Sıfrlyq dáýir adamzattyń aqparatty qabyldaý tásilin túbegeıli ózgertip jatyr. Qazirgi adam qoly bosaı qalsa, kitapqa emes, tórtburyshty telefonǵa kóp telmiretin kúıge jetti. Bul jaǵdaı balalardyń da ómirine óz áserin tıgizip keledi. Osyndaı aqparat tasqyny zamanynda kontenttiń qaı tilde usynylatyny mańyzdy máselege aınaldy. Ásirese ulttyq tilde sapaly kontenttiń bolýy biz úshin mádenı qajettilik emes, strategııalyq mańyzy bar qubylys bolmaq.
Ǵalymdardyń zerdeleýinshe, adam aqparatty óz ana tilinde qabyldaǵanda ǵana ony tereńirek túsinedi, baıybyna barady, túısine alady. Sebebi til – biz aıtyp júrgendeı jaı ǵana qarym-qatynas quraly emes, ol adamnyń dúnıetanymyn qalyptastyratyn rýhanı orta. Ǵylymı maqala bolsyn, derekti fılm nemese áleýmettik jelidegi qysqa vıdeo bolsyn, eger ol týǵan tilde usynylsa, kórermen ony jaqyn qabyldaıdy.
Narxoz ýnıversıteti CISTO zertteý ortalyǵynyń dırektory, PhD Madııar Saýdbaevtyń aıtýynsha, ol bul máselege keıingi kezde zerttep júrgen algorıtmder máselesi turǵysynan jaýap bergisi keledi. О́ıtkeni búgingi aqparattyq keńistikte adamnyń ne kóretinine kóbine ózi emes, algorıtmder sheshim qabyldaı bastady.
«Ásirese TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts sııaqty platformalarda adam aqparatty izdemeıdi, kerisinshe algorıtm adamnyń nazaryn ne ustap turatynyn eseptep, kontentti ózi usynady. Búgingi balalar sıfrlyq ortada týyp, jasandy ıntellekt dáýirinde ósip jatyr. Olar aqparatty biz sııaqty izdep tappaıdy, aqparat olardy ózi taýyp keledi. Olardyń dúnıetanymyn endi mektep pen otbasy ǵana emes, algorıtmder de qalyptastyryp jatyr. Qazirgi medıakeńistikte basty resýrs munaı da, aqsha da emes, adamnyń nazary. Sondyqtan áleýmettik jeliler adamnyń nazaryn múmkindiginshe uzaq ustap turýǵa qurylǵan. Búginde «nazar ekonomıkasy» degen uǵymnyń jıi aıtylýy da sodan. Jaqynda sheteldik ǵylymı basylymǵa maqala daıyndaý barysynda elimizdiń ortalyq jáne aımaqtyq ýnıversıtetterindegi stýdentter arasynda shaǵyn saýalnama júrgizdik. Qazaq tobynyń stýdentterinen Instagram men TikTok-ta kórsetilgen alǵashqy on qysqa vıdeony qarap, sonyń nesheýi orys tilinde ekenin suradyq. Al orys tobynyń stýdentterinen neshe vıdeo qazaq tilinde shyqqanyn anyqtadyq. Nátıje alańdatarlyq. Qazaq toby stýdentterinde keıde alǵashqy on vıdeonyń tórtten biri, keıde úshten biri orys tilinde usynylady. Al orys toby stýdentterine qazaq tilindegi kontent múldem derlik kórsetilmeıdi. Bul jaı ǵana sıfrlyq statıstıka emes, algorıtmderdiń qaı tildi «negizgi», qaı tildi «ekinshi deńgeıli» dep qabyldaı bastaǵanynyń belgisi», deıdi ol.
Ǵalymnyń pikirinshe, munyń artynda «aqparattyq kópirshik» nemese «filter bubble» degen qubylys jatqany aıan. Algorıtm adamnyń burynǵy tańdaýyn taldap, soǵan uqsas kontentti únemi usyna beredi. Nátıjesinde, adam ózi biletin, ózi qalaıtyn aqparattyń ishinde qalyp qoıady – basqa til, basqa kózqaras, basqa mádenıet onyń ekranyna múldem túspeıdi. Kóptegen zertteý adamnyń ana tilinde oqyǵan nemese tyńdaǵan aqparatty este jaqsy saqtaıtynyn kórsetedi. Ásirese balalar men jasóspirimderge bul óte mańyzdy. Ana tilinde kontent kórip ósken bala óz mádenıetinen alystamaıdy, ulttyq bolmysyn joǵaltpaıdy. Qazir tildiń taǵdyryn tek ádebıet nemese mektepter emes, ınternet keńistigi de sheshe alady. Eger belgili bir tilde YouTube arnalary, fılmder, podkastar, oıyndar, mobıldi qosymshalar men sapaly maqalalar az bolsa, jastar basqa tildegi kontentke táýeldi bola bastaıdy.
