Sahalınniń Sangıi

Jetpisinshi jyldardyń aıaq jaǵynda «Juldyz» jýrnalynda Shyńǵys Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» atty povesi jarııalandy. Tárjimelegen – Sherhan Murtazaev. Telegeı teńizdiń aq­jal tolqyndarymen alysqan adamdardyń aıanyshty taǵdyry, úlkenderden balyq aýlaýdyń álippesin úırený úshin qaterli saparǵa shyǵyp, qalt-qult etken qaıyq ústinde úreıli sátterdi bastan keshken baıqus balanyń kúder dúnıesinen kúder úzbegen qaısarlyǵy jas janymyzdy qat­ty tebirentken edi. Alaıda shy­ǵarmanyń shekesindegi «Vladımır Sangıge» degen jazýǵa bálendeı mán bermedik.

Keıin eseıe kele bildik. Shoq­­­tyǵy bıik shoń qyrǵyzdyń aıryqsha iltıpatyna bólengen Sangıińiz de «saý sıyrdyń boǵy» emes eken. Keń-baıtaq KSRO-nyń shyǵan shetinde, Amýr ózeniniń saǵasynda, Ohot teńiziniń jaǵa­synda tirshilik etip jatqan nıvh deıtin az sandy halyqtyń aıboz uly kórinedi. Kóp keshikpeı qarymdy qalamgerdiń tushymdy týyndylarymen tanystyq. Beri­de­ ınternet arqyly ultynyń upaıyn túgendeý jolyndaǵy qaı­­­ratkerlik qyrlaryna qanyq­tyq. Jaryqtyq búginde seksenniń seńgirinen asyp, toqsanǵa taıa­sa­ da áli tuǵyrynan taıǵan joq. Otarshyldyq oıranyna­ ushyrap ana tilinen, salt-dástúrinen aıy­rylý aldynda turǵan týǵan hal­qy­nyń keleshegi úshin kúre­sýmen keledi.

 

* * *

Qabyrǵasy qatyp, buǵanasy bekimeı taǵdyrdyń taýqymetin tartqan tasbaýyr jetimek erte eseıdi. Ákesi áldebireýlerdiń kórsetýimen ustalyp ketti. Asy­raýshysynan aıyrylǵan otbasynyń kúnkórisi qıynǵa soqty. Anasy, soqyr ájesi, aǵasy men qaryndasy isher asqa jarymady. Jazýshynyń «Alǵashqy olja» atty avtobıografııalyq áńgimesindegi «Toıa tamaq jemeý bizdiń úıde ábden úırenshikti ádet bolyp alǵaly qashan» degen joldar sonyń aıǵaǵy sııaqty.

О́ksip júrip ósken óren toǵyz­ǵa­ tolǵanda mektep tabaldy­ry­ǵyn attady. Aldymen nıvhy­sha, artynan oryssha oqydy. Onyń óleńmen «oınaýy» osy kez­de bastaldy. Balaýsa jyrlary aýdandyq gazette basyldy.

Joǵary bilim alýdy armanda­ǵan­ albyrt jas alystaǵy aq tún­der­ qala­syna attandy. Lenın­gradtyń A.Gersen atyndaǵy pe­da­gogıkalyq ıns­tıtý­tyndaǵy soltústik halyqtaryna arnal­ǵan fakýltetke qabyldanyp, alǵa qoı­ǵan maqsatyna aqyryndap jaqyndaı tústi. Oı-órisi keńeıip, oń-solyn aıyrdy. Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ispetti tarıhı­ sha­hardyń taǵylymyn tanyp bildi. Ermıtaj, Kýnstkamera, saltanatty patsha saraılary... Ǵa­jap! Birinen biri ótedi. Biraq munyń esinde ómirin ózgertken erekshe eki kezdesý máńgilik qalyp qoıdy.

