Elimizde AES salý tóńiregindegi másele sonaý toqyraýǵa ushyraǵan toqsanynshy jyldary bastalǵan. Atalǵan jaıt aragidik aıtylyp qalyp júrdi de, sońǵy úsh-tórt jyl bederinde belsendi talqylana bastady. Biz álemde atom energetıkasyn damytý múmkindigin qarastyryp jatqan 27 eldiń ishindemiz. Elimiz alǵashqy AES qurylysyn júrgizý úshin Ońtústik Koreıa, Japonııa, Fransııa jáne Reseı memleketteriniń usynystaryn qarap, zerdelep jatyr.
Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Bizde ınvestısııany bylaı qoıǵanda, taza atom energııasy joq bolsa, ekonomıkamyzdy quldyratyp alamyz, aımaqtaǵy kóshbasshylyǵymyzdan aıyrylamyz. Sondyqtan bizge elektr energııasy, atomdyq taza energııa qajet. Onyń mańyzyn kásibı turǵydan túsindirý kerek» degen bolatyn. Osy tapsyrmaǵa oraı, «Samuryq-Qazyna» AQ-nyń enshiles kásiporny «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS jáne Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń uıymdastyrýymen belgili ekologter, atom jáne fızıka salasynyń mamandary, memlekettik organdar men qoǵamdyq tabıǵatty qorǵaý uıymdarynyń ókilderi, sý resýrstary mamandary, eko-belsendiler men ǵalymdardyń qatysýymen «Ekologııa jáne atom energetıkasy» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizildi.
Is-sharany Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetindegi Strategııa, ǵylym jáne halyqaralyq qatynastar departamentiniń dırektory Serik Kenenbaev ashty.
«AES salý barysynda jáne ony paıdalanýda ekologııalyq talaptardy saqtaý eń kúrdeli másele. Búgingi tańda atom energııasy tıimdiligi turǵysynan úzdiksiz energııa óndirýdiń jalǵyz ǵana kózi. BUU Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasynyń zertteýine sáıkes, ómirlik sıkl deńgeıindegi jel energııasyn qosa alǵanda, AES – generasııanyń barlyq túri arasynda kómirtek qaldyǵyn eń az mólsherde qaldyratyn energııanyń balamasy sanalady. Sondyqtan jeti ret ólshep, bir ret sheshim qabyldaýymyz ózimiz úshin qajet», dedi Serik Barmenbekuly.
«Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS bas dırektory Tımýr Jantıkın «AES qurylys jobasy» taqyrybyndaǵy atqarylyp jatqan ister týrasynda baıandady. Ol sonymen qatar eldegi elektr energııasyn tutynýdyń artýyna jáne dekarbonızasııaǵa kóshýge baılanysty jaqyn arada energetıkalyq daǵdarys oryn alatyndyǵyn, jańartylatyn energııa kózderin, jel jáne kún stansalaryn damytýmen qatar atom energetıkasyn jetildirý qajettigin aıtyp ótti.
Injener-energetıkter odaǵynyń bas dırektory Marat Turǵanbekuly elimizdegi energetıkalyq teńgerimniń damýyn, qys mezgilinde elektr energııasy tapshylyǵynyń artýyn atap, atom elektr stansasy bul tapshylyqtyń ornyn toltyrar edi degen oıyn bildirdi.
Energetıka mınıstrligi «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» ShJQ RMK bas dırektorynyń ıadrolyq, radıasııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty Murat Shákenuly Almatydan 25 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan ınstıtýt aımaǵynda jumys jasap jatqan reaktor jaıly baıandap, reaktor jumys istegen 55 jyl ishinde qalyptan tys aýytqýlar bolmaǵandyǵyn, jalpy zertteý reaktorynyń jumys isteý qaǵıdaty VVR tıpti atom elektr stansasymen birdeı ekendigin, WWR-K reaktorynda ǵylymı-zertteýlermen qatar qaterli isikterdi dıagnostıkalaý jáne emdeýge arnalǵan medısınalyq maqsattaǵy ızotoptar men radıofarmasevtıkalyq preparattar, ónerkásip úshin ıondaýshy sáýlelený kózderi shyǵarylatyndyǵyn atap ótti.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Sý resýrstar komıtetiniń Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Balqash – Alakól basseındik ınspeksııasynyń basshysy Raýshan Imanbet «Balqash kóli «Erekshe memlekettik mańyzy bar sý obektileriniń tizbesin jáne erekshe memlekettik mańyzy bar sý obektilerindegi sharýashylyq qyzmetti retteý quqyqtyq rejiminiń erekshelikterin bekitý týraly» Úkimettiń 2004 jyly 21 qańtardaǵy №59 qaýlysyna sáıkes, Balqash kóliniń basseınine eń mańyzdy Qaratal, Aqsý, Lepsi, Aıagóz jáne Baqanas ózenderimen qatar negizgi arterııasy bolyp tabylatyn Ile ózenine toqtaldy. Ile ózeniniń basseıni sý jınaý alabynyń shamamen 70%-yn jáne kóldiń jalpy jerústi aǵynynyń 80%-yn quraıtyndyǵyn, onyń negizgi aǵyn quraýshy bóligi QHR aýmaǵynda ornalasqan. Atalǵan ózenniń orta jáne tómengi aǵysynda sý jınaǵysh jetkilikti damyǵan gıdrografııalyq kórsetkish bar. Sharyn, Shelek jáne Horgostyń oń jaǵalaý bóliginde О́sek, Borohýdzır sııaqty iri salalardyń bolýyna qaramastan, Ile ózeniniń aǵysy shamaly ǵana ulǵaıady.
