sanyn arttyryp jiberdi. Mundaǵy bazarlar, jalaqy tóleıtin óndiris oryndary, qurylys kompa­nııa­lary, qyzmet kórsetý salasy aýyldan kelgenderdi aıamaı «juta» berdi. Qala men aýyl arasyndaǵy sabylys údeı tústi. Aýyldar jutań tartsa, al qalalarǵa túsken salmaq ta ońaı bolmady. Eki tarap ta jetispedi. Atqarýshy bılik tek saldarmen kúresýden aspady, máseleniń sebebin bilse de oǵan kóńil aýdarmady. Barlyq kúsh qalalardaǵy máselelerdi sheshýge, ondaǵy halyqtyń áleýmettik ókpe-renishin basýǵa jumsaldy. Al osynyń barlyǵynyń sebep-bastaýynda turǵan aýyl máselesi qaperge alynbady. Sonyń kesirinen aýyl sharýashylyǵynyń tiregi sanalatyn aýyldar álsiredi, bárinen de shekara mańyndaǵy aımaqtar halqynan ajyrap, jalańashtanyp qaldy. Bul jaǵdaıat basqasyn aıtpaǵanda, qazir ulttyq qaýipsizdigimizge qater tóndirip otyr. Muny egjeı-tegjeıli aıtyp jatýdyń ózi artyq.

 

Qalalarǵa jutylý –  dalany ıesiz etý

Aýyldarǵa kóńil bólmeý qalalardyń «sorǵyshtyq» rólin arttyra bermek. Osy arada myna jaıtty aıtpaı ketýge bolmas. Astana negizi ákimshilik ortalyq qana bolýǵa tıis edi. Biraq jańa elordanyń mártebesin, ımıdjin kóterý basty uranǵa aınalyp, onyń halyqty ózine tartý múmkindigin shamadan tys arttyryp jiberdik. Sonyń saldarynan Astana ońtústik óńirlerdegi halyqty aıtpaǵanda, soltústik oblystardyń onsyz da az halqynyń biraz bóligin ózine «jutyp» aldy. Sonyń saldarynan sol­tústik oblystardaǵy kóptegen aýyl qańyrap qaldy. Onyń ústine oblys ortalyqtary da túrli jobalary arqyly aýyl halqyn «jutýmen» keledi. Bul úrdis áli de jalǵasyp otyr.

Taǵy bir mysal, burynǵy shaǵyn Túr­kistan qalasy oblys ortalyǵy bol­ǵaly munda qurylys jumystary jan­danyp, shahar aýmaǵyn ulǵaıtý, kór­keıtý jumystaryna aqsha aıamaı jum­saldy. Árıne, qasıetti Túrkistannyń kór­keıgenine, úlkeıgenine qarsylyǵymyz joq, biraq bári óz retimen, óz qısynymen bolýy kerek edi. Biz olaı istemedik. Qalany keńeıtýge, kórkeıtýge Áziret Sultannyń súıegi jatqan qasıetti sha­harǵa degen yqylasy erekshe hal­qymyzdyń qarsy bolmasyn paıdalanǵan, al qarsylyq bildirgenge pysqyryp ta qaramas atqarýshy bıliktiń jurttyń ishi biletin sebeppen iske asyrylǵan Túrkistandy túletý jobasy da sońǵy otyz jylda áýpirimdep júrip, ońtústikten soltústik óńirlerdiń aýyldaryna jetken az jamaǵattyń biraz bóligin ten­derge qyzyqtyryp, mólsheri qomaqty jala­qyǵa eliktirip júrip qaıtadan «barym­talap» alyp ketkenin bilemiz. Atalǵan joba soltústik óńirge kósh­kisi kelip nıettenip otyrǵan talaılarǵa «etekbasty» boldy, raıynan qaıtaryp tastady.

«Dıplommen – aýylǵa!», «Serpin» baǵ­­­dar­lamalary jer ashpady. Osy baǵ­dar­la­­­ma­lardyń qarjysyn basqaryp, ıelik etetinder kóp te, al onyń nátıjesine jaýap beretin eshkim joq. Bul – bos áýreshilik, bıliktiń jaı aldaýsyratýy, «jumys istep jatyrmyz» dep kúpinip kórinýi ǵana.

