Dástúrdi dáripteıtin ortalyq

Negizgi atqaratyn qyzmeti – qa­zaqtyń salt-dástúrin, ádet-ǵur­pyn, jón-joralǵysyn nasıhattaý, óskeleń urpaqtyń boıyna sińirý, halyqtyń boıynda ulttyq kodty qaıta jańǵyrtý. О́ıtke­ni salt-dástúr bolmasa, ol eldiń bolashaǵy bulyńǵyr, keleshegi kúńgirt. Tildi qalaı qorǵashtasaq, ádet-ǵuryp, salt-sanany da dál solaı qyzǵyshtaı qorýymyz kerek. Atalǵan ortalyqtyń dırek­tory Bahtııar Spanovtyń pi­ki­ri osyndaı. Onyń aıtýynsha, jer betinde qanshama ult bolǵan, bi­raq ókinishke qaraı, taǵdyrdyń túrli taýqymetimen kóbisi tilin joǵaltyp, salt-dástúrinen aırylyp, ulttyq biregeıligin saqtaı almaı basqa ulttarǵa sińip ketti nemese sany azaıyp, birjolata joǵaldy. Bul rette salt-dástúr or­talyǵynyń qazaqı bolmysymyzdy saqtap qalýdaǵy paıdasy kól-kósir. Ásirese jahanda­ný dáýirinde ómir súrip, túrli ıdeo­logııalyq qaqtyǵystar ortasynda ósip kele jatqan jastar úshin ortalyqtyń berer paıdasy mol. Mekeme respýblıkada jalǵyz osyndaı uıym bolǵandyqtan, oǵan elimizdiń túkpir-túkpirinen qonaqtar kelip, kórip tańǵa­lyp jatady. Ásirese elimizdiń bas qalasynan, arý Almatydan jáne basqa da óńirlerden zııaly qaýym ókilderi kóp zııarat jasaıdy. Osyndaǵy jumystarmen tanysyp, ishin aralap kórip, «shirkin-aı!» desip qaıtady. Bylaısha aıt­qanda, Ońtústikke taban tiregen kisilerdiń kópshiliginiń at basyn buryp turatyn jeri.

Qazaqtyń salt-dástúrin dárip­teýmen birge ulttyq oıyndardy nasıhattaý isinde de ortalyq aldyna jan salmaı keledi. Máse­len, asyq atý, aqsúıek, altybaqan, láń­gi, taǵy basqalardy aıtýǵa bo­lady. Ortalyq mamandary osyn­daı ulttyq dástúr men oıyn­darymyzdyń bar ekenin halyq­tyń esine salyp qana qoımaı, so­nymen birge, tarıhshy, ólke­taný­shylarmen birlesip zertteý, zerdeleý jumystarymen de aınalysady.

«Din men dástúr – egiz uǵym. Dás­­túrdi týǵannan bastap bile­miz. Kishketaıymyzdan ata-anamyz olaı isteme jaman bolady, bulaı isteme obal bolady dep otyra­dy. Mine, sol yrym-tıymdar biz­diń dástúrimiz. Ata-babamyz osy úsh-aq nársemen: obal bolady, jaman bolady, uıat boladymen búkil urpaǵyn tárbıelegen. Sol tárbıeniń shekpeninen prezıdent te, akademık te, qysqasy ulty­myzdyń búkil qaımaǵy shyq­ty. Al sharıǵatty, ıaǵnı dindi ká­melet jasqa tolǵannan keıin ne­mese ózimizdi-ózimiz tanı bas­ta­ǵan soń bilip, amalǵa asyra bas­taımyz. Soǵan qaraǵanda salt-dástúrdiń tamyry tereńde ja­­tyr. Biz meshit ımamdarymen, din qyzmetkerlerimen birge kóp is-shara uıymdastyramyz. Son­da moldalar aıtady: sizder salt-dástúr ortalyǵynda otyryp sha­rıǵat týraly biraz nárse baıan­­daı­syzdar. Biz sharı­ǵat mamany bola tura, salt-dás­túrden kóp habar beremiz deıdi. Sondyqtan din men dástúr adamnyń táni men jany sııaqty bir-birinen ajyramaıtyn túsinikter. Ádet-ǵuryp – qazaqpen birge yqylym zamannan bite qaınasyp kele jatqan ustanymdar. Sol sebepti munyń halyqqa berer paıdasy óte kóp. Osyndaı asyl dástúrlerimizge jas­­tardyń moınyn bura bil­sek nur ústine nur bolar edi. So­syn keleshekte olar óz balala­ryna ­amanattap, nasıhattap ketsek, urpaq sabaqtastyǵy eshqa­shan jo­ǵal­maı, ultymyz máńgi jasaı ber­mek», dedi ortalyq dırek­to­ry Bahtııar Spanov.

