Qadiri ketken ataq

Halyqtyń qabyrǵasyn qaıystyryp ketken «Qasiretti qańtar» oqıǵasynan keıin bir ǵana Jetisý oblysynda qos birdeı generaldyń ústinen qylmystyq iz qozǵaldy. Kúni keshe Almaty oblysy UQKD-nyń burynǵy bas­tyǵyna 6 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý týraly úkim shyqsa, qańtar qyrǵyny kezinde qarýly kúzetshilerimen birge kózge túsip qalyp, artynan «qashqyn» qamytyn qıgen Serik Kúdebaevtyń isi «halyqaralyq izdeý jarııalaýmen» tyǵyryqqa tirelip tur.

Eki shendige de taǵylǵan aıyp aýyr. Kúde­baev Qylmystyq kodekstiń 370-babynyń 4-bóligimen «aýyr zardaptarǵa alyp kelgen qyzmettegi áreketsizdigi» úshin kúdikke ilindi. Al UQKD-nyń burynǵy basshysy sot úkimimen Qylmystyq kodekstiń 362-babynyń 4-bóligi boıynsha kináli dep tanylyp, oǵan 10 jyl merzimge quqyq qorǵaý organdarynda belgili bir laýazymdardy atqarý quqyǵynan aıyra otyryp, alty jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Onyń ústine bul is boıynsha Prezıdentke aıyptalýshyny general-maıor arnaýly ataǵynan jáne memlekettik nagradalar men ordenderden aıyrý týraly usynys engizildi. Esterińizde bolsa, dál osyndaı usynys osydan úsh jyl buryn Qorǵanys mınıstrliginiń Kadrlar jáne áskerı bilim departamentiniń bastyǵy bolǵan general-maıor Qaırat Kópbaevqa qatysty da aıtylǵan edi. Aqmola garnızony áskerı sotynyń úkimimen bes jylǵa sottal­ǵan Kópbaev memlekettik qyzmette qyzmet atqarý quqyǵynan da ómir boıyna aıyryldy. Al oǵan taǵylǵan aıyp – «júıeli túrde qaramaǵyndaǵylardan aıtarlyqtaı mólsherde para aldy» degen qylmys.

«Qurmeti» men «Parasatynan» aıyrylyp, 6 jylǵa túrmege jabylǵan generaldardyń qatarynda Qaırat Satybaldy da bar. Qasi­retti qańtarda «zańsyz buıryqtar berip», «ás­kerı strategııalyq nysandardy qorǵaýsyz qal­dyrǵan» jáne «áskerı jaǵdaıda óz bıligin asyra paıdalanǵan» burynǵy Qorǵanys mınıstri, general-leıtenant Murat Bektanov ta 12 jylyn temir torda ótkizedi.

Tize bersek, abyroısyz tizimge ilingen joǵar­ǵy shendiler – generaldar az emes. Aty atal­ǵan­darmen qosa «asa aýyr sybaılas jem­qor­lyq qylmys jasaǵany», «qyzmettik laýazymyn asyra paıdalanǵany», «ádepsiz minez-qulqyna baılanysty», «iri kólemde para al­ǵany» úshin sotty bolyp, bar bedelinen jur­daı bolǵandary qanshama?! Sońǵy otyz jyl­da bul joǵary ataqty alǵandarmen qatar abyroıynan aıyrylǵandardyń da bir­talaıy boldy. Bir aıta keterligi, Ishki ister mınıstr­liginde joǵary basshy quramnyń arnaýly ataq­tary týraly esep 1998 jyldan bastap júr­giziledi eken. Sol ýaqyttan bastap 118 qyz­metker joǵary basshy quramnyń arnaýly alǵashqy ataqtaryn alǵan. Ishki ister salasynda júrgizilgen reformaǵa deıin elimizde 100 myń turǵynǵa shaqqanda 471 tártip saqshysynan kelse, qazir bul kórsetkish 369-ǵa deıin azaıdy. Bul qazirgi eýropalyq standartqa teń. Al búkil qarýly kúshterde qazirgi tańda – 37, barlyǵy 144 (olardyń ishinde zapastaǵylar da bar) general bar. Ulttyq ulannyń bir ózinde 50-ge jýyq áskerı qyzmetker osy arnaýly ataqqa laıyqty dep tanylǵan.

Jalpy, qazirgi tańda elimizdegi generaldyń deni qorǵanys, ishki ister, shekara, ulttyq qaýip­sizdik, prokýratýra qyzmetterinde. О́kinishtisi sottalǵan nemese isti bolǵan generaldar týraly arnaıy statıstıka júrgizilmeıdi. Osyǵan qatysty suraǵymyzǵa Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtet ókili «Biz belgili bir áskerı jáne arnaýly ataq­tar, synyptyq shen ıelerine qatysty bó­lek statıstıka júrgizbeımiz», dep kelte qaıyrdy.

Ras, bir kezderi general bolý mártebe edi. Juldyzdy pagon taǵý ataq, dańq, dárejeden bu­ryn antqa adaldyq pen memlekettik múd­dege beriktiktiń belgisindeı qabyldanatyn. «General bolýdy armandamaıtyn jaýynger – jaýynger emes» degen arman-namysty qamshylaıtyn sózben bir urpaqtyń býyny ósip shyqty. Arnaýly ataqty arqalap júrý – eń aldymen qatal tártip pen adal eńbektiń nátıjesimen baǵalanatyn. Keıingi ýaqytta osy túsiniktiń álsirep bara jatqany oılantady. «Kótere almaıtyn shoqpardy beline baılaǵandardyń» belden de, bedelden de ketip júrgeni jaqsylyqtyń belgisi emes. Eń ókinishtisi, general degen dárejeniń qadiri ketip barady. Al bedeli ketken adamnyń, sonyń ishinde áskerı qyzmetkerdiń úlkenge de, kishige de, balaǵa da, basqaǵa da qadiri qalmaıdy. Bir ketken qadir qaıtyp ornyna kelmeıdi de...