Keshegi ótken Úkimet otyrysynda Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov «qolda bar otyn qory búkil respýblıkaǵa jetkilikti» ekendigine arnaıy toqtalyp ótti. Sondaı-aq kún tártibinen tys elimizdiń batys óńirlerinde bolǵan tótenshe jaǵdaıdyń saldaryn joıý máselesi qaraldy. Negizi Úkimet otyrysynda vegetasııalyq kezeńniń ótý barysy jáne sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný máselesi men eldegi bıznes-ahýaldy odan ári jaqsartý jónindegi sharalar kún tártibine shyqty.
Otyn qory jetkilikti
«QazMunaıGaz» UK AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Dáýletjan Hasanovtyń baıandaýynsha, keshe tús aýa syrtqy jelilerde elektr energııasyn berýdiń toqtaýyna baılanysty Atyraý munaı óńdeý zaýyty birshama ýaqytqa toqtap qaldy.
«Elektr óshkende AMО́Z-diń tehnologııalyq qondyrǵysy qaýipsiz túrde toqtatyldy. Apatty jaǵdaıdyń aldyn alý jáne qyzmetkerlerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin apattardy joıý algorıtmine sáıkes barlyq qondyrǵydan kómirsýtek gazy alaýǵa qaraı jiberildi», dedi D.Hasanov.
Onyń aıtýynsha, túnde elektr energııasy qaıta iske qosylǵannan keıin zaýyt qolda bar qorlardan munaı ónimderin jónelte bastady. AMО́Z rezervýarlarynda búgingi tańda 26 myń tonna avtobenzın, 33 myń tonna dızel otyny, 1 200 tonna suıytylǵan munaı gazy bar eken.
Jalpy, elimiz boıynsha AI-92 benzıni men dızel otynynyń qorlary bir aıǵa, AI-95 eki aptaǵa jetetin kórinedi.
«Pavlodar munaı-hımııa zaýyty jospar boıynsha 20 shildege deıin jóndeýge toqtatylǵanyn, al Shymkent munaı óńdeý zaýyty katalıtıkalyq rıformıng qondyrǵysyndaǵy jumystar úshin ishinara irkilgenin eskersek te, zaýyttardan munaı ónimderin jóneltý toqtaǵan joq. Syrtqy jelilerde elektr energııasyn berý bastalǵannan keıin AMО́Z tehnologııalyq qondyrǵylaryn turaqty rejimge shyǵarý bastaldy. Apta sońyna deıin zaýyt munaı ónimderin óndirýdiń burynǵy kólemine shyǵýdy josparlap otyr», dedi D.Hasanov.
Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, qazirgi tańda energııamen qamtamasyz etý qalpyna keltirilýde, AMО́Z-de tehnologııalyq aqaýlar anyqtalǵan joq. Zaýyttyń jumysyn qaýipsiz túrde toqtatý úshin der kezinde shara qabyldandy. Qazirgi ýaqytta zaýyt basqa kásiporyndar sııaqty óz jumysyn qalpyna keltirip jatyr.
«Eshqandaı da janar-jaǵarmaı tapshylyǵy bolmaıtynyn basa atap ótkim keledi. Qolda bar otyn qory búkil respýblıkaǵa jetedi. Barlyq munaı óńdeý zaýytyn toqtatý týraly alyp-qashpa áńgimeler shyndyqqa janaspaıdy. Jaǵdaı baqylaýda», dedi Á.Smaıylov.
Úkimet basshysy Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes apat sebebin tekserý úshin arnaıy Memlekettik komıssııa qurylǵanyn aıtty. Oǵan ózi basshylyq etedi.
«Kináliler jaýapqa tartylady. Qazirgi tańda eń bastysy – barlyq kásiporynnyń jumysyn qalpyna keltirip, tutynýshylardy elektr energııasymen tolyǵymen qamtamasyz etý», dedi Á.Smaıylov.
