Kónekózder «buryn Shymkenttiń kóshe boıyn jaǵalaǵan aryqtarynan jazdy kúnderi sý syldyrlap aǵyp jatatyn» dep aıtýshy edi. Keıin toqsanynshy jyldary toqyraý zamany bastalǵanda munyń bári joǵaldy. Odan keıin de talaı ýaqyt ózgerdi. Qala óz aldyna otaý tigip, respýblıkalyq mártebesi bar derbes megapolıske aınaldy. Mine, sol tustan bastap qalanyń sáýletine, onyń ishinde ırrıgasııasyna, kógaldandyrý máselesine shyndap den qoıa bastady. Aryqtardan sý sarqyrap aǵyp jatqan burynǵy kórinisti qaıta qalpyna keltirýdiń reti men sáti endi túsip otyr. О́ıtkeni qala órkenıeti qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da zaman talabyna saı damýdyń úrdisinen qalmaýy kerek.
Osynaý aýqymdy jobamen aınalysyp jatqan mekeme – qalalyq Jaıly ortany damytý basqarmasy. Alǵashqy qurylǵan kezde basqarma mindetine tek kógaldandyrý jumystary kirse, búginde oǵan júkteler qyzmet aıasy keńeıgen. Basqarma joǵaryda atalǵan mindetten bólek, saıabaq, gúlzar, sýburqaq, eskertkishterdi kútip ustaý, saıabaqtar qurylysyn júrgizý, kúre joldardyń tazalyǵyna jaýap berý, qatty turmystyq qaldyqtardyń polıgonynyń qyzmetin iske asyrý, sý sharýashylyǵy, onyń ishinde aryq-arnalardy tazalaý men jóndeý, qurylysyn salý sekildi jumystardy da qosa atqarady. Basqarma basshysynyń orynbasary Maqsat Ábdiqadirovtiń aıtýynsha, búgingi tańda mekemeniń aldynda turǵan úlken mindettiń biri – qalanyń ırrıgasııalyq júıesin qalpyna keltirý. Degenmen ol ońaı sharýa bolmaı tur. О́ıtkeni klımattyń ózgerýinen búginde jer-jerde sý jetispeýshiligi oryn alyp jatyr. Megapolıs te bul máseleden shet emes. Shaharda ornalasqan eń iri orman alqaby dendrosaıabaqtaǵy kólge sý 23 shaqyrym jyraqta jatqan úlken Badam sý qoımasynan keledi. Keıingi jyldary atalǵan sý qoımasyndaǵy sý deńgeıiniń azaıǵany baıqalady. Zoosaıabaq mańyndaǵy kólge de sý 18 shaqyrymdy quraıtyn kanal arqyly uzaqtan keledi. Jalpy alǵanda basqarma ıeliginde 34 kanal, 2 ózen bar. Sonyń ishinde 27 kanal aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy nysanǵa kiredi. Osy kanaldarmen megapolıstiń sharýalary egistikterine sý alyp otyr. Qala ishinde aǵyp jatqan eki ózen – Qoshqarata men Qarasý ózenderi. Búgingi tańda 7 kanalǵa kúrdeli jóndeý júrip jatyr. Bul sý júıeleri Saıramsýdyń oń jaǵalaýyndaǵy úlken kanaldan taraıdy. Qala irgesinen ótetin Badam ózeniniń birneshe jerinen shlıýzder ornatylǵan. Sol arqyly shaharǵa sý taraıdy. Bastaýyn Badamnan alatyn sý júıeleriniń biri – Qos dıirmen men Sasyq-1 kanaldary. Budan bólek Badamnyń shyǵys jaǵyndaǵy shlıýzden qalaǵa qaraı Shymkent kanaly arqyly sý barady.