Birde bulardyń ınstıtýtyna Mıhaıl Dýdın bastaǵan lenıngradtyq qalam­gerler qo­naqqa keldi. Qyzyqty kezdesýge qatysqan Gennadıı Gor oty­zynshy jyldary Soltústik Sa­halınde bolypty. Sol sapardan oralǵan soń «Iýnosha ız dalekoı rekı» hıkaıatyn jazady. «Onyń keıipkeri Vasılıı me­niń jaqyn týysym bolatyn», dep eske alady V.Sangı Saha teledıdaryna bergen suh­batynda. «Aralaryńda nıvhy bar ma?», dedi ol zalǵa qarap. «Bar», dep ornymnan kóterildim. Sodan maǵan álgi kitabyn syıǵa tartty. Onymen qoımaı, oqyp bolǵannan keıin pikir bildirýimdi surady. Sonymen qoıshy, biraz ýaqyt ótkende ol meni Fontanka boıynda ornalasqan úıine shaqyrdy. Jasyryp qaıteıin, jas kezimde minezim onsha emes-tuǵyn. Áıtse de ádep saqtap shyǵarmanyń shyndyqqa janas­paıtynyn juqalap jetkizdim. О́ıtkeni avtor jergilikti jaǵ­daıdy jetik bilmeıtinin ańǵar­dym. Jazýshynyń jańsaq ketken tustaryna keńinen toqtaldym. Syn-eskertpelerimdi muqııat tyńdaǵan Gennadıı Samoılovıch «Solaı ma?» degennen árige barmady. Bázbireýlerge uqsap tońteris qylyq tanytpady».

Saryaýyz stýdenttiń saǵyn syn­dyrǵysy kelmedi me, kim bil­sin? Áıteýir ártúrli ýáj aıtyp ábigerge túspegen Gennadıı Gor kenet taqyrypty basqa ar­naǵa buryp «Sen, sirá, óziń de birdeńe jazatyn shyǵarsyń. Qoljazbańdy ákelshi, kóreıin...» deıdi. Alǵashynda at-tonyn ala qashqanymen, aqyry aq qaǵazdy aıǵyzdaǵan shımaı-shatpaqtaryn alyp keledi. Eki kúnnen soń qaı­ta soqqanynda qo­lyna tıgen úsh áńgimeniń bire­ýin, unat­qanyn alǵa tartqan qart qa­lamger birden Lenıngradtaǵy balalar jýrnalynyń redaksııasyna qońyraý shalyp, «Qazir sen­derge daryndy nıvh jazýshysy Vladımır Sangı óziniń áńgimesin aparady. Qoldaý kórsetkende­riń­ jón» dep telefon tutqasyn ­qoıa saldy. Oba­ly neshik, ondaǵy­lar jas talapkerdi qushaq jaıa qarsy alyp, oń qabaq tanytady. Osylaısha, tyrnaqaldy dúnıesi oqyrmanǵa oılamaǵan jerden jol tartady.

Taǵylymdy taǵy bir júzdesý jadynda jıi jańǵyrady. Oqý baǵ­­dar­lamasy boıynsha ustaz­dary soltústik halyqtary fa­kýl­tetiniń stýdentterin ubatyp-shubatyp KSRO Til bilimi ınstı­týtynyń Lenıngrad fılıalyna alyp barady. Sátin salyp, arnaıy sabaqty salıqaly folklorıst, professor Vladımır Iаkovlevıch Proptyń ózi ótkizedi. Deńgeıi joǵary dáris barysynda ǵulama ǵalym aýdıtorııadaǵy shákirtterdi sózge tartyp, syr sýyrtpaqtaıdy. Nenester men evenkter kósile sóılep, kókeıdegi oılaryn ortaǵa tastaıdy. Kezek nıvhylarǵa kelgende ne aıtaryn bilmeı, asyp-sasqan Sangı uıattan eki beti órtenip jylap jiberdi. Sodan jataqhanaǵa jetkenshe solyǵyn basa alsashy. Kóz jasy tyıylmaı, kókiregi syzdady. Ońashada ylǵı oılaıtyn: «Týǵan halqyńnyń rýhanı murasynan maqurym qalý qandaı qasiret. Babalarymnan mıras bar baılyqty jınaımyn. О́ıte almasam ólgenim artyq!»

Osynaý oqıǵa onyń azamattyq ustanymyn aıqyndap, ulttyq rýhyn kóterýge áserin tıgizgeni talassyz.

