Qant ónerkásibiniń máselesi qalaı sheshiledi?

Al sala mamandary ótken jyldary oryn alǵan olqy­lyq­tarǵa jol bermeý úshin qa­jetti is-sharalar júzege asy­ry­­lyp, sheshim qabyldanyp jat­­qandyǵyn aıtady.

Elimiz jaqynda Eýrazııalyq eko­nomıkalyq komıssııadan úshin­shi elderden shıki qantty bajsyz ákelýge ruqsat aldy. Bul zaýyttardy shıkizatpen tolyqtyryp, 2026 jyldyń sońyna deıin qant salasyn qo­l­daýǵa múmkindik bermek. О́tken aptada Aýyl sharýa­shy­­lyǵy mınıstrligi elge shıki quraq qantyn ákelýge ar­nalǵan kvotanyń mólsheri men uzaqtyǵy týraly buıryq jobasyn jarııalady. Joba 12 mamyrǵa deıin qoǵamdyq talqylaýda qaralatyn bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa elimizge shıkizatty bajsyz ákelýge 30 naý­ryzdan bastap ruqsat bergen. Sonymen bıylǵy jyl sońyna deıin 350 myń tonna shıkizatty baj salyǵy túrindegi eshqandaı tólemsiz jetkizý kózdelip otyr. О́tken jyly qabyldanǵan «Qant ónerkásibin damytýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan ke­shen­di josparyna» sáıkes, otandyq qant óndirýshilerge qant qyzylshasyn kóbirek egip, jınap alý, óz shıkizatymyzdan qantty artyǵymen óndirip, shetten keletin qantty jergi­lik­ti qantpen almastyrý bo­ıynsha jumys júrgizý qajet.

Qazir otandyq shıkizattan ja­salǵan qant nebári 7 pa­ıyz­dy quraıdy (2021 jylǵy málimetter boıynsha – 35,7 myń tonna). Qalǵan 93 paıyzy (497 myń tonna) daıyn qantty ımporttaý jáne ımporttyq shıki quraq qant óndirý ese­bi­nen jabylǵan. Reseı óz qantymen ózin qamtamasyz etip qana qoı­maı, ony elimizge belsendi túrde saýdalaı bas­tady, bul ım­porttyń jalpy kóleminiń 88,3%-yn qurap, byltyr ónim­ge suranystyń artýy men baǵa­nyń ósýine ákelgeni bar. Osy jyldyń naýryz aıynan bastap Reseı qantty eksporttaýda shekarasyn alty aıǵa jabatynyn málimdedi.

Elimizdiń shetten keletin qantqa táýeldiligin naryq qa­ty­­sýshylary 2000 jyl­dar­dyń ortasynda aıta bastady. Olar syrttan ákelinetin daıyn qant pen shıki qanttyń úlesi artyp, aq qyzylsha alqaby azaıyp bara jatqanyn sol kezderi de qulaqqaǵys etken edi. О́tkenge kóz júritsek, 2007 jyly elimiz 148,2 myń ton­na qant ımporttap, dál osy ýa­qyt­ta qant qyzylshasynyń gek­tary qysqara bastaǵan. Elý jyldan asa tarıhy bar Je­tisý óńirindegi Aqsý qant zaýy­tynyń mamandary sol kez­diń ózinde qant óner­ká­si­bi degradasııasynyń basty se­bep­terin ishinara aıtyp júrdi. Zaýyttarǵa jergilikti qy­zyl­sha­dan góri brazılııalyq jáne kýbalyq qamystan qant óndirý tıimdi bolyp, qamys­tyń ón­di­ristik sıkli 30%, daıyn ónimniń shyǵymy 98,5-99,2%, al qyzylshadan tek 12%-dy ǵana quraǵan. Mamandar túı­nek­terge qaraǵanda, shıki qa­­myspen problemalar az deı­di. О́ńdeý aldynda aq qy­zyl­­sha shirip ketpes úshin bel­gi­li bir jolmen saqtalýy kerek, bul da qosymsha shyǵyn. Qant qyzylshasyna suranys azaı­ǵan­dyq­tan, dıqandar osy tamyr daqylyn azyraq ósire bastady.

