Jaqynda áleýmettik jelide bir beınejazba tarady. Onda bir jigit kúshikke «ursyp», «urmaq» bolǵan kezde ıt «balasyn» qorǵashtap, baýyryna tyǵa túsip, álginiń qolyn álsin-álsin qaǵyp jiberedi. Kúshigin ıesinen qaqpalap, qorǵap turǵan ıttiń bul qylyǵy kópti súısindirip edi. Bul – janýardyń refleksi. Olar tólin buǵanasy bekip, qoregin ózi tapqansha asyraıdy. Qajet bolsa, tárbıeleıdi. Al sanaly adamdardyń arasynda baýyr eti balasynan bezý, qaraqan bastaryn kúıttep ketý jyldan-jylǵa beleń alyp barady. Byltyrdyń ózinde sot oryndaýshylary alıment boıynsha 304 myń isti júrgizgen. Onyń ishindegi 5 myńy – perzenti aldyndaǵy paryzyn oılamaıtyndar. Qoǵamnyń ózekti máselesine aınalǵan bul túıinniń sheshimi bar ma?
Búginde elimizde alıment boıynsha qaryz kólemi 14 mlrd teńgege jetti. Bul másele sot oryndaýshylary men quqyq qyzmetkerleriniń bas aýrýyna aınalyp otyr. О́ıtkeni boryshkerlerdiń arasynda maskúnemder men jumyssyz júrgenderden bólek, paryzyn oryndaǵysy kelmeı, jumys berýshimen kelisip, jalǵan qujat jasatyp, jalaqy mólsherin azaıtyp kórsetetinderi de bar.
«Alıment tólenbeýiniń negizgi sebepteri – boryshkerlerdiń óndirip alýǵa jatatyn resmı jumys ornynyń, tabysynyń, múlkiniń bolmaýy. Keıbir boryshkerler qarjylyq múmkindikteri bola tura, balalaryn asyraýdan ádeıi jaltarady nemese tabystary men múlkin jasyrady. Búginde alımenttiń mólsheri boryshkerlerdiń tabysyna baılanysty belgilenedi. Bul teris pıǵyldy boryshkerlerge tabystaryn jasandy túrde azaıtyp kórsetýge, ıaǵnı qujattardy burmalaýǵa, jumys berýshimen jalǵan kelisimsharttar jasaý sekildi taǵy da basqa faktilerge jol beredi. Ádette, boryshkerlerdiń kópshiligi jeke kásipker retinde resmı tirkelip, ózderine eń tómengi jalaqy 70 myń teńgege jýyq belgileıdi, – dedi Respýblıkalyq jeke sot oryndaýshylar palatasynyń tóraǵasy Aıdos Imanbaev.
Byltyr alıment tólemegen 4065 azamat ákimshilik, 126 boryshker qylmystyq jaýapkershilikke tartylsa, 116-syna bas bostandyǵyn shekteý, segizine qoǵamdyq jumystarǵa tartý jáne ekeýine bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalypty. Alaıda jazany qatańdatý alıment máselesin túbegeıli sheshpeı otyr. Demek qatań jazadan góri, sanany ózgertý kerek syńaıly.
«Balalaryna aqsha bergisi kelmeıtinder qamaýdan keıin de oılaryn ózgertpeıdi. О́z urpaǵyna kómektesýden sanaly túrde bas tartqandarmen jumys isteý óte qıyn. Keıbiri judyryqtasyp, qarsylasa jóneledi. Qazan aıynda boryshkerge ýchaskelik komıssııamen kelgenimizde, qolyna temir ustap alyp, «Eger qazir ketpeseńder, bastaryńdy jaramyn» dep bizdi qorqytqandar da bolǵan», dedi alıment óndirip alý jónindegi mamandandyrylǵan keńseniń basshysy Darıa Kachýr.
Taǵy bir problema: jalǵyzbasty analar tólenetin alıment mólsheri tipti az ekenin aıtady. Azııa esimdi elordalyq turǵyn 2022 jyly jubaıynan ajyrasqan. Búginde ol eki balasyn ózi tárbıelep otyr. «Al alatyn alıment turmysymyzǵa jetpeıdi», dep nalıdy jalǵyzbasty ana.
Ekinshi balam 2-de, onyń suranysy tek tamaq pen kıim-keshek, oıynshyq qana. Al úlkeni 4 jasta. Ol aýladaǵy dostaryna qyzyǵyp, túrli qymbat oıynshyqtardy alyp berýdi surap júr. Osyndaı sátterde «ulym, alty aı kúteıik, sodan keıin, kelesi jyly» dep únemi ýáde berýmen kelemin. Ákeniń jaýapkershiligi, mindeti degen bolmaýshy ma edi? Ol alıment tólep otyr. Biraq tólegen aqshasy bir balanyń qajettiligin óteýge de jetpeıdi. Qazir búkil nárse qymbat. Baspanam joq, páter jaldap turamyn. О́zim bala kútimine baılanysty birneshe jyl úıde otyrdym. Jumys isteıin desem, balalaryma qaraılasatyn eshkim joq», deıdi Azııa.