Premer-mınıstr Mańǵystaý oblysy ákimdigine energetıkalyq kombınattyń qoldanystaǵy jabdyqtaryn iske qosý jáne jańǵyrtý boıynsha shara qabyldaýdy, Energetıka mınıstrligine «KEGOC» kompanııasymen birlesip, Batys energetıkalyq torabynyń qalypty jumysyn qamtamasyz etýi kerek ekenin aıtty. Sondaı-aq, Energetıka men IIM jáne BQA-men birge alyp-satý jáne janar-jaǵarmaıdyń jasandy tapshylyǵyn týǵyzý faktilerine tosqaýyl qoıýdy tapsyrdy.
Sýdy tıimdi paıdalaný máselesi
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Z.Súleımenova, osy jyldyń vegetasııalyq kezeńin turaqty ótkizýdiń arnaıy is-qımyl jospary bekitilgenin aıtty. Onyń aıasynda kórshi elder men joǵarǵy sý qoımalarynan qosymsha sý jiberý arqyly dıqandardy egistik sýymen qamtamasyz etýde. Gıdrotehnıkalyq qurylystardy jóndeý, qalpyna keltirý jumystaryn júrgizý, sýarý jelisiniń magıstraldyq jáne sharýashylyq aralyq arnalaryn tazartý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý qarastyrylǵan.
Jambyl, Qyzylorda, Túrkistan oblystaryn sýmen qamtamasyz etýge erekshe kóńil bólinip otyr. Onyń ishinde sý tapshylyǵyn azaıtý maqsatyndaǵy sharalardy qabyldaý isi mınıstrlik baqylaýynda.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri E.Qarashókeevtiń aıtýynsha, kóktemgi dala jumystary barlyq óńirlerde sátti júrgizildi. Respýblıkada sýdyń azaıýy men klımattyń jahandyq ózgerýiniń jalǵasyp jatqan sıkli jaǵdaıynda erekshe ózektilikke ıe. Soǵan sáıkes sýarmaly eginshilikti damytý boıynsha jumystar jalǵasyp jatyr.
Máselen, bıyl 1,58 mln ga sýarmaly jer óńdeledi, bul úshin shamamen 11,4 mlrd m3 sý qajet. Sýdy kóp qajet etetin jáne dara daqyldardyń aýdandaryn ártaraptandyrý boıynsha júıeli jumystar júrgizilýde. Bıyl joǵary rentabeldi daqyldarǵa kóshýge baılanysty maqta alqaby 14,8 myń gektarǵa qysqardy. Qyzylordada kúrishtiń áleýmettik mańyzdylyǵy men topyraqtyń tuzdylyǵyna baılanysty ony egý qazirge kúrt azaıǵan joq.
Sýdy únemdeý tehnologııalaryn engizý úshin memleket ınvestısııalyq sýbsıdııalaý sheńberinde dıqandardyń negizgi ınfraqurylymyn ornatýǵa jumsaǵan shyǵyndarynyń 50%-yn óteıdi.
Premer-mınıstr vegetasııalyq kezeńdi tıimdi ótkizý eginniń túsimi men eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı baılanysty ekenin atap ótti.
«Ońtústik dıqandary jyl saıyn sý tapshylyǵynyń zardabyn tartyp keledi. Aral-Syrdarııa jáne Shý-Talas basseınderi negizinen kórshi elderden keletin aǵyn sýǵa táýeldi», dedi Á.Smaıylov.
Ǵylymı boljamdarǵa sáıkes, sýdyń kólemi aldaǵy ýaqytta da azaıa beredi. 2040 jylǵa qaraı sý tapshylyǵy jylyna 15 tekshe kılometrdi quraıdy.
«Sondyqtan, sýdyń basynda otyrǵan eldermen halyqaralyq sharttarǵa sáıkes mindettemelerdi saqtaý máselesi boıynsha jumysty kúsheıtý qajet», dedi Premer-mınıstr.