Mamannyń pikirinshe, qazaq­tyń eń abzal dástúriniń biri – jeti ata­ǵa deıin qyz alyspaý. Osylaısha, babalarymyz qan tazalyǵyna erek­she kóńil bólgen. Sondyqtan bo­lar, burynǵy urpaqtyń es­te saqtaý qabileti erekshe bol­ǵan. Máselen, burynǵylar aqyndardyń óleńderin bir esti­gennen umytpaıtyn. Tarıhty qa­rasaq nota bilmeıtin Dına apamyz Qurmanǵazy babamyzdyń kúılerin bir-eki oınaǵannan jattap alǵan. Qazaqtyń alǵyrlyǵy, sezimtaldyǵy sol qan tazalyǵymen berilgen qasıet dersiz. Mamannyń paıymynsha qazaqtyń boıynda­ǵy taǵy bir erekshe minezi – ne nár­se­ni de tez qabyldaǵyshtyǵy men elikteýge beıimdigi. Basqa ulttarǵa qaraǵanda qazaq ózge tildi tez meń­geredi eken.

Ortalyqta búgingi tańda elýden astam adam jumys isteıdi. Ne­gizinen mekeme qalalyq máde­nıet basqarmasyna qaraıdy. Osy kúnde uıym qyz uzatý, qyz kerýen, qyz kóshi, túıeniń qomyna qyzdardy salyp uzatý degen se­kildi dástúrlerdi Túrkistan obly­synyń aýdandarynda festıval aıasynda uıymdastyryp kelgen. Sonymen birge qystyń kúnderi ańǵa shyǵyp, saıatshylyq ónerin kópshilikke tanystyrady. Ol úshin baıaǵy ata-balalarymyz sııaqty kádimgi úsh aǵashtan shoshala jasap, ishine bóstekter tósep, ot jaǵyp, aýlanǵan qoıandardan sorpa istep, kónekóz qarııalardyń ańshy­lyq týraly suhbatyn telejoba aıasynda uıymdastyrady. Buǵan deıin mundaı is-sharalardyń talaıyn ótkizgen. Budan bólek ótken jyly ortalyq uıytqysymen aýqy­my úlken úsh etnofestıvaldiń tu­saýy kesildi. Sonyń biri – «Tórge jaıdym tekemet» dep atalatyn tekemet festıvali. Oǵan О́z­bek­stan, Qyrǵyzstannan apalar ke­lip qatysty. Etnoaýylda uıym­dastyrylǵan is-shara barysynda tekemetti qalaı basýdyń joldary kórsetildi. Qoı qyrqýdan bas­tap, júndi tútý, sabaý, shıge orap tebý, ystyq sý quıýǵa deıingi kezeń­deri ret-retimen tanystyryl­dy. Osylaısha, eki kúnge sozylǵan fes­­tıval aıasynda qatysýshylar dúıim jurtqa tekemetti qalaı basý kerektigin úıretti. Festıval umytylyp bara jatqan dástúr­di qaıta jańǵyrtqan maǵynaly is-shara boldy. Tekemet basýdyń tásilin úıretken sheberlik synyby deýge keledi. Al kórshi aǵaıyndar sol festıvalde bas­qan tekemetterdi syıǵa tartyp, búginde olar ortalyqtyń ekin­shi qabatynda jádiger retinde saq­talyp tur. Tekemettiń jaqsy bir qasıeti bar. Onyń qylynyń ústinde eshqandaı jándik júr­meıdi. Muny ata-babalarymyz erteden bilgen. Sol úshin tekemet basyp, ony kúndelikti turmysta qoldanǵan. Jazdyń kúnderi dalada kún janyp turǵanda úıge túrli ýly jándikter kirip keteti­ni belgili. Bir keremeti tekemet tóseýli turǵan jerge shaǵatyn qurt-qumyrsqa, jándikter jolamaıdy eken. Sonymen birge úki turǵan jerge de baqa-shaıan, jylandar jolaýdan qorqady. Bu­ryn qazaqtardyń kópshiligi úıinde úki asyraǵan. Ony keıbireýler sán úshin deýi múmkin, al biraq shyn máninde ata-babalarymyz tekti qustyń osyndaı qasıette­ri bar ekenin burynnan bilgen. Mine, ortalyq mamandary salt-dástúrimizdiń osyndaı túpki máni men qyr-syrlaryn ashý baǵytyn­da kóbirek zertteý júrgizedi. Bu­dan bólek mekeme uıymdastyr­ǵan «Alasha fest» is-sharasyna elimizdiń túkpir-túkpirinen qa­tysýshylar jınaldy. Qazaqta «Al­tynǵa bergisiz alasha bar, Han­ǵa bergisiz qarasha bar» degen sóz bar. Sonda bul alasha qunynyń joǵary ekenin baıqatyp tur. Ala­sha degenimiz kádimgi kilemniń bir túri. Keıbir elderde qolóner bu­ıymy qatty baǵalanatyndyq­tan, mundaı toqyma dúnıeler­diń tipti baǵasy bolmaıdy. Máselen, Túrikmenstanda ózderiniń asyl tu­qymdy aqalteke attarymen birge ulttyq kilemderin de óte joǵary dáripteıdi.

