Jas órim jáne ómir daǵdarysy

Sýısıdtiń sebep-saldary nede?

Almaty irgesindegi Qarasaı aýdanyna qarasty bilim meke­me­le­rinde aınalasy az ýaqytta tórt birdeı jetkinshektiń óz-ózine qol salyp jantásilim etýi qoǵamda qyzý talqylandy. О́mirge endi qadam basqan órimdeı órenderdi ólimge jetelegen ne nárse? A.Baı­sal­baev atyndaǵy mekteptiń 10-sy­nyp oqýshysy úıge kelip, eki saǵattan keıin darǵa asylǵan kúıi tabylǵan. Al qańtar men naýryz aılarynda osy aýdandaǵy B.Qosynov orta mektebinde eki birdeı sýısıd tirkelipti. Jyl basynda Qarasaı mektebiniń taǵy bir oqýshysy ómirmen qosh aıtysyp, jaqyndaryn zar jylatyp ketken. Atalǵan aýdannyń Almalybaq orta mektebinde ómirin qımaq bolǵan oqýshy ǵaıyptan taıyp aman qal­ǵan. Qazir qaıǵyly oqıǵalarǵa qa­tysty medısınalyq saraptama taǵaıyndalyp, tergeý amaldary júrip jatyr. Atalǵan aýdanda bıyldyń ózinde oqýshylardyń óz-ózine qol jumsaý oqıǵasy tórtinshi ret tirkelgenin eskersek, jaǵdaı jiti baqylaýdy qajet etedi. Degen­men bul oqıǵalardyń arasynda qandaı da bir baılanystyń bar-joǵy ázirge belgisiz.

Mundaı keleńsiz jaılar eli­miz­diń ár óńirinde jyl saıyn qaıtalanýda. Sýı­sıd­tiń sebep-sal­darymen kúres máse­le­sine ba­ǵyt­talǵan túrli is-sharalar qolǵa alynǵanymen, nátıje kóńil kón­­shit­peıdi. Ási­rese biz aıtyp otyr­ǵan jasóspirimder men jastar arasynda óz bolashaǵyna balta shabý faktileri azaımaı tur. Aıtalyq elimizde 2018 jyly 3 533 adam sýısıdke barǵan bolsa, onyń 200-ge jýyǵy – ká­me­let­ke tolmaǵan jetkinshek. 2019 jyly ózine qol salǵan 3 794 azamattyń 180-i – órim­deı jas. Onyń 47-si – 14 jasqa tol­­maǵan ýyzdaı balalar. Eń ókinishtisi, jyl ótken saıyn bul statıstıkada aıtar­lyq­taı ózge­ris joq.

Kúni keshe Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damý máseleleri jónindegi keńeıtilgen keńeste osy máselege aıryq­sha toqtalyp: «Balalarǵa qatysty jan­túr­shigerlik qylmystar jıilep ketti. Mun­daı oqıǵalar mektepte, kóshede, tipti úıde bolyp jatyr. Soraqy jaǵdaılar oqýshylardyń ózine qol jumsaýyna sebepker bolyp otyr. Tipti ata-analardyń ózderi balasyna qorlyq kórsetip, onyń arty qaıǵyly jaǵdaıǵa ulasyp jatady. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jumysy álsiz. Jaýapty mekemeler men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmeti oıdaǵydaı nátıje bergen joq. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý saıasatyn qaıta qaraýymyz qajet. Bul turǵyda áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý is-sharalaryn zańmen kúsheıtý kerek», dep atap ótti. Prezıdent atalǵan másele keshendi is-sharalar qabyl­daý­dy qajet etetin ótkir problema ekenin basa aıtty.

Kúızelisten qutylýdyń joly bar ma?

