Kartany kassaǵa aınaldyrǵandar mobıldi aýdarymdardy baqylaýǵa sebep bolyp otyr

Keıingi jyldary qarjy aınalymy kóz aldymyzda ózgerdi. Buryn ámııannan aqsha shyǵaryp esep aıyryssaq, qazir kóbine telefondaǵy batyrmany basýmen shektelemiz. Dúkendegi azyq-túlik te, taksı aqysy da, ınternet-dúkennen alynǵan taýar da, kommýnaldyq tólem de bank qosymshasy arqyly ótedi. Joǵaryda Ulttyq banktiń deregi keltirgen kórset­kish­ter halyqtyń aqshasy jappaı sıfr­lyq keńistikke kóshkenin ańǵartady. Son­dyq­tan memleket te nazaryn qolma-qol aqshaǵa emes, elektrondyq tólemderge aýdar­ýǵa májbúr boldy. О́ıtkeni búginde shaǵyn saýdadan bastap, qyzmet kórsetý sala­syna deıingi qarjy aınalymynyń eleýli bóligi mobıldi aýdarymdar arqyly júredi.

Al joǵaryda aıtqan máse­le­niń qyzý talqylanýyna sebep bolǵan jaıt – alǵashqy eskertý habarlamalarynyń taraı bas­taýy. Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanovtyń málimetinshe, Memlekettik kirister komıteti bankterden kelgen málimetterdi óńdep, salystyrý jumysyn júrgizgen. Sonyń nátıjesinde kúmán týǵyzǵan operasııalar anyqtalyp, azamattarǵa habarlamalar jiberile bastady. Alǵashqy kezeńde mundaı habar­lamalar jeke tulǵalar men rezıdent emes azamattarǵa joldansa, kásipkerlerge «Salyq tóleýshiniń kabıneti» aqparat­tyq júıesimen jiberilip jatyr.

Alaıda osy tusta qoǵamdaǵy qaǵys estý men shalys oılaý bas­taldy. Kópshilik habarlama kelse, erteńine aıyppul salynady dep úreılene tústi.

«Bul birden aıyppul salyndy degen sóz emes. Eger azamat óz shotyna túsken qarajattyń ta­ýar nemese qyzmet úshin alynǵan tabys ekenin moıyndasa, onda salyq esebin tapsyryp, tıisti tólemderdi tóleı alady nemese resmı túrde kásipker retinde tirkeledi. Al eger kelispese, aqsha aýdarymynyń sebebin túsindirip, onyń kásipkerlik qyz­metke qatysy joq ekenin dálel­deýge quqyly. Al kún­de­likti turmystyq shyǵyn­dar, mysaly, tamaqqa tóleý, bireýge aqsha aýdarý sııaqty qarapaıym opera­sııalar bul baqylaýǵa kir­meıdi», dedi Qarjy vıse-mınıstri E.Birjanov.

Mobıldi aýdarymdarǵa qatys­­ty eń kóp taraǵan mıftiń biri – salyq organdary azamat­tar­dyń barlyq shotyn kórip otyr degen áńgime. Mem­leket­tik kirister komı­te­tiniń О́ndi­ris­tik emes tólemder men jeke tulǵalardy ákimshi­len­dirý departamentine qarasty Jeke tulǵalardyń kiristerin ákimshi­lendirý basqarmasynyń basshysy Dına Qusaıynova bul túsiniktiń shyndyqqa janas­paıtynyn aıtady. Onyń sózinshe, mobıldi aýdarym­dar­dy baqylaý barysynda aza­mat­tardyń bank shottaryn­da­ǵy aqsha qozǵalysy kórinbeıdi. Aqparat zańda belgilengen talaptar oryndalǵan jaǵdaıda ǵana beriledi.

«Depozıtke 100 mln teńge salynsa, bul salyq organdarynda kúdik týǵyza ma? Joq, týǵyzbaıdy. Birinshiden, biz azamattardyń depozıttik jáne banktik shottaryna qol jetkize almaımyz. Qazir salyq organdary kez kelgen adamnyń shotyn kóre alady degen jalǵan aqparat kóp taralyp júr. Bizde mundaı múm­kindik joq. Tek resmı salyq­tyq tekserý taǵaıyndalǵan kezde ǵana aqsha qozǵalysy týraly málimet ala alamyz. Al mobıldi aýdarymdardy monı­torıngileý barysynda azamat­tardyń shottaryndaǵy qarajat qozǵalysyn kórmeımiz. Mobıldi aýdarymdardy baqy­laý birneshe kezeńnen turady. Bas­tapqy kezeńde azamat­tarǵa esh­qandaı sanksııa qoldanyl­maı­dy. Birinshi kezeń – salyq tóleýshini aqparattandyrý. Azamatqa jiberiletin habarla­ma­nyń aqparattyq sıpaty bar, oǵan jaýap berý mindetti emes. Keıin negiz týyndaǵan jaǵdaıda kameraldyq baqylaý júrgiziledi. Eger sáıkessizdik anyq­talsa, salyq tóleýshige habar­lama joldanyp, ony oryn­daýǵa 30 jumys kúni ýaqyt beri­ledi», deıdi D.Qusaıynova.

Eń bastysy, barlyq aýdarym baqylaýǵa túspeıdi. Bul jerde birneshe talap qatar oryndalýy kerek. Azamattyń jeke shotyna úsh aı qatarynan aqsha túsýi qajet. Qarajat keminde júz túrli adamnan kelýge tıis. Úsh aıdaǵy túsim kólemi 12 eń tómengi jalaqydan, ıaǵnı qazirgi eseppen 1 mln 20 myń teńgeden asýǵa tıis. Tek osy talaptardyń bári bir mezgilde oryndalǵan jaǵdaıda ǵana aqparat memlekettik kirister organdaryna joldanady.