 

* * *

Reseıdiń rýhanııat ordasynda mu­ǵa­limdik oqýyn taýysqan Vladımır Sangı kindik qany tamǵan Sahalınge taban tirep, ma­mandyǵy boıynsha ju­mys istedi. Aleksandrov pedý­chılı­shesinde geografııa páninen sabaq berdi. Nogıl aýdandyq atqarý komıtetiniń nusqaýshysy boldy. Qyzmet babymen qııandaǵy qystaqtardy aralap, teńizden nápaqasyn tergen qandastarynyń qatal tabıǵat jaǵdaıyndaǵy jankeshti turmys-tirshiligimen tanysty. El arasynan eski ańyz-ertegilerdi jınady. Qysqasy, Máskeýge qonys aýdarǵanda bo­la­shaqta jazatyn kitaptaryna qa­jetti materıaldarǵa qorjy­nyn qampıtyp qaıtty. Eń bas­tysy, el-jurtynyń eshkimnen kem­ emestigine kózi jetip, kóńili sendi.

Tuńǵysh jınaǵy jaryq kór­gende aýzy dýaly Konstantın Fedın aqsaqal arqa-jarqa qýa­nyp, «óz halqynyń jan dú­nıe­­sin ózgelerge jaıyp salǵan nıvhy ómiriniń jyrshysy paı­da bolǵanyn» ortalyq basy­lymdardyń birinde jar sala jazyp, kóki­regi oıaý kópshilik­ten súıinshi surady. О́ıtkeni qarańǵylyq kó­ginde jasyndaı jarq ete qalǵan Vladımır Sangı balyq aýlap, buǵy baqqannan basqa da sharýasy shamaly, aq qar, kók muzda ósip-óngen ór rýhty týmalastarynan shyqqan tuńǵysh jazýshy-tuǵyn. Ol ádebıetke uzyn sany 4 myńnan ázer asatyn ultyn áıdik álemge tanytý úshin keldi.

 

* * *

Itarqasy qııannan izgi nıet­pen kelgen talant ıesine Más­keý bárin berdi. Mártebesi bıik­tep, mansaby joǵarylady. Jazý­shylar odaǵynyń hatshysy, Reseı Memlekettik syılyǵynyń laýrea­ty. Jazǵandary jarııa­ǵa jetip jatty. Ákem-aý, ádebıet­pen aınalysatyn jazarmanǵa budan artyq ne kerek?

Sóıtsek, súıegine sóz sińgen Sangıdiń sanasyn terbet­ken sandaǵan máseleniń eń máıek­tisi qalam qamy men jeke ba­synyń jetistigi emes eken. Ulty­nyń umytylǵan qundylyq­taryn ulyqtaý birinshi kezek­te turypty. Sondyqtan sola­qaı saıasattyń kesirinen qadym za­manǵy qazynalaryn joǵalt­qan halqynyń kem-ketigin túgendeýge bilek sybana kiristi. Qalamgerligine qoǵamdyq bel­sendi qareketshildigi qosylyp, qyrýar is tyndyrdy. Onyń barlyǵyn birdeı jipke tiz­beı-aq, keıbirine toqtala ket­kenniń ózinde áńgimemiz biraz jerge barady. Qysqasha qaıyr­saq bylaı: V.Sangı janyn salyp júrip, Lenıngrad pedagogıka ınstıtýtyndaǵy sol­tústik halyqtaryna arnalǵan fa­kýl­tetti jabylýdan saqtap qaldy, nıvhy álipbıin jasap, mektep oqýlyqtaryn jazdy, sharshamaı-shaldyqpaı shap­qy­lap aýyz ádebıetiniń úlgilerin jınady. Áıgili jyrshy Hytkýktiń aýzy­nan nebir ańyz-ertegilerdi ja­zyp aldy. Qyryq jyldan astam ýaqytyn babadan mıras baı murany keıin­gi urpaqtyń jetesine jet­kizýge jumsady. «Sahalın nıv­hylarynyń eposy» atty keremet kitapty qurastyryp qoıyp, qanshama qınaldy. Sebebi baspaǵa tóleıtin qarjy tabylmady. Basyn taýǵa da, tasqa da uryp tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdedi. Aqyry tapty-aý áıteýir.