Aqparattyq tehnologııalardyń keń­ge qulash sermeýi qyrýar ju­mys­ty je­ńil­detkenimen, adamzat aldyna jańa qaýip-qaterler ákel­di. Jahandyq maman­dar soń­ǵy 10 jyldyń bederinde jas­ós­­­pirimderdiń ǵana emes, jalpy álem jastarynyń psıhıkalyq densaýlyǵynda aıtarlyqtaı keder­gi­ler týyndaǵanyn aıtyp dabyl qaǵýda. Damyǵan elderdegi sııaqty, damýshy elderde de jastar psı­hı­kalyq dertke ushyraýda. Máselen, tabysy joǵary elderdiń ózinde 11 men 15 jas aralyǵyndaǵy balalardyń tórt­ten biri kúnine eki ne odan da kóp ret ál­si­reý, ashý­shańdyq, kúıgelektený nemese uı­qy­nyń buzylýy sııaqty psıhologııalyq bel­gilerdi bastan ótkeretin kórinedi. Eger olarǵa der kezinde kómek kórsetilmese, ómir súrý sapasynyń tómendeýi men sýı­sıd­­tik minez-qulyqqa ákelip soǵýy ábden múmkin.

Jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtiń saldary san alýan. Otbasyndaǵy janjal, jaýapsyz mahabbat, qoǵamda ózin qorash seziný, qatarlastarynan teperish kórý jáne taǵy basqa degendeı. Psıhologııa ǵy­lymy tulǵanyń óz ómirine qol salýyn psıhıkalyq normadan aýytqýmen baılanystyrady.

– Psıhıkalyq qalyptan aýytqý – adam psıhıkasyn jaralaıtyn qıyn jaǵ­daıat­tardyń yqpalymen ómirden ótý­diń uǵynylǵan tú­rin­­degi aktisi bol­ǵan­­dyqtan adam ómiri eń qymbat qundy­lyq re­tin­de­gi mánin joǵaltady. О́mir­de­gi eń qymbat qundylyqtyń mánin joǵaltý – adamnyń ishki bolmysyna jasalǵan ja­ýyzdyǵy. Sýısıdke kóbine-kóp rý­hanı álsiz, psıhıkalyq turǵydan turaq­syz adamdar shaldyǵady. Kúndelikti kúızelis, qysym, adamǵa áser etedi. Jo­ǵa­ry sýısıdtik táýekeldik sheń­­berinde júr­genderdiń qata­ry­na depressııadaǵy adam­dar, ishimdik jáne nasha qoldanatyn jetkinshekter, otbasy músheleriniń óz-ózine qalaı qol salǵanyna kýá bolǵan ba­lalar jatady. Degen­men keı jaǵdaıda asa daryndy balalar, oqý úlgerimi tómen jet­kin­shekter, aıaǵy aýyr qyzdar, zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵandar, dinı sektalardyń yqpalyna túskender de bul sanattan oryn alady. Sýısıdtik áreketke ushyraýdyń faktorlary – bolashaqqa sharasyzdyqpen qaraý, arman-maqsattyń bolmaýy, ómirden túńilý, áleýmettik qolaısyzdyq, qoǵamnan oqshaýlaný hám shettetilý. Bul degenińiz – qor­shaǵan ortamen qarym-qaty­nasqa túsýden qashý. Ata-ana ta­ra­pynan balaǵa tıisti kóńil bólinbeý, meıirimsizdik, qataldyq kórsetý, ata-ananyń aıyrylysýy, otbasyndaǵy jaǵymsyz ahýal, eleýsiz qalý, turmys tap­shylyǵy, qurby-qurdastarymen qa­rym-qatynastaǵy jaǵymsyz áserler. Qazirgi bizdiń qoǵamda sýısıdke baratyndar – ómirdiń mánin izdep tappaǵan órimdeı baldyrǵandar. Sýısıdke qarsy turatyn faktorlar – rýhanı jańǵyrý, tálim-tárbıelik qundylyqtardy oqyp túsiný, psıhıkalyq turaqtylyq, kez kelgen jaǵdaıǵa beıimdele bilý, ómi­r­lik qundylyqtardy eskerý, ómir súrýge qushtarlyq, sýısıdtik oılar­dyń kúná ekenin seziný men dinı senim deńgeıiniń joǵarylyǵy. Bular adam­nyń psıhologııalyq qorǵanysyn qýat­taı­dy. О́zine jaqyn tulǵalardyń aı­ryq­sha qurmeti, amanat sezimin jáne jaýap­kershilikti seziný, ózine zaqym kel­ti­rý­den qorqý, densaýlyǵyna mán berý, shy­ǵarmashylyq hám ómirlik jospar qu­rý tulǵany jaman oıdan aryltady. Kúızelisten qutylýdyń jolyn qarastyrý qajet. Bireý maqtasa, meıli áldekimnen aýyr sóz estise de ony júrekke jaqyn qabyl­damaý jetkinshekti bul baǵytta shyń­daı túsedi. Bolǵan jaǵdaı sol orynda qalýy kerek. Osy qaǵıdatty ustanǵan adam kúı­zelisten mindetti túrde arylady, – deıdi «Psıholog órkeni» psıhologııalyq qol­daý ortalyǵynyń basshysy Saǵym Naǵashybaeva.

