1926 jyly aqpannyń aıaǵynda Bakýde túrki rýhy toǵysqan tarıhı oqıǵa boldy. «Biz qaı jolmen júremiz?» degen órkenıettik suraqtyń jaýabyn izdep, erte kóktemniń alǵashqy kúninde bas qosqan, búginde «Túrki quryltaıy», «1926 jylǵy basqosý», «Alǵashqy quryltaı», «Túrkologııalyq sezd» degen aıryqsha ataýlarǵa ıe bolǵan, sol kezde «Búkilodaqtyq I túrkologııalyq sezd» degen ataýmen tarıhqa engen, túrki áleminiń til, jazý, bilim, mádenıet jáne ǵylym salasyndaǵy damý baǵytyn aıqyndaǵan, rýhanı-mádenı baǵdaryn belgilegen strategııalyq basqosý edi bul. Bıyl, mine, sol aıtýly oqıǵaǵa – 100 jyl!
Bastama kótergen kim? Jıynnyń qajettiligi týraly alǵash bastama kótergen sol kezdegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, Ǵylym akademııasynyń Qazaqstan fılıalynyń tóraǵasy, shyǵystanýshy, akademık, P.M.Melıoranskıı men V.V.Radlovtyń shákirti A.N.Samoılovıch edi. Ol 1924 jyldyń 21 naýryzynda túrkitanýshylardyń sezin shaqyrý qajettiligi týraly baıandama jasaıdy. Eń alǵash túrki halqy basym respýblıkalar men oblystarǵa ana tili, tarıh, etnografııasy, geografııasy boıynsha joǵary bilikti mamandar daıarlaý isinde ǵalymdar tarapynan járdem kórsetilý kerektigin, Iаkýtııadan Qyrymǵa deıingi halyqtardyń aǵartýshylary, túrkitanýshy, shyǵystanýshy ǵalymdardyń belsendi qatysýymen, keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn máselelerdi birlesip talqylaýǵa jınalý qajettiligin qoıady. Ulttyq álipbıge negiz etip qaı álipbıdi – orys, álde latyn álipbıin alý kerektigi jónindegi daýlar toqtamaıynsha, mektep isin de, baspa isin de jolǵa qoıý múmkin emes deıdi. Sonymen birge jekelegen dıalektilerdi (ázerbaıjan, qyrym-tatar, túrikmen, t.b.) ádebı til dárejesine kóterýdi jaqtaıtyn jáne týystas ulttardyń azdy-kópti bóligine birtutas ulttyq ádebı tildi taratý ıdeıasyn qoldaıtyn baǵyttardy jan-jaqty qarastyryp, tıisti qorytyndy shyǵarý úshin de osy basqosýdyń qajettigi aıtylǵan hat jazady. Ǵylymı termınologııany sheshýde sezd baıypty eńbek etýge tıis, ol úshin 70-ten asa delegat 14 kún boıy asyqpaı talqylaýdy usynady.
