Aýyl damýy – el damýy

Degenmen bul máselede 2019 jyldan bastap keıbir ózge­risterdiń nyshany baıqala bastaǵanǵa uqsaıdy. Aýyldy damytý jumysyna keshendi agrarlyq saıasat retinde qaraý baıqalady. Aýyldy keshendi damytýdyń jospary retinde «Aýyl – el besigi» jobasy júzege asyrylyp keledi. Ol eldiń demografııalyq áleýeti, ınfaqurylymy, ekonomıkasy men geokeńistik jaǵdaıyn eskere otyryp, aýyl halqynyń 90%-yn qamtyp otyr. Turǵyndarynyń 40%-y óńirlerde turatyn el úshin mundaı agrarlyq saıasattyń tııanaqty túrde qolǵa alynýy zańdy nárse. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń osy salt-dástúrlerimizdiń qaımaǵy bu­zyl­maı otyrǵan aýyl-aımaqty órkendetýge basymdyq berýi kezdeısoq emes. Ol eń aldymen aýylda jyldar boıy qordalanyp qalǵan máselelerdi júıeli túrde jáne naqty sheshýge, aýyldyq aýmaqtardy keshendi damytýǵa jáne onyń biryńǵaı tásilin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Iаǵnı bul álemdegi turaqsyzdyqqa qaramastan, aýylǵa degen memle­ket­tik qoldaýdyń aıǵaǵy.

Biz bul jetistikterdi teriske shyǵarýdan múldem aýlaqpyz. Iá, nátıjeler bar. Sharýalardyń qomaqty tabystarǵa qol jetkizip otyrǵandyǵy da ras. Pavlodar, Qostanaı, Jambyl oblystarynda aıaqtalǵan jobalardyń úlgilerin kórýge bolady. Tabys ta, jetistik te, nátıje de, eger olar sapaly jáne naqty bolsa jáne halyq onyń ıgiligin kórip jatsa, qol jetkizgen jaq­sy­lyqtardy eshqa­shan esh­kim de joqqa shyǵara almaıdy. Olaı bolsa, qazir «jeńiske» masaırap, bosańsıtyn ýaqyt emes. Endigi jerde alynǵan asýlar «úırenshikti» iske aınalyp, keýde soqtym «maqtaý men madaqtaýǵa» jol bermegen jón. Qaıta, kerisinshe, óz isiń men jetistigińe «synı» kózben qarap, is-áreketińdi taldap, saralap, jumystyń tıimdiligin burynǵydan da arttyryp, tabysty eselep, ónimniń sapasyn qalaı jaqsartý kerektigine kóńil aýdarǵan abzal. Máselen, «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý barysynda kósh bastaǵan Pavlodar, Qostanaı, Jambyl jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarymen qatar tómen qarqyn kórsetken Almaty qalasy, Qyzylorda, Atyraý óńirleri bar. Sonshama aqsha quıyp otyrǵan kezde mundaı málimetterdi tótenshe jaǵdaı retinde qabyldaýdyń ornyna biz baıaǵydaı ony «nazarǵa alyp» qana qoıyp, burynǵydaı kórmegendeı bolyp otyratyn qalpymyzdy jalǵastyrýmen kelemiz. Sý ekesh sýdyń da suraýy bolýshy edi ǵoı.