Mamannyń aıtýynsha, adam sharasyz­dyq­qa ushyraǵanda ár­túr­li saıttardan «ómir súrýden sharshadyń ba?» degen saýalǵa jaýap izdeı bastaıdy. Atys-shabys, qaraqshylyq baǵytyndaǵy sıýjetterge negizdelgen fılmderdi jan-tánimen tamashalap, ishimdik pen esirtkini tatyp kórgisi keledi. Ǵylymda sýısıdtik kezeń ekige bólinedi. Alǵashqysy sýısıdke qatysy bar kezeń retinde baǵalanyp, al ekinshisi sekýnd aralyq jáne jylaralyq bolyp jikteledi. Máselen, qaterli she­shim­ge bireý sanaýly saǵattar ishinde bel baılasa, bireýler jyldar boıy osy oılardyń shyrmaýynda júrýi múmkin.

– Qazir jetkinshekter arasynda býllıng pen kıberbýllıng qarqyn alyp tur. Bul – úlken problema. Býllıng degenimiz – birneshe adamnyń iz kesip, qýdalap-qorlaýy, kemsitýi, kúsh kórsetýi. Oqýshylar arasynda bir-birin qorqytý, bopsalaý, ar-namysqa tııý ótpeli kezeńde turǵan jetkinshekterge qatty áser etedi. Mektep psıholog­teri men muǵalimder, ata-analar balalarmen tyǵyz qarym-qatynas jasaý arqyly munyń aldyn alýy kerek. Ata-analarǵa balalaryn kıberbýllıngten qorǵaý úshin mynadaı keńes aıtar edim. Kompıýterdi úıdegi ortaq bólmege ornalastyryńyz. Balańyz qoldanatyn saıttardyń mekenjaıy kórsetilgen «Tań­daý­lar tizimi» saqtyq úshin bolýǵa tıis. Jelide qupııalylyq ere­je­leri bola­tynyn úıretińiz. Balańyzǵa jelidegi alaıaq­­tar men qaskúnemderdiń teris pı­ǵyl­da­ry jaıly mysaldar aıtyp aldyn ala saqtan­dy­ryńyz. О́zi tanymaıtyn vırtýaldy tanystyq boıynsha kezdesýine tyıym salyńyz, – deıdi Saǵym Naǵashybaeva.

Ulttyq qundylyqtar qutqara ma?

Ýaqyt aǵymy alǵa jyljyǵan sa­ıyn, tanym-túsinikter de ózgeriske ushy­rap otyrady. Pedagog-psıholog Dına Hasenovanyń paıymynsha, bala tár­bıe­sinde ulttyq qundylyqtardyń óze­gi­nen ajyramaýymyz qajet. «Jańa múm­­kin­dik­ter kezeńinde bala quqyn qor­ǵaı­­myz dep olardyń tálim-tárbıesine keri áser etip jatqan tustar da bar», deıdi maman.