«Sý jetispeýshiliginiń bir sebebi kóptegen aryq-atyz ábden eskirip tozǵan. О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldary paıdalanýǵa berilgen kanaldar sol ýaqyttan beri eshqandaı jóndeý kórmegen. Betondy aryqtardyń tabany ábden mújilip ketkendikten, aqqan sý jetemin degenshe jartysynan astamy jerge sińip ketedi. Jyldyń basynda megapolıske tekshe metri myna kólemde sý kelý kerek degen jospar qoıamyz. Ony Aral-Syrdarııa basseıni uıymymen, «Sý resýrstary-Marketıng» seriktestigimen jáne «Qazsýshar» mekemesimen birlesip bekitemiz. Osylaısha kanaldardan 10 tekshe metr sý alýymyz kerek edi, alaıda kelgen sýdyń kólemi eki-aq tekshe metr boldy. Bul sý qalaǵa kirgenimen jol-jónekeı jerge sińip joq bolady. Mine, osy jaǵdaı oryn almaý úshin qazirgi tańda kanaldardy betondap, kúrdeli jóndeýden ótkizip jatyrmyz. Birinshi kezekte Oń jaǵalaýdaǵy kanaldy qalpyna keltirýden bastadyq. Ol óziniń nátıjesin kóp kúttirgen joq. Jóndeý aıaqtalǵan soń osy kanaldan egistigin sýaratyn sharýalarǵa sý tez baratyn boldy. Kók kanalynan da sharýalarǵa sý 6 saǵatta keletin. Jóndeý jumystaryn bitirgen soń dıqandardan arnaıy baryp nátıjesin surap kórdik. Sonda sýdyń kelýin 6 saǵat saryla kútken sharýalar máz bolysyp, jarty saǵatta kanaldan sý jetip keletin boldy dedi qýanyp. Kanaldar qurylysynyń dıqan qaýymyna beretin oń áserin osydan-aq birden ańǵarýǵa bolady», dedi M.Ábdiqadirov.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, erterekte shahardyń kóshelerindegi aryqtarynan sý aǵyp jatatyn. Áıteýir keıin sol aqpaı qaldy. Endi byltyrdan beri basqarma osy máseleni zerttep, qolǵa ala bastapty. Basqarma ókiliniń aıtýynsha, dendrosaıabaqty aǵyn sýmen qamtamasyz etetin Badam magıstraldy kanaly – BMK-nyń qalanyń shyǵys jaq bóliginde R-3 dep atalatyn qulaǵy bar eken. Bul kishi kanal arqyly qalaǵa sý kiredi. Mekeme endigi jerde osy qulaqty jáne odan ishke qaraı ketken kanaldy jóndeýge kirisken. Sebebi basqarma qolǵa alǵan tirlikti aıaǵyna deıin jetkizip, shahar kóshelerin jaǵalaı jatqan lotoktarǵa qalaıda sý berý kerek degen ustanymynan ajyramaı otyr. Osy rette mekeme mamandary kezinde sý sharýashylyǵynda jumys istep, zeınetkerlikke shyqqan eńbek ardagerlerin izdestirip taýyp, solardyń kómegimen, aqyl-keńesimen Shymkent kanalynan sý alatyn Jańa shek kanalynyń saǵalaryn anyqtaǵan. Shahardyń ishin aralap ótetin Shymkent kanaly Kishi Samal eldi mekenine kelip taqalady da ary qaraı jalǵaspaıdy. О́ıtkeni kanal jolynyń ústine qurylys nysandary salynyp ketken. Al Jańa shek kanaly Qarasý ózenine qaraı qosylyp ketedi. Qaladaǵy aryq-atyzdarǵa sý barý úshin aldymen Shymkent kanalyna kúrdeli jóndeý júrgizilýi qajet. Bul – basqarma ókiliniń pikiri. Sebebi kanaldyń kóp bóligi tozyp ketken. Máselen, 11-shaǵynaýdany tusyndaǵy kanaldyń bóliginde betondar úgitilip, taqyr jer ǵana qalǵan. Sýdy qazir ákelgenniń ózinde jer toımaı, sý aqpaıdy. Kelgenimen jerge sińip kete beredi. Sondyqtan kanal qurylysyna bıýdjetten aqsha bóldirý úshin atalǵan jobanyń aldymen jobalyq-smetalyq qujattamasyn jasatpaqshy. Jańa shek kanaly da joba aıasynda jóndeý kóredi. Jobanyń qujatyn jasaý úshin qurylys normalary jáne erejelerinde jazylǵan baǵalarǵa súıenip, aldyn ala bıýdjetke tapsyrys berip kóripti. Basqarma ókiliniń aıtýynsha, kúzge qaraı qurylysta basqa da salalarda ıgerilmeı qalǵan qarjylar anyqtalady. Sol qarajattyń esebinen jobalaý qujatyna qarjy bólýge ótinish jasamaqshy. Kanaldardy jóndeý, jańasyn salý kúrdeli qurylys nysany bolǵandyqtan jobalaý-smetalyq qujattamasyn ázirleýge keminde bir jyl ýaqyt ketedi. Onyń negizgi bóligin qurylys jobasyn ázirleý jumystary alsa, memlekettik saraptamadan ótetin ýaqyt ta eki aıdan asa merzimge sozylady. Keıbir qurylys nysandary jekemenshik saraptamadan ótýi múmkin, al mundaı gıdrotehnıkalyq kúrdeli qurylys jobalaryna mindetti túrde memlekettik saraptamanyń qorytyndysy qajet. Mine, jobalyq-smetalyq qujattamasy daıyn bolǵannan keıin qurylysty bastaýǵa bıýdjetten qarjy talap etedi. Mamannyń boljaýynsha, kanaldardy jóndeý men qurylysyna shamamen 50 mln teńge qarajat jumsalatyn kórinedi.