Jalpy, Ile transshekaralyq ózenge jatady. Qazirgi ýaqytta el Úkimeti men QHR Úkimeti arasyndaǵy transshekaralyq ózenderdi bólý týraly kelisim boıynsha arnaıy jumys toptary jumys isteıdi. Onyń ishinde qaralatyn máselelerdiń biri – Ile ózeninde sý bólý. Kelissózderdiń negizgi maqsaty – sý obektileriniń ekojúıesin saqtaýda sýarmaly eginshiliktegi shyǵyndardy azaıtýdy, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, kanaldardaǵy sýdy esepke alýdy sıfrlandyrý, ylǵaldy az qajet etetin daqyl túrine kóshý jaıy. Sonymen qatar sý zańnamasynda erekshe memlekettik mańyzy bar sý obektileri aımaǵyn qorǵaý maqsatynda Sý kodeksiniń 129-babynda sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jáne ekologııalyq jaǵdaıdy saqtaý men jaqsartýǵa baǵyttalǵan qyzmet túrleriniń basymdylyǵyn, sý obektileriniń ekologııalyq júıesine sharýashylyq qyzmetterdiń áserin udaıy azaıtý qarastyrylǵandyǵyn, jalpy atom energetıkasyn Balqash kóli jaǵasyna ornalastyrý máselesine baılanysty, Ile transshekaralyq ózenge jatqandyqtan birinshi sý bólisý jaǵdaıyn jan-jaqty qarastyrý kerek degen oıyn jetkizdi.
Azamattyq qoǵamdastyqty damytý qaýymdastyǵy óńirlik baǵdarlamasynyń dırektory, ekolog Qaısha Atahanova, «Áleýmettik-ekologııalyq qor» qoǵamdyq qorynyń ókili Quralaı Qaraqulova jáne «EKO FORÝM»ÚEU sarapshysy Gúlsim Kákimjanovalar atom energetıkasyn damytý úshin aldymen ekologııalyq zertteýlerdi tolyǵymen júrgizip, kezdesetin táýekelderdiń aldyn alý joldaryn naqtylaý qajet degen pikirlerin bildirdi.
Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń málimetinshe, arzan ári gazben jumys isteıtin 1000 MVt qýatqa ıe elektr stansasy atmosferaǵa jylyna 13 myń tonna tútin, kómirmen jumys isteıtin elektr stansalary 165 tonna zııandy tútin shyǵaryp, oǵan qosa 1000 MVt qýatqa ıe JES jylyna 8 mıllıon tonna ottegi jutady. Al AES ottegini qajet etpeıdi jáne aıtarlyqtaı zııandy tútin shyǵarmaıdy.
Qalaı desek te, búgingi kúni atom energetıkasy boljamdy baǵa turǵysynan úzdiksiz óndirýdiń jalǵyz kózi bolyp tur. BUU Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasynyń zertteýi boıynsha ómirlik sıkl deńgeıinde jel energııasyn qosa alǵanda, AES generasııasy barlyq túriniń ishindegi kómirtek qaldyǵyn eń az mólsherde shyǵaratyn energııanyń balamasy sanalady. Atom tehnologııalary kún, jel, gıdroenergetıka men basqa da tómen kómirsýtekti sheshimdermen birge bolashaq energııa balansynyń ǵalamdyq negizin qurýǵa tıis. Eýroodaq 2050 jylǵa qaraı ekonomıkany kómirtekten aryltý kerektigin, al keıbir elder 2030-2040 jyldarǵa deıin osy maqsatqa jetýge daıyn ekendikterin málimdegen.
Atom energetıkasy kóptegen damyǵan eldiń energııa júıeleriniń negizi, al JEK eń joǵary júkteme kezinde qajet. Atom energetıkasy obektileri úlken aýmaqty qajet etpeıdi. Máselen, atom energetıkasynan taza energııa óndirý úshin jel energııasyna qaraǵanda, áldeqaıda az jer kólemi kerek.
«Ekologııa jáne atom energetıkasy» dóńgelek ústeline qatysýshylar áli de bolsa elimizde AES qurylysy týraly sheshimdi qabyldaý jan-jaqty talqylaýdy qajet etetinin aıtady. Alaıda barlyq qaýipti eskere otyryp, negizgi bes basymdyqqa toqtalady. Olar – bilikti maman daıyndaý, joǵary oqý oryndarynda bilim baǵdarlamalaryn keńeıtý, mamandardyń óz ultymyzdyń ókili bolýyn qadaǵalaý, qorshaǵan ortanyń qaýipsizdigin qatań qamtamasyz etý máselelerin aıqyndaý jáne elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaqsartýyna birden qol jetkizý.