Aqsha surap Sahalın obly­sy­­­nyń gýbernatory Ivan Mala­hovtyń ta­bal­­dyry­ǵyn tozdyr­dy. Alaıda úmi­ti aqtalmady. Aımaq basshysy Iýjno-Sahalınski­de ótken mádenıet qyz­met­ker­le­­ri­men kezdesýde «qaıdaǵy bir etnostyq talap-tilekterdi qana­­ǵattandyrý óziniń laýazymdyq mindetine jatpaı­ty­nyn» asqan betsizdikpen málim­de­gen. Eser sózdi estigen boıda qo­lyn bir-aq siltedi: «Sengen qo­ıym sen bolsań, kúısegenińdi uraıyn!»

Sodan «ólmegenge óli ba­lyq­ jo­lyǵyp» Japonııadan ja­ǵym­d­y jańalyq jetti. V.San­gı­diń arnaıy jobasy Tokıo ýnı­versıtetiniń grantyn jeńip alypty. Úzilgen úmitti jalǵaǵan jaq­sy­ habardan soń uzamaı ja­pon­dar oǵan shaqyrtý jiberdi. Ýnıversıtet oqytýshylary bólek bólme berip, jumysyn jemisti aıaqtaýǵa múm­kindik týdyrdy. Áýeli «Sonı»­ fırmasynyń kóme­gi­­men kóne­ jyr-dastandardy sıfr­­lyq júıe­ge kóshirdi. Artyn­sha­ kitap etip bastyrdy.

Oıdaǵysy oryndalǵan Sangı sonda kóńili kónship otyryp ózine-ózi «Endi sen týǵan halqyńnyń aldyndaǵy perzenttik paryzyńdy tolyǵymen ótediń» depti tóbesi kókke bir-aq eli jetpeı.

Biraq... Osynaý orasan zor eńbekpen shyǵarǵan folklor fenomenin baǵalaý bylaı tursyn, ony oqı alatyndar neken-saıaq. О́kinishke qaraı, nıvhylardyń keıingi úsh býyny ózderiniń ana tilinde sóıleı almaıdy.

Áne, kórdińiz be, tragedııanyń túp­ tórkini qaıda baryp tirel­ge­nin.

Qudaı betin aýlaq qylsyn!

 

* * *

Otanshyldyq sezimin ás­pet­­tep oda arnaýǵa laıyq Vla­dı­mır­ Sangı «kisi elinde sultan bol­ǵannan, óz elinde ultan bol­ǵandy artyq kórip» sonaý­ toqsanynshy jyldardyń orta tusynda saǵyndyrǵan Saha­lı­nine oraldy. Munaraly Más­keý­diń sán-saltanatyna da, ábden sińisken ádebı ortaǵa da, megapolıstegi jaıly páte­ri­ne de pysqyryp qaramady. Pro­vınsııada týyp, Parıjde ólý­di­ kókseıtin burynǵy-sońǵy qalam­dastary qalyptastyrǵan tár­tip­ke­ baǵynbady.

Qartaıyp qalǵanyna qara­mas­tan, óz rýynyń kósemdigine saı­lan­ǵan kósheli sabazyń búginde aýyldastarymen birge qarapaıym tirlik keshýde. Qarap júrmeı, «О́zińe oralý» atty atajurtty jańǵyrtý baǵdarlamasyna bas­shy­lyq etýde. Maqsaty – ór­ke­­­nıettiń asaý tolqyndary ju­tý­ǵa aınalǵan at tóbelindeı aǵa­ıyndaryn qaıtkende aman saqtap qalý. Arda minezdi abyzdy arman-ań­sa­ry­ adastyrmaı, alystarǵa jeteleı bergeı.

