Áz Jánibektiń dýlyǵasy

Tanymal zertteýshi Iraklı Zýrabovıch joǵarydaǵy maqala­synda ózi sóz etip otyrǵan Vavel dýylǵasynyń analogy retinde 1870 jyly Nıý-Iork qalasynda irgesi qa­lanǵan Metropolıten kór­kem­óner mýzeıiniń qorynda tur­ǵan Ulyq Ulys bıleýshisi Já­nibektiń dýylǵasy týraly atap ótip: «Vavel dýylǵasyna sáı­kes keletin basty jádiger Metro­polıten mýzeıinde saq­taýly tur. Bul buıymdy zert­teý­ler ondaǵy jazýǵa baıla­nysty biraýyzdan Altyn Orda bıleýshilerine tán degen paıymǵa toqtap, bıleýshi Jánibekke (1342-1357) tıesili dep júr. Ereksheligi dýylǵanyń qasy juqa, poshymy uqsas, ási­rese qos jádigerdiń kóz uıa­syndaǵy oıyq basqa dýyl­ǵalarda kezdespeıdi», dep jazady («Arheologııa Evrazııskıh stepeı» jýrnaly. №5, 2017 j).

Sol sııaqty, atalǵan aq­parat jýyqta «Nomads of the Great steppe» («Uly dala kósh­pendileri») atty áleýmettik jelide de jarııalandy. Osyn­daǵy málimetke júginsek, bul jádiger alǵash ret HH ǵa­syrdyń sońynda Tıbetten ta­bylyp, keıin jeke kolleksıoner arqyly 2007 jyly AQSh-qa jetipti. Keıin atalǵan mýzeıge syıǵa berilgen deıdi.

Rasyn aıtsaq, Metro­polı­tendegi dýylǵanyń ıesi jaıly buǵan deıin kóptegen boljam hám pikirler aıtylypty. Zertteýshilerdiń deni bul zatty Altyn Ordanyń ataqty hany Jánibekke tıesili dese, báz bireýler bul jádiger 1476 jyly shaıqasta qaza tapqan Mah­mud Sultanǵa tıesili bolýy múmkin degen de boljam aı­týda.

Biraq sońǵy jyldary birinshi nusqa tarıhshy­lar tarapynan rastalýda. Aı­talyq, Novosibir memle­ket­tik ýnıversıtetiniń arheo­lo­gııa jáne etnologııa kafe­dra­synyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Leonıd Bobrov Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyq datasyna oraı Kókshetaý qala­synda ótken konferensııa­da, AQSh jáne Eýropa ǵalym­darynyń paıymyna júgine otyryp, Metropolıten mý­zeıin­de tur­ǵan dýylǵa Al­tyn Orda hany Jánibektiki degen tujyrymyn aıtty. «Metropolıten mýzeıin­degi Altyn Orda bıleýshisiniń dýylǵasy bolattan soǵylǵan, bıiktigi 20-23, dıametri 22 sm, ústińgi jaǵynda úshkir jıek­teri bar. Al tómengi bó­liginde dýylǵa kimge tıesili ekenin dá­leldeıtin basty derek – já­digerdiń konýstyq jıegin boılaı arab árpimen bádizdelip, kú­mispen kómkerilgen jazý bar. Bul jazý jıekti sheńber boıymen úsh ret qaıtalanady. Aýdar­masy: «Qurmetti, Asa Jo­mart, Uly Ǵazı (din úshin kúresýshi) sultan Mahmud Já­nibek hannyń buıryǵymen oryndalady» delingen. Bul ja­zýdan tapsyrys berýshi XIV ǵa­syrdaǵy Altyn Orda hany Jánibek ekeni anyq kórinedi. Bul rette esiminiń aldynda mu­sylmandyq «sultan» (bılik ıesi) ataǵy men «Mahmut» (ma­daqtaý, maqtaýǵa laıyq) esimi berilgen. Altyn Orda han­dary jeke esimmen qatar musyl­man­dyq laýazymdardy da alyp júr­gen», dep jazady L.Bobrov.

Al dýylǵanyń materıaldyq sıpatyn zerttegen qarýtanýshy ǵalymdardyń aıtýynsha, já­digerdi kavkazdyq nemese ıran­dyq sheberler jasaǵan, deıdi.

Kelesi kezekte dýylǵa ıesi Jánibek han kim degen­ge toq­talsaq, bul adam qazaq ta­rı­hynda el bılegen Jánibek­terdiń alǵashqysy ıaǵnı, 1342-1357 jyldary bılik qurǵan О́zbek hannyń balasy Jánibek ekeni anyq. Zertteýshi Iraklı Bakradze de osy paıymda.

Osy oraıda, kópshilik oqyr­­man, tipti kásibı tarıh­shy­lardyń ózi «Áz Jánibek» osy ekeýiniń qaısysy ekenin ajy­rata almaı jatady. Bi­rinshisi, biz sóz etip otyrǵan Altyn Orda bıleýshisi Já­nibek О́zbekuly, ekinshisi Qa­zaq handyǵynyń negizin qalaý­shylardyń biri, ataqty Jánibek han (1428-1480) Baraquly. Baraqtyń Jánibegin HVI-HVII ǵasyrlardaǵy qazaq tarıhshysy Qadyrǵalı Jalaıyrı «Ki­shi Jánibek han» nemese «Ábý Saıd» dep jazady.

Osy oraıda, tarıh ǵylym­darynyń kandıdaty M.О́te­misov atyndaǵy Batys Qazaq­stan ýnıversıtetiniń dosenti Jańabek Jaqsyǵalıev myrza qazaqtyń «Áz Jánibegi» 1342-1357 jyldary bılik qur­­ǵan О́zbekuly Jánibek ekenin dáleldeı otyryp, onyń ata-tegin Ál-Aharıdiń «Shaıh-Ývaıs» deregine súıenip: Jánibek – О́zbek – Tuǵrylsha – Móńke Temir – Toqan – Batý – Joshy – Shyńǵys han (Sbornık materıalov, otnosıashıhsıa k ıstorıı Zolotoı Ordy. T.2. M-L., 1941. s.62.) dep taratady.

«Qazaq tarıhyndaǵy «Áz-Já­nibek» ataýy Qazaq handy­ǵynyń negizin salýshy Jánibek (Ábý Saıd) Baraqulyna esh qa­tysy joq. Ataqty jyrshy Murat Móńkeulynyń «Úsh qııan» tolǵaýyndaǵy:

«Alty jyl balshyq

bastyryp,

Toǵyz jyl kerish soqtyryp,

Sýsynyn shaıǵa qandyryp,

Handyǵyna jurtyn

nandyryp,

Adyra qalǵyr, Ashtarhan,

Áz Jánibek han saldyryp.

Aqylyn káýirge aldyryp,

Aılasy quryp ketken jer»,

– degen jyr joldaryn­da aı­tylǵan Altyn Orda bıleý­shisi Jánibek О́zbek­ulyna ǵana qatysty. Ártúr­li tarıhı derekter, nýmız­ma­tı­kalyq jádigerler, jyr-ańyz­dar, tolǵaýlar, kásibı tarıh­shylardyń oılaryn saralaı kele, biz osyǵan deıin «Áz-Jánibek» atandyryp júrgen tulǵa Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan Baraquly Já­nibek emes, Altyn Orda hany О́zbekuly Jánibek ekendigin tııanaqtadyq», deıdi jas tarıhshy Jańabek Jańabaıuly.

Demek, biz sóz etip otyrǵan jádiger – Altyn Orda hany Jánibek О́zbekulyna – Áz Já­nibekke tán mura.