«Másele tili ózge tilde bolǵan «tárbıeshi» – telefonda. Biz áli bilim júıesin kinálap júrgende, algorıtmder balanyń tildik ortasyn áldeqashan ózgertip qoıǵan. Qysqa vıdeolardyń áseri tek tilmen shektelmeıdi. Onyń ekinshi, tipti tereńirek áseri – qundylyqtar júıesine baılanysty. Bala nemese jasóspirim qaı tildegi kontentti kóp tutynsa, ýaqyt óte sol til onyń oılaý tiline aınalady. Budan bólek, qysqa vıdeolar adamnyń tereń oılaný qabiletine de áser etedi. Adam mıy birinen keıin biri aýysatyn ondaǵan vıdeony qabyldasa da, olardyń eshqaısysyn tolyq saralap, ómirlik tájirıbege aınaldyryp úlgermeıdi. Nátıjesinde, turaqty bilimnen góri ótkinshi emosııa kóbeıedi. Qundylyq degenimiz bir sáttik áser emes. Ol – ýaqyt óte jınalǵan tájirıbe, oı, baqylaý men árekettiń qorytyndysynan qalyptasatyn ishki júıe. Al qysqa vıdeolar adamdy elitip áketedi de, oıdy tereńdetýge múmkindik bermeıdi», deıdi Madııar Saýdbaev.
Osy másele týraly Parıjdegi «KazFashionParis» fransýz qaýymdastyǵynyń negizin qalaýshy-tóraıymy, sondaǵy Qazaqstan elshiliginiń aıasyndaǵy «Abaı» Qazaq mádenı ortalyǵynyń erikti jetekshisi Baıan Janbaýovaǵa habarlastyq. Shetelde turatyn qazaq retinde, onyń ústine bala tárbıelep otyrǵan ana retindegi onyń pikirin bildik.
«Men shetelge sanaly jasymda kóshtim. Sodan bolar ana tildi umytpaı taza ustaný asa qıyn bolǵan joq. Ári óz balalarym úshin de, basqa qazaqtardyń balalaryna til sabaqtaryn ótkizdim. О́zara tek qazaqsha sóılesemiz. Kúndelikti qazaq tilinde aqparat alý, el jańalyqtaryna qulaq túrý – biz úshin, júreginiń, janynyń jarty bóliginde elde qaldyrǵan syrttaǵy qazaqqa tildi saqtap qalý maqsatynda óte mańyzdy. Shetelde ómir súrip jatqan qazaqqa ana tilindegi kontent – jaı ǵana aqparat alý emes. Bul adamnyń túp-tamyrymen baılanysy, rýhanı qajettiligi, ulttyq bolmysyn saqtap qalý amaly. Ásirese balaly anaǵa bul máseleniń mańyzy óte tereń. Bala dúnıege kelgen sátten bastap ana balanyń boıyna til, mádenıet, minez, dúnıetanym qasıetin sińiredi. Eger bala kúndelikti tek ózge tildegi ortada ósse, ýaqyt óte kele ana tilinen alystaı bastaıdy. Al tilmen birge ulttyq sezim, salt-dástúr degen jaqyndyq ta álsireıdi. Sondyqtan sheteldegi qazaq anasyna ana tilindegi kontent – balasyna qazaqy rýhty jetkizýdiń eń tabıǵı joldarynyń biri. Qazaq tilindegi mýltfılmder, ertegiler, ánder, kitaptar, blogtar nemese paıdaly baǵdarlamalar balaǵa tildi úıretý ǵana emes, balalarymnyń sanasynda ósken saıyn úlken taǵy bir mádenıettiń bóligi ekenin qalyptastyrýǵa tyrysamyn. Bolashaqta ózine senimdi, tamyryn biletin tulǵa bolyp ósýine kómektesedi», deıdi ol.
«AR Sana» jobasynyń bas jetekshisi Aınur Nurádildiń kózqarasynsha, balaǵa ana tili onyń álemdi tanýy, emosııany sezinýi, ózin qaýipsiz ári jaqyn ortada sezinýi. Sondyqtan balanyń kontentti óz ana tilinde kórýi óte mańyzdy.