Jastaıynan zerek jampoz ejelden nıvhylar mekendegen Sahalın jaıynda jazylǵan kitap­tardy tym erterek paraq­ta­dy. Kóbisi, árıne, orys saıahat­shylary men áskerıleriniń ár­túrli jazbalary. Solardy oqyp otyrǵanda atyshýly araldyń ba­ıyrǵy halqy jónindegi teris pikirlerge «jyny» keletin. Tipti orys ádebıeti áýlıe tutatyn Chehovtyń ózi keıde aqıqattan attap ketetinine ishteı qatty qyn­jylatyn. «Sahalın araly» at­ty ocherkinde klassık gılıaktar (orystar nıvhylardy osylaı ataǵan) jóninde kóptegen derek pen dáıekterdi keltiredi. Jaqsy da, jaman da...

Vladımır Sangıdiń «Qaıyr­ly­ maýsym» atty romany bar. Ony kezinde Berik Shahanov kelis­tirip qazaqshaǵa aýdarǵan. Mun­da jazýshy nıvhylardyń úılený saltyna baılanysty A.Chehovtyń jazbasyna utymdy ýáj bildiredi. Anton Pavlovıch aıtqandaı, nıvhylarda «brak schıtaetsıa pýstym delom, menee vajnym, chem, naprımer, popoıka,­ ego ne obstovlıaıýt nıkakımı relı­gıoznym ılı sýevernymı obrıadamı» emes ekenin kórkem kestelep beredi.

Shyntýaıtynda, demografııa­sy­ demikken jurttarda kóbeıý­den­ artyq arman bolmaıdy. Endeshe, joıyla jazdap, eńsesi ezilgen nıvhylar úshin úılený qaıdan ánsheıin nárse bolsyn.

Avtor bul kesek týyndysynda kezinde dúrildegen kevongter taıpasynyń tuqymy qalaı tuzdaı quryǵandyǵyn baıandaıdy. Oty laýlaǵan oshaqta qalǵan qolamta sekildi Kaskazık otbasy ǵana baıaǵyda osyndaı ordaly rý bolǵanyn eske túsirip turǵandaı. Áıtse de ómir-ózen óz arnasymen aǵady. Tirshilik toqtamaıdy. Urpaq qamyn oılaǵan áke eki ulynyń birin aıaqtandyrǵysy keledi. Buryn-sońǵynyń jolymen kórshiles taıpalardyń birine quda túsýge barǵan Kaskazık bastaǵan top oqys oqıǵalarǵa ushyraıdy. Ata saltynan attamaı atqarylýǵa tıis kádelerdiń bári jasalsa da, aılary ońynan týmaıdy. О́ıtkeni zaman da, onymen birge qoǵam da ózgergen. Otarshyl ústemdigin ornatqan orystarmen birge astamdyq pen aramdyqtyń neshe atasy keldi. Saýda-sattyqpen aınalysqandardyń asyǵy alshysynan tústi. Aqshasy barlar aınalasyn bılep-tóstedi. Baı men kedeıdiń arasy alshaqtady. Myna baıansyz qudalyqqa da sonyń salqyny tıdi. Atadan balaǵa jalǵasqan ádet-ǵuryptar jańa zamannyń zapyran qustyrar qýlyq-sumdyqtary aldynda tize búkti. Bas keıipker Kaskazıktiń kisi aıarlyqtaı kúıde qolyn kókke jaıyp «Jurt-aý, ne boldy? Myna dúnıe ne bolyp barady? Ne bolyp barady, jurt-aý!» dep jer-kókti kóshire kúńirenýi kóp jaıtty ańǵartsa kerek.

Shuraıly shyǵarma jelisi syrtqy kúshterdiń áserinen ábden azyp-tozǵan Sahalın aborıgenderiniń muń-muqtajy men zar-nalasyn arqaý etken. Eldiń bolashaǵy bulyńǵyr tartqandaǵy tar jol taıǵaq keshýi shynaıy kórinis tapqan. О́lim men ómir arpalysqan taǵdyrlar taıtalasy oqyrmandy oıǵa batyrady.

Jalpy, V.Sangı týyndylarynda eski men jańa egiz óriledi. Ásirese arydan jetken asyl qazynadaı etnografııalyq elementter, ekologııalyq etıýdter, mıfologııalyq motıvter shynaıy sheberdiń qolynan shyqqan zergerlik buıymdardaı kóńil súısintedi.