Biz joǵaryda aıtylǵan jaǵdaıattar men mysaldardan aldaǵy ýaqytta sabaq alyp, sondaı jaǵymsyz úrdisterge boı aldyrmaýǵa tıispiz. Búginde aýyl­daǵylardyń qalaǵa kóshýin kúshtep emes, tabıǵı, qısyndy jolmen toqtatý nemese­ azaıtý amaldaryna basymdyq berý asa mańyz­dy. Áıtpese aldaǵy sanaýly­ jyl­­da halqymyzdyń 80-90 paıyz­­­ǵa­ jýy­ǵy qalalarǵa kóshýi múmkin. Agrarly elimizdiń damýyna bul múlde qarama-qaıshy jaǵdaı. Bul ishki ónimi men óndiris kóziniń bir bóligi aýyl sharýashylyǵy salasyna tıesili elimizde jumys kúshiniń bir jerge shoǵyrlanýy sııaqty keleńsiz kórinisterdi kóbeıtip, eńbek naryǵyndaǵy teńsizdik ulǵaıyp ketedi. Sondaı-aq áleýmettik úılesimsizdik oryn alady. Aýyldar qańyrap, ásirese shekara mańyndaǵy aımaqtarda el qalmaý qaýpin asqyndyrady. Sondyqtan retsiz ýrbanızasııany tizgindeý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolýǵa tıis.

 

Áıgili suraq: ne isteý kerek?

Másele aıtyldy. Túıtkil bar. Endi ony qalaı sheshý kerek?

Negizinen, aýyldardan qalalarǵa nápaqa izdep kelýshilerdiń kóshin sol­tústik óńirlerge burý basty maqsat bolýy­ qajet. Aldymen osy negizgi maqsatqa qol jetkizý úshin memleket ekonomıka­sy­ atalǵan baǵytqa barynsha qoldaý kór­­setýge beıimdele otyryp, mynadaı máselelerdi qolǵa alǵan jón.

Aldymen atalǵan baǵytta Prezıdenttiń jáne azamattyq qoǵamnyń tikeleı birlesken baqylaýynda bolatyn memlekettik iri bir joba qolǵa alynýǵa tıis.

Osy joba aıasynda, birinshiden, sol­tús­tik óńirlerdegi bos jatqan jáne ıesi bar biraq uzaq jyldar ıgerilmeı kelgen jerlerdi ǵaryshtyq monıtorıng júrgizý arqyly túgeldep, olardy memleket menshigine qaıtaryp, sol aımaqtardy uzaq jyldarǵa jalǵa berý quqymen otandyq básekege qabiletti fermerlerge, qurylymdarǵa berý qajet. Bul jerde «mundaı fermerler men qurylymdar kókten túspese qaıdan taby­lady?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Buǵan jaýap berý qıyn emes. Aldymen memlekettiń barynsha qoldaýymen jergilikti fermerlerdi, qojalyqtardy tirek qurylymdarǵa aınaldyryp, buǵan qosymsha ońtústik óńirlerden aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy irisi bar, shaǵyny bar jumys isteýge múmkindigi mol qurylymdardy memleket tarapynan­ baryn­sha qoldaý kórsete otyryp tartý qajet. Osyndaı joldarmen soltústik óńirlerde mal, egin sharýashylyǵyna qatysty iri aýylsharýashylyq korpo­ra­­sııa­larynyń paıda bolýyn, olar­dyń kóbeıýin qamtamasyz etý mańyzdy.

Bul qurylymdarǵa memleket tarapynan mynadaı naqty kómekter kórsetilýi kerek:

– úkimet ımportqa qoldaý kórsetýden tyıy­lyp, eksportqa oń kózqaras qalyp­tas­tyra otyryp, soltústik óńirlerdegi otandyq barlyq sharýalardyń ónimin laıyqty baǵaǵa ótkizý úshin ishki jáne syrtqy naryqtyq alań daıyndap berý nemese ónimderdi ótkizýde mańyzdy mindettemelerdi moınyna alý;

– salyqtyń eń az mólsherin belgileý;

– memlekettiń ınvestısııalyq saıasatyn atalǵan baǵytqa burý;

– joba sheńberinde atqarylatyn barlyq jumystardy materıaldyq turǵyda qamtamasyz etýde tek qana otandyq óndirýshilerdiń áleýetin tolyq ári tıimdi paıdalanyp, olardyń shyǵarǵan ónimderin (ásirese, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary, qurylys materıaldary, t.b.) paıdalanýǵa basymdyq berý;

– janar-jaǵar maı, tehnıkalarǵa qa­jetti bólshekterge jumsalatyn qar­jy­nyń 60-70 paıyzyn respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjet esebinen tólep berý;