Bul jaǵdaı qatty oılanýdy talap etedi. Úńilińkirep qaraǵan kezde barlyq deńgeıdegi aı­maqtyq bastyqtardyń tek jetis­tikter men Prezıdent jáne Úkimettiń tapsyrmalaryn oryndaý baǵytyn­da­ǵy bo­la­shaq josparlaryn táptishtep turyp aıtqanda, aldyna jan salmaıtyndyǵyn kórýge bolady. Keıde olar áli de bolsa burynǵy ekpinmen eski jumys ádisinen aryla almaı, ketip bara jatqandaı áser qaldyrady. Sonda, eger Prezıdent Q.Toqaev ag­rar­lyq saıasattyń aýyl-aı­maq­ta jat­qandyǵyn eskertip, el besigin­de kópten beri qorda­lan­ǵan máselelerdi júıeli she­shý­diń qa­jet­tiligin túsinip, naqty qolǵa alýdy tapsyrmasa, osynyń bári «baıaǵy jar tas  –sol jartas» kú­ıinde qala berýi kerek pe edi? Álde, atqarylǵan jumystardy tizbeleı bergenshe, endi qandaı máselelerdi sheshýimiz kerek degen ustanymdy basshylyqqa alǵan kezde 30-40 jyldyq «saqaldy» problemalardy áldeqashan shesher me edik? Bálkim, sonda elimiz óz damýynyń jańa, sapalyq deńgeıine jetip, órkendeý men gúldený zamanynda ómir kesher me edik. Álde qazirgi azamattarda, Uly Abaı aıtqandaı, «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» jetispeıdi me? Iá, «kóńilsiz qulaq – oıǵa olaq» qansha aıqaılasań da, jańǵyryqtan basqa eshteńe shyq­paı­dy. Jaýabyn estip, jónin bilý múmkin emes. Qańq etken neni baıqasyn. Olaı bolsa, osyny uqqanda ǵana Qazaqstannyń berekeli elge aınalýy múmkin.

Onyń ústine, Prezıdenttiń aýylǵa qatysty júrgizip jatqan saıasatynyń logıkasy ondaǵy kóptegen jyl boıyna sozylyp jáne oryn alyp kelgen túıtkil máselelerdi sheshýdi kózdeıdi emes pe? Endeshe, sonaý XX ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri kele jatqan problemalardyń áli kúnge deıin joıylmaı otyr­ǵa­ny nelikten? Ol úshin bar­lyq qajetti jaǵdaılar jasalyp otyr emes pe? Olardy sheshý úshin tek ar, namys, uıat, nıet pen otansúıgishtik jetispeı otyr­ǵanǵa uqsaıdy. Bul jaǵdaı «aýrý ketse de, ádet qalmaıdy» de­gendi aıqyn kórsetip otyr. Nátı­jesinde, ol adamdardyń úmitin jelge ushyryp, qoǵamda bılikke degen senimdi ketirip, olardy halyq «dármensiz, ýáde bergenge áýestenip alǵan bos keý­de, jatypisher paraqorlar», re­tinde qabyldaıtyndaı kún týdy. О́ıtkeni eldegi qabyl­da­nyp jatqan sheshimderde de, at­qa­rylyp jatqan iste de, óndi­ri­lip jatqan ónimderde de, salynyp jatqan úıler men joldarda da, qolǵa alynǵan strategııalyq josparlar men jobalardyń basym kópshiliginde sapa bolmaı, «naqty nátıjeler» tek jalǵan esepter men kózboıaýshylyqqa belshesinen batqan málimetterde «oryn alýy» tozaqqa aparatyn tóte jol. Sondyqtan qoǵamda áleýmettik shıelenis kúsheıip, ol Qazaqstandy damýdyń emes, tyǵyryqqa ıtermeleýde. En­de­she, budan bylaıǵy jerde Qazaqstannyń táýelsizdigin qyz­ǵysh­taı qorǵap, kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtaý úshin adal eńbekke negizdelgen sapaly, tııanaqty, ónimdi jáne rııasyz eńbek kerek. Qoǵamdyq ómirde patrıottyq sezim, áleýmettik ádilettilik, aza­mattyq belsendilik, birlik pen tatýlyq qajet.

Degenmen, búgingi tańda aýyl­­dyń qajetin túsinetin sa­rap­shy mamandardyń daýys­tary estile bastalǵany qýan­tady. Olar aýyldy damytýǵa baǵyttalǵan burynǵy memle­ket­tik baǵdarlamalardyń baıan­syz­dyǵy men tıimsizdiginiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­leri men olardyń jumy­syn­da­­ǵy sabaqtastyqtyń bolma­ǵan­­dyǵymen túsindiredi. Oǵan stra­tegııalyq josparlar jasaý­men áýestenýshilikti qosyńyz. Rasynda da, árbir jańa mınıstr eldik múddelerge saı jumysty jalǵas­tyrýdyń ornyna óz kózqa­ra­syn tańyp, «ja­ńashyldyq pen refor­ma­tor­lyq múmkindikterin» kór­setý úshin salanyń berekesin ke­tirýmen áýre boldy emes pe? Ke­lesi bir ózekti máselege el qoı­na­ýynan shyqqan jańashyl­dyq­­ty qoldaýdyń ornyna shetel­dik ónimderge senim artýdy jat­qy­zýǵa bolady. Túptep kelgen­de, osylardyń barlyǵynyń tór­ki­ni naryqqa kóshý barysynda burynǵy aýyl sharýashylyǵy qurylymyn basqarýdyń júıesin ydyratyp otyrdy. Osydan ba­ryp, aýyl turǵyndarynyń tur­my­sy da nasharlap ketti.

