Bolashaqty qoldaýdyń máni

Oqý-aǵartý mınıstrligi Bilim sapasyn qamtamasyz etý ko­mı­tetiniń derekterine súıensek, eli­mizde 18 jasqa deıingi 6 616 774 jetkinshek bar eken. Onyń 400 myńy tehnıkalyq uıym­dardyń, kásiptik bilim berý oshaq­tarynyń stýdentteri bolsa, 3,7 mıllıon­nan astamy orta mektepterde oqıdy. Al qalǵany mektep jasyna deıingi balalar.

Jalpy, balalar men jasós­pirimderdi qorǵaýǵa qatysty aıt­qanda qoǵam nazaryna ata-ana meıirimi, bilim men tárbıe oshaqtaryndaǵy kásibı biliktilik, zań men quqyq tártibiniń talaby iligerleri sózsiz. Osy úsheýiniń isi men sózi ortaq bir maqsatqa ush­tasqanda ǵana búgingi bala mem­lekettiń erteńgi arqa súıe­rine aınalary anyq. Biraq, óki­nishke qaraı, elimiz­de ba­lalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq, agressııa men qatygezdik azaıǵan joq. Sońǵy derekke súıensek, qu­qyq buzýshylyqtyń basym bóligi Túr­kistan oblysy, Almaty jáne Qa­ra­ǵandy óńirlerinde tirkelgen. О́zge de aımaqtarda jaǵdaı máz emes. Sonda Qazaqstanda balalar quqyǵy qalaı qorǵalyp júr?

Balalarǵa qatysty quqyq buzý­shylyqtyń sońǵy deregi boıynsha Túrkistan oblysynda – 213, Almaty qalasynda – 185, Qaraǵandy oblysynda – 165 oqıǵa tirkelgen. Son­daı-aq Batys Qazaqstan oblysynda mundaı faktiler 39,4 paıyzǵa ósip, 109-dan 152 jaǵdaıǵa jetken. Antı­rekordty Pavlodar oblysy aıaqtap tur. Bul aımaqta balalarǵa qatysty qyl­mystardyń ósimi 32,8 paıyzdy qura­dy. Osy rette, Aqmola oblysynyń Bala quqyqtary jónindegi ýákil Ásem Asaı­nova buǵan kóp jaǵdaıda ata-ana men bala arasyndaǵy qarym-qatynastyń álsizdigi túrtki bolyp otyr deıdi.

– Negizinde balanyń quqyǵy men múddesi buzylǵan jaǵdaıda ata-ana­lar, balalar jáne basqa da tilek bil­dirýshiler óz óńirlerindegi ýákil­derden kómek suraı alady. Bizder balanyń quqyq­tary men zańdy múd­de­leriniń buzylǵa­ny jónindegi óti­nish­terdi, jergilikti atqarýshy organ­­dar men basqa uıym­dardyń áreket­terine nemese áreket­sizdi­gine qatysty shaǵymdardy qaraımyz. Jyl basynan beri Aqmola oblysy halqynan maǵan 130-dan astam shaǵym tústi. Olar­dyń kópshiligi otbasyndaǵy zorlyq-zom­bylyq, bala quqyqtarynyń buzy­lýy jáne mekteptegi máselelerge qatys­ty. Bul problemalar ıývenaldy polısııa, qorǵanshylyq jáne qamqor­shylyq organ­dary, densaýlyq saqtaý, bilim berý basqarmalarymen jan-jaqty zert­teldi. Jalpy, balalarǵa qatysty qu­qyq buzýshylyqtyń túp tórkini ot­ba­­syn­daǵy baılanystyń álsiz­digin kórse­tedi. Sondyqtan shańyraqta ba­la­­ǵa kóbirek kóńil bólip, birge ýa­qyt ótki­zip, onyń psıhologııalyq qal­pyn baqylaýda ustaý kerek, – dedi Á.Asaı­nova.

Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń derekterine kóz salsaq, balalar arasynda 155 sýısıd oqıǵasy tirkelgen. «Wisevoter» áleýmettik zertteý uıymynyń esebine qarasaq, 2023 jylǵy 20 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan sýısıd statıstıkasy boıynsha 178 eldiń ishinde 19-orynda tur. Osy oraıda zańger Halıda Ájiǵulova balalarǵa qatysty jynys­tyq zorlyq-zombylyq úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý qajet degen pikirin qosty.