«Osynaý festıvalder ara­synda «Kıeli kımeshek» degen fes­tıval ótkizdik. Negizinde respýb­lıka deńgeıinde uıymdastyra­myz degen josparymyz bar edi. Biraq oǵan túrli jaǵdaıattarǵa baı­lanysty sátin salmady. Deı turǵanmen, qala kólemindegi úlken is-shara boldy. Oǵan kórermen retinde sonaý Mońǵolııadan kımeshek kıgen apalarymyz kelip qatysty. Sonda áıel adamǵa ar­nalǵan bul bas kıimge qatysty biraz jaıttan habardar boldyq. Negizinde qazirgi bizdiń apalarymyz kıip júrgen kımeshekteri qyrǵyzdyń úlgisindegisi eken. Al eski fotolardan qarasaq, burynǵy apalarymyzdyń kımeshekteri úlken bolǵan. Jas kelinshekter odan sál kishileýin kıgen. Mu­nyń syry nede desek, ol ýaqytta aýrýhana, emhana degen bolǵan joq. Sondyqtan apalar men ke­linshekter kımeshekte oralǵan aq matany ári dáke retinde de qol­danǵan. Máselen, er azamat ja­ra­dar bolyp qalsa, sol aq matamen jarany tańǵan nemese jas áıel bosansa, jórgek retinde paıdalan­ǵan. Apalardyń kımesheginiń eni 40-45 santımetr bolsa, uzyndyǵy 20 metrge deıin barǵan. Eger jazataıym qaıtys bolsa, sol aq mata­ǵa oraıtyn kebin qylǵan. Mine, osyndaı qajettiliktiń bárin bir kımeshek atqarǵan. Bizdiń endigi maqsatymyz – osylardyń bar­ly­ǵyn jastardyń qulaǵyna quıý, olar­dy dástúrdi jetik biletin, ata salt­ty qurmetteıtin urpaq retin­de ósi­rip shyǵarý. Sondaı-aq ánshe­ıin tór­de ilýli turǵan qamshy­nyń ózinde úlken sımvolıkalyq mán jatyr. Eger ol salbyrap tursa, ol úıdiń otaǵasy joq degen belgini bildiredi eken. Shańyraq ıesiniń bar ekenin bildirý úshin atam qazaq ondaı kezde qamshyny basqasha ilgen. Sol erte kezde shańyraq­qa kirip kelgen qonaq qamshyǵa qarap, jaǵdaıdy bile bergen. Mine, osylaısha babalarymyz ısharamen, ymmen bárin bildirip otyrǵan. Dástúrimizdiń osyndaı qupııa syrlary bar ekenin úlken de, jas ta bilip júrse eken dep oılaımyz. Jáne jumysymyzdy, qajyr-qaıratymyzdy sol baǵytqa qaraı buryp jatyrmyz», dedi Bahtııar Spanov.