Ol tıisti ınfraqurylymnyń joqtyǵy men jumysty uıymdastyrýda ózimizdiń ishki kemshilikterimiz sý salasyndaǵy negizgi problemanyń biri ekenin atap ótti. О́zimizdegi sý qoryn únemdep, tıimdi paıdalanýdy bir júıege keltirý qajet. Elde sýdyń 65%-y aýyl sharýashylyǵyna jumsalady. Sol sýdyń jartysy tehnıkalyq jaǵdaıy eskirgen kanaldardan egistikke jetkenshe qumǵa sińip, ysyrap bolýda.
«Bul – úlken shyǵyn. Mysaly, Túrkistan oblysyndaǵy K-30 kanalynyń tehnıkalyq jaǵdaıy belgili. 12 jyldan asty, kúrdeli jóndeý jumystary sonda da aıaqtalǵan joq. Qyzylorda eginshilerine kerekti Sol jaǵalaýdaǵy magıstraldyq kanal jaǵdaıy da osyndaı. Mundaı mysaldar ońtústik aımaqtarda óte kóp», dedi Á.Smaıylov.
Ol jaz aılarynda sýdyń shyǵyny 10-15%-dan aspaýǵa tıis, ol úshin barlyq sýarý kanaldary men sý qoımalaryn jónge keltirý qajet ekenin atap ótti. Bul rette barlyq úderisterdi avtomattandyryp, sıfrlandyrý kerek. Sondaı-aq, egistik sýyn utymdy paıdalaný máselesi basty nazarda bolýǵa tıis. Ol sýarmaly sý tarıfteriniń qazirgi jaǵdaıyna da pikir bildirdi.
«Memleket basshysy qoldanystaǵy tarıfter sýdy únemdep jumsaýǵa yntalandyrmaı otyrǵanyn atap ótti. Sondyqtan bul saladaǵy tarıftik saıasatty qaıta qarap, adamdardyń sýǵa degen kózqarasyn durys qalyptastyrý qajet», dedi Premer-mınıstr.
Sý dıplomatııasynda naqty pozısııany aıqyndap, úkimetaralyq komıssııalar sheńberinde respýblıka múddelerin eskere otyryp qorǵaýdy qamtamasyz etýdi, sý sharýashylyǵy obektilerin salý jáne kúrdeli jóndeý jobalaryn jáne sıfrlyq júıelerin engizý jumystaryn jalǵastyrýdy tapsyrdy. Premer-mınıstr sýarý tásilderinde Sýbsıdııalardy saralaý erejelerin tez arada qabyldaý qajettigin atap ótti.
«Sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanǵan fermerlerge ǵana sýbsıdııa berilýge tıis. Sýdy tıimdi paıdalanýǵa yntalandyrýda, únemdeý jáne tamshylatyp sýarý tehnologııalaryn engizý men jańbyrlatyp sýarý qondyrǵysyn paıdalanýdy kúsheıtý qajet», dedi Á.Smaıylov.
Sondaı-aq, daqyldardy kezekpen sýaryp, qaıtqan sýdy qaıta paıdalanýdy tapsyrdy. Bul kanaldaǵy sý shyǵynyn azaıtady.
Bıznesti tekserý eki ese qysqarady
Ulttyq ekonomıka mınıstri Á.Qýantyrov ótken jyl qorytyndysy boıynsha respýblıkada shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandardyń qatary 23,4%-ǵa ósip, 2 mln-ǵa jetkenin aıtty. Onda jumyspen qamtylǵandardyń sany 18%-ǵa artyp, 4,1 mln adamǵa jetti. Jalpy búginde ekonomıkalyq belsendi adamdardyń shamamen 40%-y ShOB-ta jumys isteıdi. ShOB nysandarynyń ónim shyǵarý kólemi de 28%-ǵa ósip, 59 trln teńgeden asty.
Bıznes-ahýaldy jaqsartýda kásipkerlerge qatysty jańa retteýshilik saıasaty engiziledi. Memlekettik baqylaý, qadaǵalaý salasynda táýekeldi basqarý júıelerin avtomattandyrý júrgizilýde. Bul 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap adam qatysýynsyz bıznesti tekserýdi taǵaıyndaýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde, jospar boıynsha tekserýler sany 2 ese azaıady dep kútilýde.