Sapaly tuqymdardyń máse­leleri tátti túınekter ón­di­­risi­ne áser etti. Tuqymnyń basym bóligi (95%-ǵa deıin) shetel­den tasymaldanǵandyqtan osy­ǵan qarap ónimniń qun­dy­ly­ǵyn baǵamdaýǵa bolady. Keıbir sharýa qojalyqtary jaqsy tuqym alýǵa shamasy jetpegendikten, ózderine kerektisin egip otyr­ǵan. 2020 jyldyń basynda respýblıkadaǵy 7 qant zaýy­ty­nyń tek úsheýi ǵana jumys istegendikten, el aqyry brazı­lııa­lyq qamys pen ýkraın qy­zyl­sha qantynyń ımporty­nan bas tartyp, Reseı men Belarýs qan­tyna oıysty.

Belgilengen josparǵa sáı­kes jumystardy júzege asyrý aıasynda áýeli shıkizat baza­syn damytý, odan keıin ishki na­ryq­ty syrtqy áserden qor­ǵaý óte ózekti bolyp tur. Úkimet qant qyzylshasynyń egis kólemin jyl saıyn orta eseppen 6,5 ga, 2026 jylǵa qaraı 38 myń gektarǵa deıin ulǵaıtýdy qa­ras­­tyrýda. Sonymen qatar 10 myń gektardan astam jańa sýarmaly jerdi aınalymǵa engizýdi, qant qyzylshasyn ósirý, jınaý jáne tasymaldaý jónindegi agrotehnıkalyq qyzmetterdi odan ári jetildirýdi qolǵa alýda. Jospar júıeli túrde oryndalyp, óz nátıjesin berse, qant zaýyttarynyń ıeleri de elimizde senimdi shıkizat bazasyn qalyptastyryp, al óndiristi jańǵyrtýǵa memleket te qoldaý kórseteri anyq. Sonymen qatar 2025 jyly ke­ńeı­tilgen shıkizat bazasy Pav­lodar oblysynda salyn­baq­shy. Budan buryn da, ıaǵnı 2019 jyly atalǵan óndiris jóninde sóz qozǵalyp, 2022 jyly zaýyt jumysy bastalý kerek bolǵan.

Sonymen 2026 jylǵa qaraı shıki­zat bazasyn damytýǵa tu­qymdar, tyńaıtqyshtar, ósim­dik­terdi qorǵaý quraldary men aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý jáne kóktemgi dala jumystaryna 297 mlrd teńge, jeke ınvestısııalaýǵa 129 mlrd teńge bıýdjettik sýbsıdııa qajet dep eseptelinip otyr. Jumys istep turǵan zaýyttardy jańǵyrtýǵa ári jańa zaýyt salýǵa 200 mlrd teńge, bıýdjettik sýbsıdııalar kólemi 40 mlrd teńgeni quraıdy. Bul qarjy «Agroónerkásiptik ke­shen­di damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasy» arqyly («Báıterek» holdıngi men «Damý» qorynyń qara­jatyn tartý arqyly) júr­gizilip, sýdy tıimdi paıdalaný jáne sýarý jelilerin damytýdy qarjylandyrý «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy bo­ıynsha júzege asyrylady.

Salyqtyq preferensııalardy berý maqsatynda Salyq kodek­sine tıisti ózgerister engi­zip, sýbsıdııalaýdy ulǵaıtý ar­qy­ly tuqym satyp alýǵa jáne qant qyzylshasyn ósirýge, shyq­qan shyǵyndardyń bir bóli­gin shıkizat óndirýshilerine óteý boıynsha retteý is-sha­ra­lary qabyldanyp, aldaǵy bes jylda otandyq shıki­zattan qant óndirý kólemin 250 myń tonnaǵa, al qant qy­zyl­­shasynyń jalpy ónimin 1 800 myń tonnaǵa jetkizý negizdelgen. 2026 jyl­ǵa qaraı 2021 jylmen salys­tyr­ǵanda ımporttyń úlesi 58-den 17%-ǵa tómendep, otandyq shıkizatty óńdeý esebinen qamtamasyz etý 7-den 43%-ǵa deıin artatyn bolady.