Ortalyq mamandary qolǵa al­ǵan aıtýly is-sharanyń biri – Bereke festıvali. Ol kúzdiń kúni, egis dalasyndaǵy jıyn-te­rim naýqany aıaqtalǵan tusta uıym­dastyryldy. Baıaǵy Aqmola je­rin­degi Qoıandy jármeńkesine uq­saıdy. Bereke festıvali – dı­qan­dardyń shat qýanyshyn, Qu­daı­dyń bergen nesibesine rıza bo­lysqan halyqtyń shúkirligin toı­laıtyn mereke. Maıra, Qa­jy­muqan, Imanjúsipteı babala­rymyzdyń dańqyn asyrǵan Qoıan­dy jármeńkesindeı munda da túr­li ulttyq oıyndar oınaty­­lyp, dástúrimizdiń naǵyz aıshyqty kel­­beti kórindi. Tipti festıvaldi uıymdastyrýshylar burynǵynyń saltyn buzbaı qonaqtardyń sonaý alystan at arbamen kelge­­­nin sýrettegen ádemi teatrlyq qo­ıy­lymdar qoıǵan. О́z kezeginde aýyl sharýashylyǵy basqarmasy da ortalyqtyń bastamasyna qol­daý bildirip, ózderiniń tarapynan aýyl sharýashylyǵy ónimderin arzan baǵada saýdalaıtyn azyq-túlik jármeńkesin qolǵa aldy. Sondaı-aq osy festıval barysynda qazaqtyń eski án-kúıleri shyrqalyp, ulttyq taǵam túrleri pisirildi. Kelgen jurt bir jaǵy­nan ózine rýhanı azyq alsa, ekinshi­den, baǵasy arzan jármeńkede saýda jasap qaıtty. Osylaısha, festıvaldi tamashalaǵan halyq rýhanı ári materıaldyq turǵydan qaryq bolyp qaldy.

«Ortalyqtyń negizgi maqsaty –  qazaqtyń baıyrǵy salt-dástúr­leri boıynsha izdený jáne umy­ty­lyp bara jatqan ádet-ǵuryptar­dy qaı­ta jańǵyrtý. Kez kelgen ­dás­túrdi nasıhattaý úshin ony al­dymen zerttep alý kerek. Jalpy, dástúrdiń úsh túri bar. Onyń bi­rinshisi – qazirgi qoldanysta júr­gen salttarymyz, ekinshisi – ata-babamyzdan kele jatqan ǵuryp­tarymyz jáne sońǵysy – kirme dás­túrler. Máselen, úılený toılarynda jastarǵa tort jegizý biz­diń dástúrimizde joq nárse. Ony kirme salt desek bolady. Qarap otyrsaq, búginde tótennen kelgen ǵuryptar qaptap ketti. Ásirese ony toılardan kóp kórýge bolady. Negizinde toı adamnyń rýhanı lázzattanatyn, ǵıbrat alatyn jeri bolýy tıis. Qazaq atam ne úshin toı dep ataǵan? Iаǵnı adam merekelik jıynǵa barǵanda aspen birge rýhanı jaǵynan da toıyp qaıtýy kerek», deıdi ortalyq basshysy.