О́kinishke qaraı, kózboıaý­shylyq sııaqty qaýipti qubylys qoǵam denesine bitken qaterli isik retinde áli kúnge deıin oryn alyp otyr. Byltyrǵy naýryz aıynda ótken Úki­met­tiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent Q.Toqaev Aýyl sharýa­­shylyǵy mınıstrligi men ákim­dik­terdiń kózboıaýshylyqqa jol bergendigin ashyq aıtty. Má­selen, mınıstrlik jaıy­lym­dyq jerdiń tapshylyǵy 6,8 mln gektarǵa nemese 32%-ǵa azaıdy degen málimet berse, Aqmola, Aty­raý jáne Qostanaı oblystarynda aýyl turǵyndaryna malyn fermerlerdiń jerine jaıýǵa ruqsat beriledi degen jalǵan memorandým jasaǵan kórinedi. Iаǵnı jaıylym jerdiń máselesi qaǵaz júzinde ǵana azaıǵan. Onymen qoımaı, aımaqtarda halyqtyń jaıylymǵa degen suranysyn tómendetip kórsete bastaý úrdisi paıda bolǵan. Olaı bolsa, jer máselesindegi keleńsizdikter men daýlardyń kóbeıýi el damýyna kedergi bolyp otyrǵany aıtpasa da túsinikti. Munyń syrtynda jaıylymnan bólek jer telimderine muqtaj aýyl turǵyn­da­ry taǵy bar jáne halyq tyǵyz ornalasqan aýdandarda jer keze­gin­de turǵandardyń sany ósýde.

Osynyń kesirinen 30 jyldan keıin jer saıasaty máselesinen kelip týyndaǵan problemalardyń qaıtadan týyndaýyna jol beri­lip otyrǵany ókinishti-aq. Sa­rap­shylardyń aıtýlaryna qara­ǵanda, bul jaǵdaı tepe-teńdikti teńseltti. Ol táýelsizdiktiń al­ǵash­q­y jyldaryndaǵy úles bólý kezinde qolynda bıligi barlardyń jerdiń basym bóligin ózderine qaratyp alýynan bastaý alady. Sol kezdegi jer reformasy qa­zaqtan shyqqan fermerlerdi qalyptastyrýdyń ornyna iri jer ıeleri men kedeıler tobyn dúnıege ákeldi. Nátıjesinde, jastar aýyldan qalalarǵa údere kóshti, aýylda jumys isteıtinder qal­mady, al qalǵandary jumys iste­gisi kelmeıtindeı ahýal qa­lyp­tasty. Selodaǵy kadr máse­le­si shıelenisip ketti. Aımaq­tar­dyń damý josparlary saýatty ǵylymı-óndiristik tájirıbege súıenip jasalǵan, tolyqqandy sıpatqa ıe bola almaı otyr. Aýyl­dyq jerlerde statıstıkalyq esep júrgizý máselesiniń bir tár­tip­ke keltirilmeýi ákimderdiń jylda jalǵan esep jasap, ony qaı­­myqpastan «uıalmaı» joǵa­ryd­aǵy memlekettik organdarǵa jiberýdi ádetke aınaldyrýyna ákelip soqty.