Arada 1 jyl ótken soń, bul basqosýdyń Ázerbaıjannyń Baký qalasynda shaqyrylýǵa tıis ekeni sheshilip, 14 kúnniń ornyna 8 kún, 70 delegattyń ornyna 131 delegat shaqyrylǵan birinshi quryltaı 1926 jylǵy 26 aqpan men 5 naýryz aralyǵynda Baký qalasynda iri munaı óndirýshi Tagıevter áýleti saldyrǵan úıde, ıaǵnı sol zamanda túrki mádenıeti saraıy bolyp tabylǵan ǵımarattyń májilis zalynda ótedi. 131 delegattyń 93-i túrki halqynyń ókili, 38-i túrkiden basqa ult ókili bolady. Uıymdastyrý komıssııasynda 15 adam jumys istegen. Delegattar negizinen er adamdardan turdy, tek arasynda Sýltanova degen 1 ázerbaıjan áıeli bolady. Arnaıy shaqyrylǵandar Ázerbaıjannan – 6 ǵalym, Tatarstannan – 6, Bash-qurtstannan – 3, Qazaqstannan – 3 (Ahmet Baıtursynuly, Eldes Omaruly, Bilál Súleev), Máskeýden – Názir Tórequlov, Ázız Baıseıitov, О́zbekstannan – 6, Túrikmenstannan – 4, Qyrǵyzstannan – 2 (Q.Tynystanov, B.Danııarov), Grýzııadan – 1, Armenııadan – 1, Adjarııadan – 1, Túrkistannan – 4, Nahıchevannan – 1, Qyrymnan – 3, Ǵylym akademııasynan – 3, Shyǵystanýshylar akademııasynan – 3, Lenıngradtaǵy Shyǵys tilderi ınstıtýtynan – 1, Tashkent ýnıversıtetinen – 1, Lenıngrad ýnıversıtetinen – 1, Soltústik Kavkaz atqarý komıtetinen – 2, Soltústik Kavkaz óńirtaný ıns-tıtýtynan – 1, Ýfa halyq aǵartý komıssarıatynan – 1, Oırat oblysynan – 1, Iаkýtııadan – 3, Qalmaq oblysynan – 1, Chývash Respýblıkasynan – 2, Qytaıdaǵy Uıǵyr oblysynan – 1, Abhazııadan – 1, Hakas ólkesinen – 1, Soltústik Kavkazdan, sonyń ishinde Qarashaıdan – 2, Balqardan – 1, Sheshennen – 1, Ingýshtan – 1, Adygeı-Cherkesten – 1, Soltústik Osetınnen – 1, Ońtústik Osetııadan – 1, Soltústik Kavkazdyń Túrikmen aýdanynan 1 ǵalym boldy.
Konferensııa orys tilinde ótti (50%) jáne túrki tilderinde (50%), naqty aıtsaq, baıandama men pikirtalas bashqurt, tatar, túrik, ózbek, noǵaı, ázerbaıjan tilderinde jasalady.
Bir aptaǵa sozylǵan quryltaıda delegattar 15 ret otyrys jasaıdy. Bir otyrysta 11-12 baıandama (sóz) tyńdalyp, onyń 2-3-eýi negizgi baıandama bolady da, 7-8-i talqysóz bolady. Alǵashqy 26 aqpan kúni tek quttyqtaý sózder aıtylady. Quttyqtaý sózder sany 56 bolǵan. Quttyqtaý sózder, árıne, túrki halyqtarynyń tuńǵysh basqosýyna qýanǵan erekshe sezimge toly edi.
Basqosýdyń atyn túrki tilderiniń óz sózimen «Kýrýltaı» dep ataǵan jalǵyz A.N.Samoılovıch boldy. Jıynnyń qolda bar stenografııalyq jazbasyn oqyp otyryp, is-sharanyń jetilgen ulttyq jazýyn óz betinshe jasap alǵan qazaq ult zııalylarynyń raıyn, meselin áli jazýyn jóndep, túzete almaı jatqan ózge túrki jurty tulǵalarynyń qarsylyǵy arqyly qaıtarý, basý maqsatynda bolǵanyn sezinýge bolady. Ony quryltaıdan kelgen boıda jarııalaǵan Ahmet Baıtursynulynyń maqalasynan da oqımyz: «Quryltaı qaraýyna arnalǵan 14 bapty məsele edi. Sonyń ərbirinen 4–5, qatta 8–9 baıandamalar jasaldy. Biraq məsele kóp bolǵanmen, quryltaı shaqyrýshylardyń kóbinese kózdegeni latyn qarpi ekendigi quryltaıdy ashýshylardyń da, úkimet tarapynan quttyqtaýshylardyń da sózinen kórinip turdy», deıdi ǵalym.