«Jalpy sý sharýashylyǵyn damytýdy 4 baǵytqa bóldik. Onyń birinshisi – sýdy únemdeý. Osynyń aıasynda kanaldarǵa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizemiz. Ekinshisi – jaıly ortany qalyptastyrý. Bul baǵytta qala ishindegi aryqtarǵa úlken kanaldar arqyly sý jiberemiz. Kóshe boıynda sý aǵyp jatqan soń ol jazda kúnniń aptap ystyǵynda aýa temperatýrasyn sál de bolsa tómendetýge septigin tıgizedi. Aryqtarǵa sý jiberýdegi negizgi kózdegen maqsatymyz da – osy. Ekinshi bir paıdasy kishigirim aryq-atyzdarǵa qoqystar turyp qalmaıdy. Al búginde qalada jaýyn qatty jaýǵanda kóp aýmaqtardy sý basyp qalady. Ne úshin? О́ıtkeni ırrıgasııalyq júıelerdiń ishi qoqysqa tolyp jatady. Ásirese joldyń astynda jatqan qubyrlardyń ishi bitelip turady. Sondaı kezde nópirmen aqqan sý qoqyspen aralasyp, odan keıin jarty jolda keptelis týyndap, arty sý tasqynyna ulasyp ketedi. Al eger aryqtardan únemi sý toqtamaı aǵyp jatsa, eshqandaı qoqys ta, tal-terektiń japyraqtary da úıilip jatpas edi, sý júretin joldar tap-taza bolatyn edi. Endigi kezekte ırrıgasııalyq júıelerdi qalpyna keltirýmen birge jańasyn salýdy qolǵa alyp jatyrmyz. Ony Aqpan batyr men Túrkistan kóshelerinen bastap kettik. Muny erikkennen emes, sý tasqynynyń aldyn alý úshin jasap otyrmyz. Máselen, Túrkistan kóshesindegi lotoktardy aqqan jańbyr sýy Qoshqarata ózenine baryp quıatyndaı eseppen ornatýdamyz. Osy tusta qala turǵyndary jumysymyzǵa túsinistikpen qarasa deımiz. Munyń bári de – sol turǵyndardyń, megapolıstiń jaǵdaıyn jaqsartý úshin jasalyp jatqan oń qadamdar. О́ıtkeni keı jaǵdaıda esiginiń aldyn qazdyrýǵa turǵyndar kelispeı qarsylyq kórsetip jatady. Sondyqtan bul bir adamnyń emes, búkil qala jurtynyń paıdasyna bola qolǵa alynyp jatqan ıgi is ekenin halyq jaqsy túsinse eken degen tilek bar», dedi M.Ábdiqadirov.
О́z kezeginde maman sý sharýashylyǵyn damytýdyń úshinshi baǵytyn atap ótti. Bul – jasandy kólder jasaý. Keleshekte onyń tujyrymdamasy bekitilmek. Sonda bolashaqta qala ishinde shaǵyn kólder paıda bolady. Iаǵnı Almaty qalasynyń saıabaqtaryndaǵy sekildi kishigirim sý aıdyndaryn jasaý josparda bar. Naqty iske kóshý úshin áli gıdrotehnıkalyq máseleler sheshilip, ornalasatyn jeri anyqtalýǵa tıis. Negizinen alǵashqy shaǵyn kóldiń mekeni retinde shahardaǵy Abaı saıabaǵy qarastyrylyp otyr. О́ıtkeni atalǵan demalys orny megapolıstegi eń úlken saıabaqqa kiredi jáne kúndelikti kelip-ketetin adam sany da joǵary. Sondyqtan qurylysqa kirispes buryn áýeli topyraqtyń synamalary alynady, sýdyń jerge sińip ketý múmkindigi qarastyrylady. Sol sekildi gıdrotehnologııalyq zertteý jumystary áli kóp. Megapolıstiń basty jaq bóligi Aqjar men Aqtas eldi mekenderiniń tusynda halyq aýyzeki tilde atap ketken Komsomolskıı kóli bolǵan eken. Endigi kezekte basqarma osy atalǵan kóldi qaıta qalpyna keltirmekshi. Kólge sý kóktemde ǵana jańbyr sýymen az-maz tolady da keıin jaz shyǵa sý tartylyp, orny qańsyp qalady. Bul máselemen de búgingi tańda ákimdiktiń kógaldandyrý isine jaýapty mekeme mamandary qyzý aınalysyp jatyr.