Mekemede qoǵam jáne memleket qaıratkeri О́zbekáli Jáni­bekovtiń portretteri ilingen. Dı­rektordyń kabınetiniń tórinde de ilýli turǵan osy tulǵanyń sýreti. Onyń syry men sebebin su­raǵanymyzda, mekeme basshysy ortalyqtyń sol kisiniń atymen ataý jóninde joǵary jaqqa usynyshat joldaǵanyn jetkiz­di. Jalpy, bul másele burynnan beri kóterilip kelgen. О́ıtkeni bú­kil qazaq biletin О́zbekáli Jáni­bekovtiń ult mádenıetine, dástúri men saltyn dáripteýde sińirgen eńbegi óte zor. Sankt-Peterbýrg qalasynan Taıqazandy ákelýden buryn qazaqtyń jadynan óship bara jatqan salt-dástúrlerdi sanada qaıta jańǵyrtyp, jádigerler­di tirnektep jınady. Sondyqtan ortalyqtyń atyn qazaqtyń birtýar ulynyń atymen atasaq degen oılary bolǵan.

Ortalyq dırektorynyń aıtýynsha, mekemede jalpy tórt bó­lim jumys isteıdi. Árıne, bú­gingi ­zamanda adamǵa kúshtep bir ıdeo­logııany telý qıyn. Son­dyqtan uıym ata-baba dástúrin azamattarǵa mindetteıtindeı maq­satty qoıyp otyrǵan joq. Bul arada eń bastysy aqparattyq, na­sıhattyq jumystarǵa kóbirek den qoıýdy murat tutady. Osy oraıda halyqtyń kóńilin aýlap, nazaryn beri burý úshin salt-dástúrdi tanytatyn, dáripteıtin shaǵyn kitapshalar shyǵarýdy uıǵaryp otyr. Máselen, solardyń ishinde «Dástúrge qurmet, ulttyq múdde», «Aq kelin» sekildi kitapshalar bar. Aldaǵy ýaqytta olar mektep oqýshylary men stýdentterge jáne ktaphanalar men jekelegen ujymdarǵa tegin taratylatyn bolady. Artyńda sóz qalsyn degen babalarymyzdan kele jatqan ósıetke adaldyq tanytqan ujym kitapshalar shyǵaryp, ulttyq dástúrlerimizdi máńgi tasqa basyp qaldyrýdy maqsat qoıyp otyr. Sebebi tasqa basylǵan sóz eshqashan joǵalyp ketpeıdi. Qajet kezde adamdar kitapshany aqtaryp ózine keregin ishinen taýyp oqıdy. Bul rette oqý­lyq­tar jaryqqa shyǵyp biraz ortada ta­nylyp úlgerse, ári qaraı qosymsha tırajben bastyryp shyǵarýǵa qolushyn sozatyn qazaq mádenıetine janashyr qaltaly azamattar tabylyp qalar úmit te joq emes ujym basshylyǵynda. Sondyqtan keler jyly ortalyq mádenıet basqarmasyna qarjy bólý jóninde usynys berse jáne ol qoldaý tapsa, ulttyq salt-dás­túrdi dáripteıtuǵyn 6 birdeı ja­ńa kitapsha jas oqyrmandar­dyń qolyna tıip qalýy ǵajap emes. Tipti, ortalyqtyń josparyn­da balabaqshadaǵy baldyrǵandar­ǵa da óte jeńil tilde jazylǵan, ádemi sýrettermen bezendirilgen túrli-tústi kitapshalardy taratpaq nıeti bar.