– atalǵan qurylymdarda jumys isteıtin eńbekkerlerge munaı, basqa da qazba baılyq óndirý salasynda eńbek etetin azamattardyń jalaqysymen salystyrǵanda edáýir joǵary aqy tóleý, onyń 50-60 paıyzyn respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjet esebinen óteý;

– óńirde tirek sharýashylyqtar ornalasqan mańnan laıyqty oryndar belgilenip, eńbek etýge barǵan jumysshylar men olardyń otbasy músheleri úshin sol jerlerge zamanaýı­ ınfraqurylym qurylyp, sapaly bilimmen, sapaly dárigerlik kómekpen, turǵyndar sanyna qaraı áleýmettik nysandarmen, ınternetpen, sondaı-aq ortalyqtandyrylǵan sý, jaryq, jylý júıelerimen qamtylǵan eldi mekenderdiń qazyǵyn qaǵý;

– jergilikti halyqtyń ózge óńir­ler­men qatynas qajettigin óteý úshin qurylyq jáne áýe joldarymen qam­ta­ma­syz etý qajet.

Bul qadamdar jerasty baılyǵyna ábden senip qalǵan memleketimizde bo­la­­­shaqta ekonomıkamyzdyń negizgi draı­veri aýyl sharýashylyǵy bolýyna jol ashady. Bul jumystardyń barlyǵy memleketimizdiń ǵasyrlyq joba­sy retinde qarastyrylyp, keshendi túrde júrgizilýi tıis. Sonda soltústik óńirlerdi ýaqyt talabyna saı ıgerý, ony táýelsiz elimizdiń ıgiligine aınaldyrý ári ult qaýipsizdigin qorǵaý baǵytynda naqty, ózin-ózi aqtaıtyn qadam bolar edi.

Iá, soltústik óńirlerdi osylaısha ıgerý kóp shyǵyndy talap etedi deýshiler tabylar. Olarǵa aıtarymyz, eger biz ataǵan baǵyttarda memleket júıeli jumystar júrgizse, ketken shyǵyn az ǵana ýaqyttyń ishinde óteledi. Onyń ústine el ekonomıkasy saýyǵyp, otandyq óndirýshiler shynaıy qoldaý kóredi. Keıbir elder daǵdarystyń ózinen paıda taýyp, ysylyp, serpin alyp shyǵyp jatatyny sııaqty, atalǵan joba Qazaqstandy jer­asty qazba baılyqtaryna táýeldilikten qutqarady.

Ekinshiden, soltústik óńirlerdi, ásirese shekara mańy aımaqtaryn elge toltyrý, ony ekonomıkalyq turǵyda ıgerý, oǵan barsha qazaqstandyqtardy tartý isine aqparattyq qoldaý jumystaryna mańyz berý qajet.

Úshinshiden, jobaǵa qatysý­ǵa shetel­de­gi qandastarymyzdy arnaıy jeńildik pen tıimdi sharttar usyna otyryp tartý­ǵa­, sondaı-aq ózge elge jumys izdep ketken otandastarymyzdy shaqyrýǵa basa nazar aýdarý kerek.

Tórtinshiden, atalǵan jobaǵa reı­der­­lik, bıýrokratııalyq, korrýp­sııa­lyq­ kedergilerdi túbegeıli jolatpaý, bar­lyq jumystyń barysy týraly de­rek­ter­­diń ashyqtyǵy men qol­jetimdiligin qam­ta­masyz etý asa ma­ńyz­dy.

Besinshiden, soltústik óńirlerge tek qana aýyl sharýashylyǵyna qatysty ǵana emes, rýhanııat, ǵylym, zamanaýı­ tehnologııalar jáne taǵy basqa da salalar boıyn­sha iri jobalardy júzege asyrý ózekti. О́ıtkeni mundaǵy halyq, olardyń urpaǵy tek aýyl sharýashylyǵymen ǵana emes, ómirdiń basqa salalarynda da qyzmet etýge quqyǵy bar. Olar bul quqyǵyn jergilikti jerlerde paıdalana alýǵa tıis.

Altynshydan, qazba baılyqqa tel­mi­­rip, jerdiń astyna kóz súze bermeı, jer­­diń ústindegi baılyqty yqtııattap alýǵa umtyldyratyn memlekettik ishki jáne syrtqy saıasat tujyrymdamasy jasalýy kerek. Bul saıasat Qazaqstannyń aýyl sha­­rýa­shylyǵyn damytýǵa atalǵan salada tájirıbesi mol, ultymyzǵa demogra­fııa­lyq qaýip tóndire almaıtyn Batys Eý­­ro­pa­ elderiniń kompanııalaryn tıimdi shart­tarmen tartýǵa da múmkindik berýi qajet.