Quryltaı jumysyn bastarda aldymen, qazirgideı, alqatop (prezıdıým) saılanady. Saılanǵan 22-25 músheniń (Samed Aga Aǵamaly, Rýhýlla Ahýndov, Habıb Djabıev, Vasılıı Bartold, Sergeı Oldenbýrg, Teodor Mensel, Bekır Chobanzade, Aleksandr Martynov, Ahmet Baıtursynuly, Isıdor Barahov, Ilıa Borozdın, Mıhaıl Pavlovıch, Galımjan Ibragımov, Gýmer Idelkýzın, Mehmet Fýat Kıoprıýlıý, Djalaleddın Korkmasov, Shakırjan Rahım, Qasym Tynystanov, Bekgı Berdıev, Osman Nýrı Akchokrakly, Alı-bek Gýseınzade, Iogannes Bang, Mýstafa Gýlıev, Nıkolaı Marr, Anatolıı Lýnacharskıı, Vılgelm Tomsen) ishinde akademık Bartoldtan keıin oryn alǵan Ahmet Baıtursynuly eken. Buny fotoqujat ta, stenogramma da dáleldeıdi. Baıtursynuly budan bólek quryltaıda talqyǵa túsken irgeli máselelerdiń qararyn shyǵaratyn 5 túrli komıssııanyń da beldi múshesi bolady.
Irgeli baıandamalar jasap, uzaq-uzaq pikirtalastyń ortasynda bolǵan Ahmet Baıtursynulynyń bedeli men abyroıyn ǵalymǵa 38 ret jasalǵan siltemeden tanımyz. Onyń qasynda baıandamashy delegattar ataqty akademık L.V.Sherbany – 13 ret, professorlar Jırkovty – 19 ret, A.N.Samoılovıchtiń ózin – 24 ret, Iаkovlevti – 30, Ibragımovti – 34 ret, Choban-Zadeni 33 ret ataǵan.
Ǵalymǵa jasalǵan siltemelerdiń bir parasy mynadaı. Qyrym-tatar aqyny, túrkitanýshy, professor Bekır Choban-Zade Baıtursynuly jasaǵan termınder júıesine tánti bop, jazýdy halyqtyń tiline jaqyndatqan tamasha tájirıbe dep tamsanǵan: «Sonda biz esh qaýiptenbeı-aq jergilikti, tabıǵı jolmen jasalǵan termınderimizdi qabyldaı alamyz dep oılaımyn. Mysaly, qazaq grammatıkasy úshin Baıtursynuly jasaǵan tamasha termınologııany qabyldaýymyz kerek». «Alǵashqyda tek qana taza halyq tilin usynýymyz qajet. Muny Qazanda Ibragımov, Qazaqstanda Baıtursynuly, Qyrymda Odabash júzege asyrdy». Jazý teorııasynyń negizin salýshy, asa bilgir ǵalym, akademık L.V.Sherba: «О́zderiniń búkil ǵumyryn til bilimine, jazý-syzý máselelerin zerdeleýge arnaǵan ǵalymdarǵa birdeńe aıta alamyn demeımin», dep Baıtursynulynyń qasynda ózderin joǵary sanaı almaıtynyn aıtady.
Al kırıllısany patshalyq Reseıdiń jazýy dep tanyp, orys halqy latyn álipbıine ótý kerektigin basa aıtqan, jazýy joq kavkaz, sheshen, adygeı tilderin zerttegen, Bodýen de Kýrtene, L.Sherba ilimin tereń túsingen, ony praktıkada qoldanýdyń tásilin izdegen ǵalym Nıkolaı Iаkovlev Baıtursynulynyń álipbıine kezdeskenin asa iri jańalyq dep, tarıhta alǵash ret «álipbı jasaý – ǵalymnyń isi emes» degen qaǵıdatty buzǵan, ǵylymı negizdelgen álipbı jasaý – «árbir tildiń fonemalar sanyn dál esepteý jáne olardyń grafıkalyq berilýin aldyn ala josparlaý degen sóz» dep, Baıtursynuly álipbıi arqyly únemdi álipbıdiń matematıkalyq formýlasyn oılap tapqan jáne ony kavkaz, adygeı sııaqty jazýy joq ózge tilderdiń álipbıin jasaýda qoldanýdy usynǵan ǵalym: «Biraq máseleniń máni mynada: biz asa qyzyqty bir qubylysqa kezdestik. Jergilikti jerlerde eńbek etip júrgen mamandardyń keıbiri, olardyń arasynda osynda otyrǵan Qazaqstannan kelgen joldas Baıtursynuly da bar, óz bastamalarymen belgili bir dárejede jańalyq ashty. Atap aıtqanda, olar túrki tilderiniń fonetıkalyq zańdaryn, sonyń ishinde sıngarmonızm qubylysyn eshbir ereksheliksiz júzege asyratyn zańdylyqtardy paıdalanǵan».