Qazir páter quny azyq-túlik baǵasy men kommýnaldyq shyǵyndar qymbattaǵan saıyn, osyndaı jalǵyzbasty analardyń áleýmettik ahýaly nasharlaı beretini anyq. Odan qaldy balany tárbıeleıtin alǵashqy áleýmettik ınstıtýt otbasy ekenin eskersek, ata-ananyń eki bólek ketýi balanyń psıhologııasyna áser etpeı qoımaıdy.
«Bala úshin áke men shesheniń orny bólek, ol ekeýin de birdeı jaqsy kóredi. Alaıda bir másele bar, mysaly, ajyrasyp ketkennen keıin bólek turatyn ákesi ne anasy balamen qarym-qatynasyn úzedi. Mundaı jaǵdaılar kóp emes, biraq kezdesip jatady. Mine, osyndaı jaıttar balaǵa qatty áser etedi. Sondyqtan da ata-ana ajyrasyp ketse de, balamen qarym-qatynas úzilmeýge tıis. Onymen júıeli túrde kezdesip turǵandary jón. Mysaly, aptanyń qaı kúni kezdesý úshin belgilendi, sol kúni turaqty túrde júzdesip, kezdesý uıymdastyrý kerek. Aspan aınalyp, jerge tússe de, sol kelisilgen ýaqytta balanyń janynan tabylýy kerek. Sol sátte balada «qandaı jaǵdaı bolsyn, olar meniń janymda bolady» degen oı, senim qalyptasady. Al eger de kezdesý belgilengen ýaqytta kelmeı, kelem dep alyp, joǵalyp ketse, onyń ústine jıi ótirik aıtatyn bolsa, bala da soǵan beıimdeledi. Bul ony qalypty jaǵdaı retinde qabyldaı bastaıdy. Sóıtip, ózi de úılenip, ne turmysqa shyqqan kezde, oǵan sondaı adamdar jolyǵady. О́ıtkeni onyń psıhologııasy solaı qalyptasty, sondyqtan da óziniń áke-sheshesine uqsaıtyn adamdardy tartyp turady», dedi psıholog Zúbaıda Kenenbaeva.
Demek bala áke-sheshesiniń jaǵymdy ne jaǵymsyz is-áreketin beısanaly túrde qaıtalaıtyn bolsa, qazirgi qoǵamdaǵy ózekti máselelerdiń odan ári órshýine ákelýi yqtımal. Mundaı jaǵdaıdy boldyrmas úshin jaýapty organdar alımentti óndirýdiń neshe túrli amalyn jasap álek. Máselen, byltyr 2 myńnan astam erli-zaıyptyny qaıta tatýlastyryp, balanyń tolyq otbasynda ósýine járdem jasaǵan. Al «eki qolǵa –bir kúrek» tappaı sendelgen 2 myń boryshkerdi jyl saıyn jumysqa ornalastyrady eken.
«2022 jyldyń 12 aıynda sot oryndaýshylardyń óndirisinde 7,8 mln atqarýshylyq qujat boldy. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 1,1 mln qujatqa artyq. Byltyr 6,7 mln qujat bolǵan edi. 2021 jyly 2,3 mıllıon is tolyq oryndalsa, 2022 jyly bul kórsetkish 2,6 mıllıondy qurady. Memleket kirisine 31 mlrd teńge óndirildi. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 6 mıllıardqa kóp. Azamattardyń jalaqysy – 4 mıllıard teńge. 2021 jylmen salystyrǵanda 300 mıllıon teńgege artyq. Bıznes paıdasyna 185 mıllıard teńge óndirildi», dedi Respýblıkalyq jeke sot oryndaýshylar palatasynyń tóraǵasy A.Imanbaev.
Alıment qaryzyn boldyrmaýdyń negizgi joly ajyrasýshylar qataryn azaıtý ekeni aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni jyldan-jylǵa eki bólek ketken otbasylardyń kóbeıýi tastandy sábıler men baýyr eti balasyn taǵdyr talqysyna tastap, alıment tóleýden jaltarýshylar qatarynyń ósýine túrtki bolyp otyr. Sondyqtan balaǵa áý bastan ulttyq dástúrlerimiz ben salt-sanamyzdy nasıhattap, otbasy qundylyǵyn quldyratpaý qajet-aq.