Anasynyń emine aqsha jınaǵan otbasy da, dosynan qaryzyn qaıtaryp alǵan azamat ta, áriptesterimen syı­lyq­qa aqsha jınaǵan ujym da bul baqylaýǵa ilikpeıdi. Bir rettik iri aýdarymdardyń ózi avtomatty túrde kúdik týdyrmaıdy. Bul tusta salyq sarap­shysy Jánibek Turaǵulov qoǵam­daǵy taǵy bir jańsaq pikirge toqtaldy.

«Kópshilik iri somadaǵy otbasylyq aýdarymdar avtomatty túrde salyq organdarynyń nazaryn aýdarady dep oılaıdy. Alaıda baqylaý ólshemi múlde basqa. Eger aqsha bir ǵana adamnan tússe, onyń kólemi qansha bolsa da, tipti kún saıyn aýdarylsa da, bul kásip­kerlik qyzmet retinde qaras­ty­rylmaıdy. Memlekettik kiris­ter komıteti bul máseleni naqty túsindirdi. Mysaly, kúıeýi aı saıyn búkil tabysyn jubaıy­nyń shotyna aýdarady delik. Soma 1 mln 20 myń teńgeden de, tipti 10 mln teńgeden de asyp ketýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda jubaıy baqy­laý ólshemine ilik­peıdi. О́ıtkeni munda negizgi másele aqsha kóle­minde emes, onyń qansha adamnan túskeninde. Salyq organdarynyń nazaryna qatarynan úsh aı boıy 100 jáne odan da kóp ártúrli adamnan qarajat túsip, onyń jalpy kólemi 1 mln 20 myń teńgeden asqan jaǵdaı ǵana iligýi múmkin. Dál osyndaı bel­gilerdiń jıyntyǵy tirkel­megen kásipkerlik qyzmettiń yqtımal belgisi retinde qaras­ty­­ry­la­dy. Sondyqtan azamattar qarapaıym otbasylyq aýdarym­dardy kásipkerlik tabyspen shatastyrmaýy, bul máselede Memlekettik kiris­ter komıtetiniń resmı túsindirmelerine súıenýi qajet», dedi J.Turaǵulov.

Sarapshy sóziniń astarynda mańyzdy másele bar. Memleket qarapaıym otbasy­lyq aýdarymdardy emes, jeke kartany kassaǵa aınaldyryp alǵandardy qarastyrady. Keıingi jyl­dary kóptegen shaǵyn ká­sipker tólem qabyldaýda ter­mı­naldyń ornyna jeke kar­ta­syn paıdalandy. Bul ońaı ári yńǵaıly tásil edi. Alaıda mundaı tájirıbe tabys­ty jasy­rýǵa múmkindik berdi. Sonyń saldarynan salyq tólep otyrǵan kásipker men beıresmı jumys is­teıtin adamnyń arasynda ádilet­siz jaǵdaı qalyptasty.

Sol sebepti búgingi baqylaý júıesiniń negizgi nysanasy – týysyna aqsha jibergen azamat emes, bıznes júrgizip otyryp kásipker retinde tirkelmegen tulǵa. Zań da osyny kózdeıdi. Qazir tirkelmeı kásipkerlik qyzmet­pen aınalysqan adamǵa 64 875 teńge aıyppul qarasty­ryl­ǵan. Bir jyl ishinde qaıtalansa, bul soma 129 750 teńgege deıin ósedi.

Mobıldi aýdarymdarǵa qa­tysty baqylaýdyń kúsheıýi tek salyqtyq ákimshilendirýge ǵana baılanysty emes. Bul ózgeris­ter­diń artynda tólem máde­nıe­tin ózgertýge baǵyt­tal­ǵan úlken úrdis jatyr. Degenmen kópshilik bile bermeıtin bir jaıt bar. Satyp alýshyǵa QR-kodpen tóleý de, kartamen esep aıyrysý da tegin kórinedi. Alaıda mundaı operasııalardyń barlyǵy bel­gili bir shyǵyndy talap etedi. Ulttyq banktiń málimetinshe, qolma-qol aqshasyz tólem qa­byl­daıtyn kásipkerler ekvaırıng qyzmeti úshin bankke ko­mıs­sııa tóleıdi. Buǵan qosa tólem júıelerin súıemeldeýge, operasııalardy óńdeýge ketetin shyǵyndar taǵy bar. Iаǵnı satyp alýshy baıqamasa da, sıfrlyq tólem ınfraqurylymy ózdigi­nen jumys istemeıdi.

Ásirese bul másele shaǵyn bız­neske kóbirek áser etedi. Iri saýda jelileri komıssııalyq shyǵyn­dardy jalpy aınalym esebi­nen óteı alady. Al shaǵyn dúken, shashtaraz, dámhana nemese jetkizý qyzmetimen aınaly­sa­tyn kásipkerge árbir paıyz­dyń mańyzy bar. Keıbir kásipker­lerdiń satyp alýshydan «kartaǵa aýdara salyńyz» dep suraýynyń bir sebebi de osy. Jeke karta arqy­ly qabyldanǵan tólem resmı saýda operasııasy retinde tirkel­meıdi. Sonyń saldarynan mem­le­ket tabys kóle­min kórmeıdi, al kásip­kerlik qyzmet kóleńkeli aımaq­ta qalyp qoıady. Mobıldi aýdarym­­dar­dy baqylaý júıesiniń engizilýi de osy máseleni retteýge baǵyt­talǵan.