Mınıstr 2022 jyly ShOB-ty qoldaý aıasynda 1,3 trln teńge nesıe somasyna 46 myń joba sýbsıdııalanyp, kepildendirilgenin aıtty. Bıyl bul maqsattarǵa 266 mlrd teńgeden astam bıýdjet qarajaty bólingen.
Álıhan Smaıylovtyń aıtýynsha, kásipkerlikti qoldaý – eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń strategııalyq baǵyttarynyń biri. 2030 jylǵa qaraı ekonomıkadaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 40%-dan joǵary bolýǵa tıis. Ol úshin otandyq kásipkerlikti qoldaý boıynsha júıeli sharalar iske asyryldy, Úkimet «Atameken» UKP-men birge saladaǵy zańnamalyq bazany jetildirýde.
Qazir jańa Salyq kodeksi ázirlenýde. Qujat úderisti sıfrlandyra otyryp, salyqtyq ákimshilendirýdi jeńildetedi. О́tken jyldan beri kásipkerlik qyzmetti «taza paraqtan» retteý sharalary iske qosyldy. Baqylaý júıesin avtomattandyrýda da tıisti jumys júrgizilýde.
Premer-mınıstr bızneske qarjylyq jáne basqa da qoldaý sharalary kórsetilip jatqanyn aıtyp ótti. Bıylǵy 5 aıdyń ózinde jalpy quny shamamen 440 mlrd teńgeni quraıtyn 6 myńnan astam jobaǵa sýbsıdııa bólindi. Sonymen qatar taǵy 144 mlrd teńgege 4 myńnan astam jobaǵa kepildik berildi.
«Qabyldanyp jatqan sharalar nátıjesinde ótken jyl qorytyndysy boıynsha ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 33%-dan 36,5%-ǵa deıin ósti. Osy qarqyndy saqtaýymyz kerek», dedi Á.Smaıylov.
Úkimet basshysy birqatar óńirde kóleńkeli ekonomıkanyń deńgeıi joǵary ekenin aıtty. Bular – Almaty, Atyraý, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary men Astana jáne Almaty qalasy.
«Kóleńkeden» shyǵý bıznesti júrgizýdi jeńildetý jáne qolaıly bıznes-orta qalyptastyrýǵa baılanysty. Kóleńkeli ekonomıkany qysqartý sharalaryn kúsheıtý qajet. Keshendi jospar naqty oryndalýy kerek. Sonda osy baǵytta júrgizilgen jumys nátıjesin kóremiz», dedi Premer-mınıstr.
Onyń aıtýynsha, álemdik ekonomıkadaǵy kúrdeli ahýal eldegi ishki naryqqa da áserin tıgizýde. Bul bizge jańa múmkindikter ashady. Búginde bıznes iri qalalarda bolsa, endi monoqalalar men shaǵyn eldi mekenderde onyń damýyna jaǵdaı jasaý qajet.
«Ol úshin «Aýyl amanaty», «Aýyl – El besigi», mono jáne shaǵyn qalalardy damytý, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» jáne «Bıznestiń jol kartasy – 2025» jobalary aıasynda qoldaý kórsetilýde. Memlekettik organdar «Atameken» UKP-men jáne óńirlermen birge, jobalardyń jergilikti jerlerde sapaly iske asyrylýyn qamtamasyz etýi qajet», dedi Úkimet basshysy.
Sóıtip bilikti, joǵary tehnologııalyq sala mamandaryn sapaly daıarlaýdy, kadr daıarlaý men oqytý júıesin zaman talaptaryna beıimdeý sharalaryn qabyldaý keregin aıtty.
«Jyl sońyna qaraı ár salanyń nátıjesin kórýimiz kerek», dedi Premer-mınıstr Á.Smaıylov.