 

О́nbes is óristemeıdi

Qazirgi tańda áleýmettik jelilerde soltústik óńirlerdiń keıbir turǵyndary tarapynan ózge aımaqtardaǵy aǵaıyndy shaqyrǵan beıne-úndeýlerdi kóptep kezdestiremiz. Olardyń bastamasyna bolysyp júrgen azamattar da barshylyq. Álgilerdiń úndeýleriniń qysqasha mazmuny bylaı: tegin úı, pálen bas mal beremiz, jumyspen qamtımyz. Qoıar sharty: mamandyǵyń pálen degen pánnen muǵalim bolý, mektep jasyndaǵy kem degende eki-úsh balańnyń bolýy. Árıne, olardy da túsinýge bolady... Taraıyn dep turǵan mektepke bala qosylsa, jumysyn jalǵaıdy, álgi úndeý ıelerine eń bas­ty keregi – sol. Onyń aýylynda mektep jabylsa bitti, ol jerde tirshilik súreńsizdenip júre beredi. О́ıtkeni turǵyndar balalaryn basqa aýylǵa oqytýǵa májbúrlenedi, bireýler úshin mektep tabys kózi.

Bul amal-tásil jaı ǵana jandalbasalaý. Sharasyzdyqtan týǵan is-áreket. Mundaı mıtyń júrispen soltústikke el qondyrý múmkin emes. Áýreshilik. Soltústiktegi keıbir aýyl basshylary, qarapaıym azamattar ózge jaqtaǵy aǵaıyndy tegin úı jáne tegin mal beremiz dep qyzyqtyryp kóshirip ákelmek. Buǵan baladan basqa aldana qoıatyndar óte az.

Tegin berilgen maldy qystan alyp shyǵý úshin jem-shóp kerek. Ol qyrýar qarjy. Sondaı-aq qaqaǵan qysta maldyń astyn tazalap, kútip ustaý, tonnalap kómir túsirip, ony kem degende 7 aı peshke jaǵyp, kúlin shyǵaryp zyr júgirý qala kórgen, jyly sýǵa qolyn malyp úırenip qalǵan aǵaıynǵa aýyr beınet. Myna damyǵan HHI ǵasyrda alty aı qysta qaqaǵan sýyqpen alysyp ómir súrý úshin laıyqty áleýmettik-turmystyq jaqsy jaǵdaıdyń, beınetine qaraı jalaqy tóleýdiń talap etilýi zańdylyq. Ony kóp kórip, synaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da biz joǵaryda soltústik óńirdegi halyqtyń turmystyq, áleýmettik jaǵdaıyna erekshe kóńil bólý qajettigine basa nazar aýdardyq. О́ıtkeni eldiń barsha halqy áleýmettik-ekonomıkalyq ıgilikterdi kórip, qolaıly ómir súrýge birdeı quqyly.

El ekonomıkasy óz áleýetine súıe­nip iri jobany júzege asyrǵanda ǵana ser­pin alady. Halyq ta mundaı joba­­lar­dy qoldaıtyny sózsiz. Eń bas­tysy, halyqtyń atqarýshy bılikke degen senimi osy ispettes iri jobalardy laıyqty iske asyrǵanda ǵana artady. Bos sózden naqty iske kóshken jerde bereke darıdy.

Soltústik óńirlerge el toltyrý, tir­­shilik qazanyn qyj-qyj qaınatý, osynaý atyrapty ekonomıkamyzdyń draıverine aınaldyrý, túptep kelgende,­ tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý bolar edi. О́ıtkeni bul ata-babalarymyz qol jetkize almaı ketken uly is bolatyn.

Kórshiles eldermen shekara ma­ńyn­da saýda-ekonomıkalyq balansty ustaý úlken strategııalyq mańyzǵa ıe. Son­dyqtan soltústik aımaqtardy saıası-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı turǵydan jandandyrý kóp kúttirmeı kún tártibine shyǵarylýǵa tıis. Bul qadam, eń aldymen, qazirgi ultymyzdyń ýaıy­myn basady, bolashaqqa degen senimdi nyǵaıtady. Dál qazir qazaq halqyna eń keregi de osy.