Desek te, osy túıtkil másele­ler­diń tamyry tereńirekte jat­qa­nǵa uqsaıdy. Birinshiden, aýyl­shar­ýashylyq ónimderin óndiretin dıqandar mańdaı terin tókken eńbeginiń laıyqty baǵasy men ónimniń adal aqysyn ala almaı, ony bazarǵa jetkizip satý máselesinde áli kúnge deıin eki aradaǵy pysyqaı deldaldardyń jemtigine aınalýǵa májbúr bolyp otyr. Ekinshiden, aýyldaǵy nashar ınfraqurylymdar kə­sip­kerlerdiń bıznesin keńeı­tý­lerine qolbaılaý bolýda. Úshin­shiden, aqyr sońynda, osy­nyń barlyǵy kelip aýyl ekono­mı­ka­syn birtindep keri keti­rip, tur­ǵyn­dardyń turmysy tómen­dep, eldi mekender tozyp barady.

Al osynyń barlyǵyn shıele­nis­tirip, aýyldy kóterýge jol bermeı otyrǵan taǵy bir óte mańyzdy jáne kúrdeli problema bar. Ol – ishki kóshi-qon máselesi. Any­ǵyraǵy, ony retteýdegi jú­ıe­­sizdik pen nátıjeniń mar­dym­­syzdyǵy. Jýyrda ««Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kór­gen belgili jýrnalıst Joldybaı Bazardyń «Ishki kóshi-qondy qalaı retteımiz?» atty maqalasy eshkimdi de beıjaı qaldyrmasy anyq. О́ıtkeni avtor ishki mıgrasııany retteýde atqarýshy bılik organdarynyń dármensizdigin, al olardyń qabyldap jat­qan baǵ­darlamalarynyń stra­tegııa­lyq áleýetiniń mardym­syz­dyǵy máselesin kótergen eken. Onyń pikirinshe, osyndaı saıasattyń nátıjesinde elimiz júıesiz jáne jabaıy ýrbanızasııaǵa ushyrap, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daı ábden ýshyǵyp, ol mádenı-rýhanı negizimizdiń shaıqalýyna teris yqpal etken.

Joldybaı Bazardyń bul má­se­­leni Qazaqstannyń ulttyq qa­ýip­sizdigimen tikeleı baıla­nys­ta qaraýy óte mańyzdy jáne ózekti. Aýyl halqynyń sany azaıyp, kerisinshe, qala tur­ǵyndary sanynyń retsiz ósýi qoǵamdy qatty alańdatyp otyr­ǵa­ny da kúmán keltirmeıdi. О́ıt­ke­ni qala halqynyń ósýi ta­bı­­ǵı jolmen emes, tek aýyldan kóship kelgenderdiń esebinen kóbeıip, ondaǵy áleýmettik ahýaldyń shıelenisip, tipten qo­ǵam­daǵy saıası turaqsyzdyqqa áke­lip soǵýda. Sebebi ınfra­qu­­rylymdyq múmkindigi shek­teý­li bolǵandyqtan aýyldan aǵy­tylyp kelip jatqandardyń bárin qalalar qabyldaı almady. Sondyqtan turǵyndar óz kúnin óz betinshe kórip, turaqty tabystyń kózi bolmaǵandyqtan olar ártúrli zańsyz áreketterge barýda. Al ol jergilikti atqarýshy bıliktiń kemshiligi. Bul halyqtyń bılikke degen senimsizdigin kúsheıtti.