Sondaı-aq basqarma ókili myna másele de nazar aýdara ketti. Burynyraqta taýda, Alataýdyń shyńdarynda jaz aılarynda da qar jatatyn. Qazir jaǵdaı múldem basqasha bolyp barady. Sol taýdyń eteginde turatyn aýyl aqsaqaldary da muny moıyndaıdy. Osy kúnde taý bıiginde qar qalmaıtyn boldy deıdi olar. Mamannyń aıtýynsha, keıingi jyldary baıqalǵan tabıǵı qubylystyń biri qysta jaýǵan qar kóktem shyǵa mol nóser men jyly aýa raıynyń áserimen tasqyn bop ózenderge quıylady da, sodan kóp uzamaı taýdyń shyńdarynda qar erip ketedi. Osydan birneshe jyl buryn basqarma mamandary sol kóktemgi tasqynnan aqqan kól-kósir sýdy ustap qalýdyń qamymen Túrkistan oblysynyń ákimdigine usynyspen shyqqan eken. Tólebı aýdanyndaǵy Baldyberek men Qasqasý ózenderiniń túıisken jerinen toǵan jasaý týraly usynys aıtypty. Bul máseleni qala ákimdigi qansha kótergenimen, Túrkistan ákimshiligi tarapynan áli tolyq sheshim qabyldanbaǵan kórinedi. Qos ózenniń túıisken aımaǵy – toǵan jasaýǵa suranyp turǵan jer, jan-jaǵy bıik qyrat. Tek aldyn bógep, ózenniń arnasyn baılasa jetkilikti. Irrıgasııalyq júıelerdi qalpyna keltirý, jalpy sý sharýashylyǵyn damytý jobalaryn basqarma aldaǵy ýaqytta qala ákimi Murat Áıtenovke tanystyryp, sodan soń máslıhat arqyly normatıvti-quqyqtyq akt retinde bekitip alýdy uıǵaryp otyr. Máselen, qalalyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy ózderiniń jobalaryn osyndaı jolmen bekitip alǵan. Bul eń áýeli erteńgi kúni josparlanǵan jobalarǵa bıýdjetten turaqty qarjy bóldirip otyrý úshin asa qajet. Búgingi tańda qalaǵa kelip jatqan sýlardy paıdalanýdyń naqty úlesi 30 paıyzdan endi ǵana asty. Qalǵany qaıda deıtin shyǵarsyzdar? Ol joǵaryda aıtylǵandaı, kanaldardyń tozyǵy jetkendikten kelip jatqan sýdyń kóbisi dittegen jerine jetpeı, orta jolda topyraqqa sińip ketýde. Sondyqtan kanaldardy jóndeýge baǵyttalǵan jobalar naqty iske asqan jaǵdaıda 2028 jylǵa qaraı aǵyn sýdyń 85 paıyzyn ustap qalýǵa múmkindik týmaq. Bul – ázirge boljam men jospar ǵana. Eger bıýdjetten qarjylandyrý máselesi jetkilikti deńgeıde sheshimin tapsa, bul mejege áldeqaıda odan erterek te jetýge bolatyn kórinedi.
Basqarma ókiliniń málimdeýinshe, megapolıste 9 iri saıabaq bar. Sonyń ishinde dendrosaıabaqqa búginde erekshe kóńil bólinip otyr. Moıyndaý kerek, keıingi jyldary sý tapshylyǵynyń saldarynan atalǵan saıabaqta sýlandyrý boıynsha biraz másele týyndap edi. Jergilikti ákimdiktiń jyldam áreket etýiniń nátıjesinde óte sırek kezdesetin aǵashtardy qýratyp alýǵa jol berilmedi. Qazirgi tańda saıabaqta 4 uńǵyma qazylyp, gıdrotehnıkalyq júıeler qalpyna keltirip, birazy jańalandy. Sonyń esebinen saıabaqta sýlandyrý júıesi qalypqa túsip, aǵash-taldar qaıta jasyl túske boıandy.