«...Bul máseleni jergilikti jerlerdegi mamandar, álipbı máselesin sol jerde zerttegen ǵalymdar óz betinshe sheship, ony tolyqtaı durys sheshken. Endi bizge, ǵalymdarǵa, sol qubylystarǵa laıyqty ǵylymı túsinikteme tabý ǵana qalady...» (Iаkovlev). «...Meniń árkimge kez kelgen isti taza mehanıkalyq túrde oryndaýǵa múmkindik beretin daıyn resept usynyp otyr degen áser qalmasyn deımin. Sondyqtan mynany aıtýym kerek: biz qandaı da bir formýlany engizgen kezde onyń mindeti úderisti mehanıkalandyrý emes. Eń aldymen, durys sandyq kórsetkishter berilýge tıis, al ony anyqtaıtyn formýla joq. Men formýlany qandaı da bir sıqyrly resept retinde usynyp otyrǵan joqpyn, keıbir joldastardyń sózderinde sondaı túsinik baıqalyp qaldy. Men tek jergilikti jerlerde álipbı qurý isine arnalǵan belgili bir tehnıkalyq quraldy usynyp otyrmyn». «Keıingi ýaqytta maǵan álipbı qurý formýlasy dep ataýǵa bolatyn mynadaı formýlany shyǵarý sáti tústi: A = nb + na nemese A = (9 + 17) - 4 + 1. Mundaǵy A – álipbıdegi áripter sanynyń kórsetkishi» dep, ǵalymnyń álipbı júıesi boıynsha ózge halyqtardyń álipbı quramyn dál anyqtaýǵa bolady deıdi.
Quryltaıda eń kóp aty atalǵan ǵalymdy mańyzdy fıgýra retinde jarııa da, jasyryn da baǵalaǵan kópshilik bul kisiniń meselin qaıtarýdy da osy jolmen jasaǵan. Sóıtip, maqsattaryna jetti de, 101 daýys latyn álipbıin jaqtap, 7 daýys arab álipbıin jaqtap, 9 daýys ekijaqty dúdámal kúıde qalyp, keńestik túrki halqy jappaı latynǵa kóshetin bolyp sheshildi. Stenogrammalyq qujattaǵy jaqsha ishinde jazylǵan «býrnye, dolgo nesmolkaıýshıesıa applodısmenty» 101 daýys bergen latyn týraly qarardy jarııalaǵanda da soǵylady, sonymen birge Baıtursynulynyń aty atalǵanda da, ǵalym birneshe ret sóz sóıleýge shyqqanda da, sóılep bolǵannan keıin de, sóziniń ortasynda da osy «qol shapalaqtaýlar» soǵylady.
«Ǵajap qubylys», «ǵylymdaǵy jańalyq» delinip, túrkitanýshylardyń tuńǵysh basqosýynda baǵalanǵan ulttyq jazýdan kóp keshikpeı aıyrylsaq ta, ǵalym kórsetken júıe, dybystar ereksheligi, emle urpaqqa amanat bolyp qaldy. Ǵulamanyń óshpes murasy til ǵylymynyń temirqazyǵy retinde ultpen birge jasaı beredi.
Quralaı KÚDERINOVA,A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, fılologııa ǵylymdarynyń doktory