Elimizde sońǵy eki jyldan beri taýarlardy tańbalaý jumystarymen Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi aınalysyp keledi. Qazirgi kúni taýar eksporty elý paıyzdan joǵary kórsetkishti qurap otyr. Negizinen taýarlarǵa tańbalaýdy júrgizý kóleńkeli aınalymnyń úlesin tómendetip qana qoımaı, halyqty jalǵan ónimnen qorǵaıtyny bar. Mindetti tańbalaý engizilgennen beri, sońǵy eki jylda jeńil ónerkásip naryǵynda – 65%, onyń ishinde aıaqkıim – 48,5%, alkogoldi ishimdikter – 25% ben dári-dármekter 12%-ǵa tómendegen.
Bıyl birinshi sáýirden bastap elimizde aıaqkıim taýarlaryn tańbalaý jáne qadaǵalaý erejeleri tolyq kúshine endi. Aldaǵy ýaqytta tirkelimnen ótpegen aıaqkıimdi satýǵa tyıym salynady.
Qoldanystaǵy erejege sáıkes, naýryz aıynda tańbalanǵan aıaqkıimniń kólemi eki esege ósip, 6 145 348 birlikti quraǵan. Sáýir men mamyr aılarynda taýarlaryn tańbalaý jáne qadaǵalaý júıesinde aı saıyn 15 mln astam aıaqkıim kody tirkelipti. Bul bıznestiń joǵary belsendiligin kórsetedi. Osyǵan qaraǵanda, qadaǵalaý júıesi kóleńkeli ekonomıkamen kúresip otyr deýge bolady. Al resmı málimetter boıynsha, bul saladaǵy kóleńkeli ekonomıka statıstıkasy 48%-dy quraǵan. Baǵamdasaq, árbir ekinshi aıaqkıim elge zańsyz jetkizilgen degendi bildiredi.
Otandyq óndirýshiler aıaqkıim taýarlaryn sıfrlyq tańbalaý jáne qadaǵalaý erejelerin saqtaýdy qoldaıtynyn aıtady.
«О́ndiristerde tańbalaýdyń barlyq qajetti úderisi qurylǵan, munda kúrdeli eshteńe joq jáne tańbalaýdy engizýde problemalar týyndamady. Biz tańbalanbaǵan aıaqkıimdi satýǵa tyıym salýǵa daıyn boldyq, óıtkeni tańbalanýǵa tıis ekenin túsinemiz jáne naryqta ashyqtyq pen salaýatty básekelestikti saqtaımyz. Tańbalaýdy engizý taýar qunyna túbegeıli áser etken joq», deıdi «QazTextileIndustry» jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń Ulttyq birlestigi zańdy tulǵalar jáne jeke kásipkerler odaǵynyń basqarma tóraǵasy Gúlmıra Ýahıtova.
Kásipkerlerdiń, onyń ishinde ımporttaýshylardyń derekteri boıynsha, tańbalaýǵa jumsalǵan shyǵyn orta eseppen 350 teńgeni nemese bir aıaqkıimge shamamen 1%-dy quraǵan. Aıaqkıim óndirýshileri tańbalaý shyǵyndaryn qosqanda, olardyń marjasyn 2-4%-ǵa tómendetken.
«Aıaqkıimdi sıfrlyq tańbalaýdyń qanatqaqty jobasyna qatystyq. Tańbalaý shyǵyndaryna keletin bolsaq, biz prınter men Data Matrix kodtaryn bir ret satyp aldyq, bul shyǵyndar aıaqkıimniń ózindik qunyna aıtarlyqtaı áser etpeıdi. Sonymen qatar tańbalanbaǵan aıaqkıimdi satqany úshin aıyppul engizý durys. Bıznesti júrgizý erejeleri men sharttary bárine birdeı bolýǵa tıis», degen pikirin bildiredi «Tarazkojobýv» JShS bas dırektory Erkin Ábdibaev.
Sıfrlyq tańbalaý men qadaǵalaýdy engizý nátıjesinde aıaqkıimniń resmı ımporty 13 mln jupqa 30%-ǵa (37,2 mln juptan 53,1 mln jupqa deıin) ulǵaıǵan.
2018-2020 jyldar aralyǵynda tańbalaý engizilgenge deıin aıaqkıim ımportynyń kórsetkishi 35-39 mln jup kóleminde ózgerdi. Atalǵan júıede tirkelgen aıaqkıim kásipkerlerinen túsetin salyq túsimderi 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha 2020 jylmen salystyrǵanda 55%-ǵa ósken. Al 2022 jyldyń qorytyndysynda salyq túsimderi 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen alǵanda 2,2 esege artqan. Osyǵan qarap, naryqtaǵy tutynýshylardyń qajetin ımporttaýshylar ótep otyr deýge bolady. Sońǵy bir jylda otandyq óndirýshiler 1,7 mln jup aıaqkıim shyǵaryp, 2021 jylmen salystyrǵanda 17,6%-ǵa artqan.