 

* * *

2015 jyly «Lıteratýrnaıa gazeta» tilshisine bergen ınter­vıýinde Vladımır Sangı by­laısha tolǵanady: «Adam óz ómi­riniń belgili bir belesinde ózine qan­daı júk artylǵanyn sezine­tin jaǵ­daıǵa jetedi. Durys, so­laı bolýǵa tıis te. Bul tek óziń­niń nemese otbasyńnyń ǵana emes, búkil halqyńnyń aldyndaǵy jaýapkershilik. О́tkelekterge toly ómir maǵan mynany tym erte uqtyrdy. Eger men nıvhy ádebıetimen, jalpy halqymnyń taǵdyrymen aınalyspasam, bul isti basqa eshkim qolǵa almaıdy. Eger men nıvhy álipbıin jasamasam, jalǵanda ony eshkim jasap bermes edi. Eger men folklor jınamaǵanymda, dúnıe júziniń birde-bir ǵalymy buǵan moıyn burmas edi. Eger men nıvh bolyp týmasam, ana tilimdi bilmesem, «Sahalın nıvhylarynyń eposy» jaryq kórmes edi... Kóp jasaǵannyń bir paıdasy – elińe sińirgen eńbegińgiń jemisin kóredi ekensiń».

 

* * *

Áńgimemizdiń álqıssasyn Shyńǵys Aıtmatovtyń «...Tarǵyl tóbetimen» bastap edik. Sóz sońyn da sonymen aıaqtamaqpyz.

...Birde Aıtmatov Máskeýdegi San­gı­diń úıine soǵyp, ekeýi emen-jarqyn áńgime-dúken qurady. Dastarqandaǵy dám ústinde Vladımır Mıhaılovıch álemge áıgili áriptesine jer betin basqan topan sýdyń ústine tós júnin julyp uıa salǵan Lývr úırek jónindegi ańyzdy aıtady. Bul Shyqańa qatty unap, aldaǵy ýaqytta osyny arqaý qylyp, bir dúnıe jazatynyn, bitken soń ony aldymen buǵan oqytatynyn jetkizedi. Qosymsha taǵy birdeńelerdi surap, qoıyn dápterine túrtip alady. Ishki túısigi myqty iri sýretker shynymen de ózine beımálimdeý tańsyq taqyrypqa qalam tartyp, «Drýjba narodov» jýrnalynda jańa hıkaıatyn jarııalaıdy. Ile-shala Sangıdiń pikirin surapty. Qalamdastyń qarymyna rızashylyǵyn bildirgen nıvhy jazý­shysy birdi-ekili syn-eskertpesin de irkip qalmasa kerek. Bilmeıtin jerdiń oı-shuqyry kóp bolady emes pe? Kózimen kórip, qolymen ustamaǵan dúnıe jaıynda jazý qashanda qıyn ǵoı. Degenmen sheberlikte shek joǵyn Aıtmatov bul joly da dáleldegeni daýsyz. Dúnıege kelýine tikeleı sebepshi bolǵan Vladımır Sangıge arnaǵan bul kesek týyndysy Shyńǵys báıkemizdi kezekti shyńyna shyǵardy. Nege ekenin qaıdam, alapat apattar aranyndaı anaý alyp teńiz keıde maǵan usaq ulttardy jalmap jatqan jahandaný atty jalma­ýyzdaı kórinetini bar...

 

* * *

Vladımır Sangı sekil­di­ jazý­­shy­nyń ómiri, shyǵar­ma­shy­lyq joly qazaq qalam­ger­le­ri­ne de úlgi-ónege bolýǵa tıis. Biz­diń keıbir jazý­shylarymyz jer­les­terin mereı­toılary tusynda ǵana esine túsirip, at minip, shapan kııý­ maqsatynda izdeı bastaıdy. Al eline ózi ne bergenin aıta almaı­dy.­

Sanasy sergek Sangı eline qyzmet etýdi áli kúnge deıin basty mindetim dep esepteıdi. Toqsanǵa taıasa da, rýhanı turǵydan júdep-jadaǵan halqynyń joǵyn joqtap, topqa túsýden tartynbaıdy. Bálkim, bul el úshin eńirep týatyn erlerdiń ekiniń birine buıyra bermeıtin enshisi bolsa kerek.