Osynyń bárin avtor keshendi túrde zerdeleı kele máse­leniń túp­ negizine tereńirek úńilý­ge tyrysqan. Jabaıy ýr­ba­nı­zasııanyń basty sebep­te­ri­niń qa­taryna ol eń aldymen aýyl­dyń jaǵdaıynyń na­shar­laýyn jatqyzady. Má­se­len, ju­mys­syzdyq, turaq­­ty ja­la­qynyń bolmaýy sharýa qo­ja­lyqtary men koopere­tıv­terdiń áleýmettik-ekono­mı­­kalyq áleýetine aýyl tur­ǵyn­daryn jumyspen qamtýǵa múmkindik bere almaýda. Demek, aýyl ahýalynyń nasharlaýy qala halqynyń sanyn arttyrýda. Sóıtip, aýyl da jutańdap, qala da «basyna» túsken aýyrtpalyqty eńsere almaýda. Iаǵnı bir-birimen baılanysy bar tútik sııaqty bir-birine táýeldi qala men dala ózara tıimdi baılanys ornatýdyń ornyna, oılaýdyń shekteýligi men istiń mánin jete túsinbeıtin jónsizdiktiń zardabyn shegip otyr. Nátıjede ekeýi de álsirep, ekeýi de qurdymǵa ketip bara jatqandyǵyn J.Bazar jasyrmaıdy. Onyń ústine, aýyl­­dar men qalalyq jerlerdiń múmkindikterin biriktirip, eldiń áleýetin arttyratyn saıasat ta bolmaı tur. Árıne, bılik aýyldyń jaǵdaıynyń nashar ekendigin bilmeıdi emes, bi­ledi. Soǵan qaramastan, ol aýyl baıaǵydaǵydaı óz kúnin ózi kórip, shydaı turar degen oımen barlyq kúshin qalanyń jyrtyǵyn jamap, onyń halqyn tynyshtandyra salýdyń jolyn izdeýmen álek. Al ol máseleni túbegeıli sheshýge ákelmeıdi. Muny avtor «Qalalarǵa jutylý – dalany ıesiz etý» dep baǵalap, bári osylaı jalǵasa berse aýyl tur­ǵyndarynyń qalaǵa kóshý úde­ri­siniń toqtamaıtyndyǵyn eskertedi.

Onyń ústine bizde halqy tyǵyz ornalasqan soltústik óńir­ler­ge kóshirýge baǵyttalǵan baǵ­dar­lamalardyń nátıjeliligin kóte­rýge umtylystyń bolma­ýy­nan jáne eshkimniń oǵan qo­ry­tyndy jasamaýynan, bos áýre­shi­lik pen bıliktiń jaı aldaýsyratýyna jol berilip keldi. Aýyl­­dardyń qalaǵa kóshýin kúsh­­pen emes, tabıǵı, qısyndy jol­men toqtatý nemese azaıtý amaldaryna kóńil bólinbeýde. Esesine, jumys kúshi qalalarǵa shoǵyrlanyp, eńbek naryǵynda teńsizdik ulǵaıyp keledi. Al ol óz kezeginde áleýmettik úıle­sim­siz­dikke ákelip, ásirese, shekara mańyndaǵy aýyldar qańyrap bos qalýda. Qazirgi shıelenisken geosaıası ahýaldyń shıelenisip turǵan ýaqytynda retsiz ýrba­nı­zasııany tizgindeıtin, eldiń qaýip­sizdigin nyǵaıtatyn memle­ket­tik saıasat kerek-aq. Avtor ony jumys kúshin ońtústikten sol­tústikke tartý jáne sol óńir­ler­diń ekonomıkasyn damytýǵa baǵyttalǵan bir iri jobadan bastaýǵa bolar edi degen usynys en­gizip otyr. Avtordyń osy tur­ǵy­daǵy basqa da naqty usy­nys­tary kóńilge qonymdy. Ol óz oılaryn jınaqtaı kele, aýyl sharýashylyǵy el eko­no­mı­ka­synyń negizgi draı­verine aınalýy kerek de­gen qorytyndy jasaıdy. Bul degenimiz elimiz daǵdarysty eńserip, shekaralyq aımaqtardy elge toltyryp, ony ekonomıkalyq turǵydan ıge­rip, saýyqtyrýdy ańǵartsa kerek. Maqalada sonymen birge bıýro­kra­tııalyq jáne korrýp­sııa­lyq kedergilerdi boldyrmaý men barlyq jumys­tyń ashyqtyǵy máse­lesi oryndy kóterilgen. Sol­tústik óńir­ler­de­gi rýhanııat,­ ǵylym, zamanaýı tehnologııalar problemasyn sheshýdiń ma­ńyzdylyǵy da eskerýsiz qal­ma­ǵan. Endeshe, qalyptasqan jaǵ­daı­da buryn­ǵy­daı jandalbasalaý amal-tásilderinen bas tartyp, beker áýreshilikpen aına­lys­paı, el ekonomıkasynyń óz áleýetine arqa súıep damýyna múm­kindik jasaǵan durys bolar edi.

Japsarbaı Qýanyshev,

qoǵam qaıratkeri