– Mektepter men balabaqshalar qaýipsiz bolýǵa tıis. Balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq, shabýyldar jáne pedofılderdiń balalarymyzdy zor­laýynyń aldyn alý maqsatynda mektepter men balabaqshalardaǵy qaýipsizdik sharalaryn reformalaý qajet. Iаǵnı balalarǵa qatysty qylmys faktilerin salǵyrt tergegeni úshin quqyq qorǵaý organdarynyń jaýapkershiligin kúsheı­tip, ishki ister organdarynda bala­larǵa jynystyq zorlyq jasaǵany úshin sottalǵan adamdardy ómir boıy elektrondyq profılaktıkalyq esepke alý qajet, – deıdi ol.

Oqý-aǵartý mınıstrligi balalardy zorlyq-zombylyqtan, sýısıdten qorǵaý jáne olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etýdiń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­­paryn ázirledi. Ol 4 bólimnen tura­dy. Qujat negizinde arnaıy ındeks jasaq­talmaqshy. Ol problemalardy ýaqy­tyly anyqtaýǵa jáne sheshimderdi jedel qabyldaýǵa múmkindik beredi. Tipti nátıjesi tómen óńirdiń birinshi basshylaryna ákimshilik jaýapkershilik engizilmek.

«Eldiń turaqty damýyn qamtamasyz etýde balalardyń ál-aýqaty máselesi mańyzdy ról atqarady. Jaǵdaı jasaý­dyń júıeli monıtorıngi, sondaı-aq prob­lemalardy ýaqytyly anyqtaý jáne sheshimderdi jedel qabyldaý úshin 2022 jyly 56 ındıkatordan turatyn balalardyń ál-aýqatynyń ındeksi qabyldandy. Sonymen qatar 2021 jyldyń nátıjeleri boıynsha respýb­lıka boıynsha balalardyń ál-aýqat ındeksi nebári 55,6 baldy qurady. Bul ál-aýqattyń ortasha deńgeıi sanalady. Memleket basshysynyń balalardyń ál-aýqatyna osy ulttyq monıtorıngti engizý jónindegi tapsyrmasyn iske asyrý memlekettik organdardyń balalyq shaq salasyndaǵy áleýmettik problemalardy joıý jóninde qajetti sheshimder qabyldaýy úshin ómirlik mańyzdy bolyp tabylady», delingen qujatta.

Keshendi jospardaǵy is-sharalardyń arqasynda ındeks jyl saıyn 1 balǵa ulǵaıtylady. Budan bólek, elimizde ata-analar kodeksi ázirlenbekshi. Qujatta bul balalardyń tárbıelik komponentin kúsheıtýge, ál-aýqatyn keshendi qamta­masyz etýdegi mańyzdy bastama dep kórse­tilgen. Ári elimizde ata-anasy nemese zańdy ókiliniń ruqsatynsyz TikTok, Instagram, Facebook, WhatsApp, «VKontakte» platformalarynda kámeletke tolmaǵandardy tirkeýdi shekteý sharalaryn qabyldaý josparlanyp otyr. Eger joba qabyldansa, olarǵa zańdy ókildiń ruqsatynsyz paraqsha ashý 2025 jyldyń birinshi toqsanyna josparlanady. Buǵan Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh óner­kásibi, aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrlikteri, sondaı-aq bilim mınıs­trligi jaýapty.

«Ashyq NQA» saıtynda jarııalan­ǵan Úkimet qaýlysynyń jobasy 6 maý­symǵa deıin kópshiliktiń talqy­laýyn­da bolady. Eger keshendi jos­par qabyldanyp, ilkimdi ister júıe­li júrgizilse, balalarǵa qatysty, onyń ishinde olardyń jynystyq tıis­peýshi­ligine qarsy qylmystar sany jyl saıyn 2%-ǵa tómendeıdi. Kámeletke tolma­ǵandar arasyndaǵy sýısıd te jyl saıyn 1,5%-ǵa azaıady. Sondaı-aq qosymsha bilimmen qamtylǵan balalar sany 5%-ǵa artady.

Balanyń qaýipsiz ómir súrýine qolaı­ly orta qalyptastyrý, onyń quqyǵyn qamtamasyz etý – tek memlekettiń emes, áýeli úıdegi ata-ananyń, keıin mek­teptiń jaýapkershiligine júktelgen mindet. Eger osy úsh tarap, júıeli jumys atqarmasa, túıtkildiń túıinin tarqatý qıyn. Demek otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýda, bilim oshaqtaryndaǵy kadr áleýetiniń sapasyn arttyrýda keshendi jospar oń bastama bolmaq.