«Bul másele jeke tájirıbemmen de baılanysty. Ulym kishkentaıynan qazaqsha sóılep ósti. Maǵan bul óte mańyzdy boldy. Alaıda biz Nıý-Iorkke kóshkende balam úsh jasta edi. Sol ortadan bastap ol kóbine oryssha sóılese bastady, mýltfılmderdi de orys, aǵylshyn tilinde qaraıtyn boldy. Qazir qazaq mektebinde oqyǵanymen, úzilis kezinde balalardyń kóbi avtomatty túrde orys tiline kóshedi. Osy jaǵdaı maǵan bir nárseni anyq túsindirdi: balanyń kúndelikti kóretin kontenti onyń tildik ortasyna óte qatty áser etedi. Eger mýltfılmder, oıyndar men balalarǵa arnalǵan kontent basqa tilde bolsa, bala sol tilge tabıǵı túrde jaqyndaı beredi. Sondyqtan qazaq tilindegi sapaly kontenttiń mańyzy óte zor. Sebebi til tek mektep arqyly emes, emosııa, qyzyǵýshylyq jáne kúndelikti qoldaný arqyly saqtalady. О́kinishke qaraı, búginde qazaq tilindegi sapaly balalar kontenti az. Kóp jaǵdaıda balalarǵa usynylatyn kontenttiń deńgeıi álemdik anımasııa ındýstrııasymen básekelese almaıdy. Mysaly, «Balapan» arnasynyń mańyzy zor bolǵanymen, keı kontentterdiń sapasy áli de damytýdy qajet etedi. Al qazirgi balalar «Disney», «Pixar», «Netflix» sekildi álemdik kóshbasshylardyń ónimderin kórip ósip keledi. Sondyqtan qazaq tilindegi kontent tek aýdarma emes, sapa jaǵyna qaraı umtylýy kerek.
Osy sebepti biz «AR Sana» qosymshasyn eń aldymen qazaq tilinde jasap jatyrmyz. Bul tehnıkalyq turǵydan áldeqaıda qıyn, sebebi qazaq tilinde daıyn modelder az, kóp nárseni qolmen jasaýǵa týra keledi. Soǵan qaramastan, bul tańdaýdy sanaly túrde jasadyq. Sebebi bul jaı tehnologııalyq sheshim emes, tildiń bolashaǵyna qatysty ustanym. Qazir balalardyń keıbiri qazaq tiline tán dybys-tardy durys aıta almaıtynyn jıi baıqaımyn. Bul – tildik ortanyń álsirep bara jatqanyn kórsetetin mańyzdy belgi. Eger bala ana tilin kúndelikti sapaly kontentten estimese, onyń dybystaýy men sóıleý mádenıeti de tolyq qalyptaspaıdy. Keıingi jyldary qazaq tiline materıaldar aýdaryp, kontentti beıimdep júrgen kóptegen volonterlik uıymnyń paıda bolýy úlken úmit syılaıdy. Olar álemdik bilim berý jáne balalar kontentin qazaq tiline qoljetimdi etip, tildiń saqtalýyna úlken úles qosyp jatyr. Meniń oıymsha, dál osyndaı bastamalar bolashaqta qazaq tiliniń jańa sıfrlyq keńistikte ómir súrýine kómektesedi. Sondyqtan ana tilindegi balalar kontentin damytý – jaı ǵana medıa jasaý emes. Bul – tildiń, mádenıettiń jáne kelesi urpaqtyń bolashaǵyn saqtaý», deıdi ol zertteýine súıenip.
Qazirgi ýaqytta álemdegi iri tilder óz yqpalyn dál osy sıfrlyq kontent arqyly kúsheıtip otyr. Netflix, TikTok, Spotify sekildi platformalar tek kóńil kóterý quraly emes, mádenı yqpal taratatyn alańǵa aınaldy. Sondyqtan qazaq tilindegi sapaly kontentti kóbeıtý – tildi saqtaýdyń eń zamanaýı joldarynyń biri. Ana tilimizdegi kontenttiń taǵy bir mańyzdy qyry – aqparattyq táýelsizdik. Eger qoǵam óz jańalyǵyn, saraptamasyn, ǵylymı jáne mádenı ónimderin ana tilinde tutynbasa, onda ol ózge aqparattyq keńistiktiń yqpalyna túsedi. Mysaly, halyqaralyq oqıǵalar týraly aqparatty tek sheteldik medıadan oqyǵan adam sol eldiń kózqarasyn qabyldaıdy. Al sol jańalyq ana tilinde, jergilikti kontekstpen túsindirilse, oqyrman oqıǵany óz qoǵamynyń múddesi turǵysynan baǵalaı alady. Bir sózben aıtqanda, kontentti ana tilinde kórý – mádenı qaýipsizdik, ulttyq sana, aqparattyq táýelsizdik jáne bolashaq urpaqtyń rýhanı ımmýnıteti máselesi.