«Múftııat halyqty ıman­dy­lyqqa bet burǵyzý úshin qandaı áreketten bastady? Áýeli namaz oqyp úıreneıik degen sekildi kish­kentaı kitapshalardy shyǵaryp júrdi. Adamdardy ımandylyq­qa úıretip alǵan soń kele-kele aýqymdy kitaptar jazýǵa kósh­ti. Búginde, Qudaıǵa shúkir, eli­mizde meshit jetkilikti, namazǵa jyǵylǵan halyqtyń sany kóp. Adamdar burynǵy kitapshalardy qoıyp, qazir Qaırat Joldybaı­uly sekildi din salasy maman­da­ry­nyń mazmundy kitaptaryn oqýǵa kirisken. Solaı demekshi, biz de bastapqy kezde shaǵyn ki­tap­shalardan bastasaq, ýaqyt óte kele halyqtyń oqýlyqtarǵa degen suranysynyń artýyna qa­raı kúrdeli eńbekterge kóshsek pe de­gen oıymyz bar. Eń bastysy – ha­lyqtyń betin ber jaqqa buryp alý. Álbette bul jumys ońaı bol­maıtyny belgili. О́ıtkeni qa­zir ­jastardy olar turmaq úlkender­diń ózin kitap oqýǵa yntalandyrý óte kúrdeli is bolyp tur. Onyń sebebi búginde jastardyń barlyǵy telefonǵa telmirgen. Degenmen shynaıy nıet bolsa, alynbaıtyn qamal joq. Bul máseleniń de keleshekte oń sheshim tabaryna senemin», dedi Bahtııar Spanov.

Deı turǵanmen, mekeme basshysy zaman qansha jerden alǵa ozyp, tehnologııa qansha jerden da­myǵanymen salt-dástúrine berik elder de bar ekenin alǵa tartty. Osylaı deı kele Kúnshyǵys eli – Japonııany mysalǵa keltir­di. Robottehnıkanyń, mashına qu­­rastyrýdyń, elektronıkanyń shyńyna jetken memlekette halyq óziniń sonaý yqylym zamannan beri kele jatqan dástúri men salt-sanasyn áli kúngi deıin umytpaı, qurmetpen ustanyp keledi. Dás­túrge beriktik kópshiliktiń teris uǵymynsha halyqty kóshtiń so­ń­­ynda qaldyrmaıdy. Kerisinshe eger ǵuryptar adamnyń bilim alýyna, bolashaqqa umtylýyna kedergisin keltirmese, ulttyń ma­terıaldyqpen birge rýhanı jań­ǵyrýyna jol ashady. Onyń jar­qyn mysaly – Japonııa. Alaıda ondaı dárejege jetý úshin orta­lyq dırektorynyń pikirinshe jal­ǵyz ádet-ǵurypty nasıhattaı­tyn uıymdardyń áreketi azdyq etedi. Ol úshin tutas memleket tarapynan úlken pármen kerek. Me­keme basshysynyń aıtýyn­­sha, shetelden kelgen qonaq Qa­zaq­stan jerine aıaǵyn basqan sát­ten bas­tap ózin shyn máninde Qa­zaq elinde júrgendeı sezinýi ke­rek. Onyń alǵyshartynyń biri – ár­bir qoǵamdyq oryndarda, meke­meler­de Qazaq radıosy qo­sylyp, qazaqsha ánder saırap tu­rýy tıis. «Alysqa barmaı-aq kórshiles О́zbekstan eline bara qalsańyz, ulttyq dástúrdiń ısi birden ańqyp shyǵady. О́zińdi naǵyz ózbekter­diń eline kez bolǵanyńdy birden sezine qoıasyń. Osyndaı ulttyq biregeılik bizge de aýadaı qajet. Kúni keshe Túrkis­tan qalasynda ótken Ulttyq qu­ryltaıda jal­­py salt-dástúrdi qoldaý, balalardy ulttyq bolmys­ta tárbıeleý máselesi memleket tarapynan qolǵa alynatyny jó­ninde óte jaqsy aıtyldy. Osy­nyń ózi adamdardyń boıyna úmit syılap, el bolashaǵy úshin eńbek etýge kúsh-jiger beredi. О́ıtkeni tilin, dinin, salt-dástúrin birinshi orynǵa qoıǵan el árqashan ozady. Ondaı ult jahandanýdyń tol­qynynda jutylyp ketpeıdi. Júreginde ımany, kó­zinde oty bar adam árdaıym ult­tyq múd­deni joǵary qoıady. Son­dyqtan dástúrdi dáripteý elimizdiń basty mıssııasy bolyp qala berýi tıis», dedi Bahtııar Spanov.