– Qazir bala tárbıesi – asa jaýapker­shi­lik­pen qaraýdy qajet etetin názik másele. Qaýip-qater qushaǵynda ómir súrip jatyrmyz. Keıde balalarymyzdy qor­shaǵan ortadan qorǵaımyz dep asyra siltep jiberemiz. Olardyń ár qadamyna aralasamyz. О́z betinshe she­shim qabyldaýyna jol bermeımiz. О́z ómi­rimizdiń túrli mysaldaryn olarǵa tań­ǵymyz keledi. Nátıjesinde, jasqan­shaq, jaýapkershiligi tómen, óz betinshe sheshim qabyldaı almaıtyn jasyq býyn qa­lyptasyp jatyr. Baıyrǵy qazaq qo­ǵa­mynda jasóspirimderdiń óz-ózine qol jumsaýy tym sırek edi. Ol urpaq Otan aldyndaǵy, ata-ana aldyndaǵy, óz ómiri aldyndaǵy jaýapkershilikti jiti sezindi. Qazir zaman ózgerdi, qundylyqtar almasty, agressıvti, talapshyl býyn qalyptasty. Alǵashqy synaqqa shydaı almaı synyp ketetin, psıhıkasy áljýaz jetkinshekter kóp. Áskerı ómirge beıimdele almaý, jeńil jolmen aqsha tabýǵa den qoıý jastar arasynda jıi kezdesedi. Balamyzǵa daýys kótergen ustazǵa úrpıe qarap, seniń quqyń, seniń jeke shekarań dep kishkentaı kezinen tym óbektep ósiretin boldyq. Bir sózben aıtqanda, erkinsitip te aldyq. Basynan sóz asyrmaıtyn, úlkenge qurmeti az, ómirdi tehnokratııalyq túısikpen qabyldaıtyn jansyz urpaq, ókinishke qaraı, óz ómirin qııa salatyn jaǵdaıǵa deıin jetti. Al qazaqy tárbıede, qıyndyq kórgen sa­ıyn qaıralyp, súringen saıyn shıryǵyp, ómirge talpynýdy alǵa ustaıtyn edik. Qazir UBT-dan upaı jınaı almasa, óle salatyn boldy. Mektep pen qoǵamnan buryn ata-ananyń ýyz tárbıesi aýadaı qajet. Otbasynda durys tárbıe alǵan bala mundaı qadamǵa barmaıdy. Balańyzben syrlasyńyz, sóılesińiz, senim artyńyz, jaýapkershilikti sezinýge múmkindik beri­ńiz. Qansha jerden zaman ózgerdi desek te, ózi­mizdiń ulttyq tárbıeniń sheńberinde ómir­ge baýlyńyz, – deıdi D.Hasenova.

Qazir jańsaq oıǵa jol bergen jas­tar­dy saýyqtyratyn orta­lyq­tar kóp. Olarmen arnaýly mamandar jumys isteıdi. Je­li­de kezinde qatelikke uryna jazdap, ke­ıin bul áreketinen múlde bas tartqan jas­óspirimder óz oılarymen bólisken. О́zine qol salmaq bolǵandar psıholog mamandarmen syrlasqannan keıin oılary kúrt ózgergenin, tipti osy áreketteri úshin uıal­ǵandaryn jazǵan. Mamandar qazirgi zamanda árbir tórtinshi adamnyń den­saý­lyǵynda psıhıkalyq kinárat baryn, tipti kúızeliske ushyraǵandar sany júrek qan-tamyrlary der­tine shal­dyq­qan­dar­dan asyp túsetinin alǵa tartady. Qalaı aıtqanda da, eshbir tirshilik ıesi óz-ózine qasiret keltirmeýge tıis.

ALMATY