Osy jyldyń birinshi toqsanynda 421 myń jup óndirilip, 2022 jyldyń qańtar-naýryz aılaryna qaraǵanda 38%-dy qurady.
Sonymen qatar uzaq merzimde elimizdiń bylǵary ónerkásibi turalap, tek sońǵy 20 jylda óndiris ósiminde biraz ózgerister oryn alǵany bar. 2008, 2011 jáne 2015 jyldary 1,7-1,8 mln jup aıaqkıim shyǵarylǵanymen, artynsha úsh jyldaı quldyraýǵa tústi.
Strategııalyq josparlaý jáne reformalaý agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, elimizde aıaqkıim shyǵaratyn alty kompanııa jumys isteıdi. Olardyń arasynda Jambyl oblysyndaǵy «Tarazkojobýv» JShS jylyna 500 myń jup báteńke, kebis, sporttyq aıaqkıim men etik shyǵarady. «Kazlegprom-Almaty» JShS kıim-keshek pen aıaqkıim fabrıkasynyń jyldyq qýaty joǵary kórsetkishte. Bulardyń qatarynda «Jetisý» AQ Almaty aıaqkıim fabrıkasy da bar.
Qarjylaı alǵanda, bylǵary ónerkásibiniń barlyq kásiporyny,onyń ishinde aıaqkıim óndirý jáne teriden bylǵary óńdeý byltyr 15,5 mlrd teńgeniń ónimin shyǵarǵan. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda qundyq máni 16,6%-ǵa artqan. Bıylǵy qańtar-sáýir aılary aralyǵynda bylǵary óńdeýshiler óniminiń quny 5,8 mlrd teńgeden asyp, bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 26,8%-dy qurady. Byltyr naryq tutynýshylary 40,3 mln jup aıaqkıim satyp alǵan. Mamandar 19,8 mln halqy bar el úshin 1,7 mln jup aıaqkıim tigý óte az kórsetkish ekenin aıtyp otyr.
Sońǵy 20 jylda otandyq óndiris bir orynda turalap, ózimizdegi etikshilerdiń úlesi naryqtyń 3,3%-yn ǵana quraǵan. Osydan 15-20 jyl buryn otandyq aıaqkıim fabrıkalarynyń ishki naryqtaǵy óniminiń úlesi áldeqaıda joǵary (25%-37%) edi. Degenmen kólemi qazirgideı az bolǵan. Máselen, 2011 jyldan bastap tutynýshylar aıaqkıimdi kóbirek satyp alyp, ishki naryqtaǵy satylym kólemi tórt jyl ishinde 15 esege ulǵaıyp, 5,1 mln-nan 80,9 mln jupqa deıin artqan. 2014 jyly osyndaı rekordtyq kórsetkishten keıin aıaqkıim satylymy bir tómendep, bir kóterilse de, 24 mln juptan tómen túspegen.
Qazirgi tańda el turǵyndaryna aıaqkıimdi sheteldik jetkizýshiler qamtamasyz etip, 96,7%-dy qurap otyrǵan kórinedi.
Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń esepteri boıynsha, Qytaı elimizge aıaqkıimniń negizgi jetkizýshisi bolyp tabylady.Odan keıin Túrkııa men О́zbekstan qamtyp otyr. О́tken jyly elimizge 38,7 mln jup, bıyl qańtar-naýryz aılary aralyǵynda 12,2 mln jup (bir jylda 75,6% ósken) tasymaldanǵan. Al bizge keletin ımporttyq taýarlar baǵasyn sheteldik jetkizýshiler belgileıdi. Eldegi aıaqkıim ónimderi baǵasynyń sońǵy jyldaǵy eń eleýli ósimi 2022 jyldyń qarashasynan 2023 jyldyń qańtaryna deıin tirkeldi. Jyldyq baǵa ósiminiń kórsetkishi 18%-19%-dy qurap, al aqpan-naýryzda 120%-dan asyp túsken. Mamyr aıynyń sońyndaǵy statıstıkaǵa súıensek, jyl saıyn aıaqkıim qunynyń 18,1%-ǵa artqandyǵyn, onyń ústine erler kebisi, sporttyq aıaqkıim men báteńkeleri áıelder súıretpesi, sandal men labýtenderge qaraǵanda qymbattap, bir jyl ishinde 17,8%-16,8%-dy qurasa, balalar aıaqkıimi 20,1% boldy.