Bala eńbegi - áleýmettik ádiletsizdik pe?

Elordanyń Aqmeshit kóshesi­men úıge qaraı bettegen edik. Saǵat túngi 12-ge taıaǵan shaq. Aldymnan bir qushaq gúl ustaǵan 13-15 jas shamasyndaǵy bala shyǵa qaldy: «Myna raýshandardy anańyzǵa aparyńyz. Nebári 5000 teńge» dep qolyndaǵysyn usyndy. Rahmetimdi aıtyp, óte berdim. Ertesine dál osy ýaqyt shamasynda jańaǵy bala táttilerimen qarsy aldy. Dúken sórelerindegi baǵadan áldeqaıda qymbat. Bul joly kóńilin qımaı, aqysyn tólep, bireýin satyp aldym. Keıin áńgimege tarttym. Esimi Álı. Bıyl 6-synypty bitiripti. Úıinde tórteý eken. Anasy aýrýhanada. Ákesi osy mańdaǵy sýpermarkette kúzetshi bolyp jumys isteıdi. Baýyrlary uıyqtaǵan ýaqytta dalaǵa shyǵyp, saýda jasaıtyn kórinedi.

«Synyptastarymnyń kóbi osylaı aqsha taýyp júr. Bir dosym jaǵalaýda sý satady. Kúnine 2-5 myń teńge arasynda alady. Mende qyzyǵyp, ákemnen ruqsat suradym. Osy mańda ǵana júre­min. Ákem syrtymnan qarap otyrady. Tap­qa­nymdy anashymnyń dári-dármegine jum­saımyz. Qalǵanyna kerek zatymdy ala­myn. Úıde­gi­lerge qolymnan kelgenshe­ kómek­te­sip júrmin», dedi 12 jastaǵy bala.

Osy tusta maqala avtoryn «Erkinen tys bolmaǵanymen, amalsyzdan jeń túrgen kámeletke tolmaǵandardy qaıtpekpiz?», «Meıramhana men toıhanalarda daıashy bolyp, kúndi tańǵa soǵyp jegilip jumys istep júrgenderdiń quqyǵy qalaı qorǵalady?» degen suraqtar mazalady.

«Kámeletke tolmaǵandarǵa oqý­dan­­­ bos ýaqytynda eńbek sharty­ jasal­­ǵan jaǵdaıda densaýlyqqa zııan keltir­meıtin jáne oqý prosesin buz­baı­tyn jumystardy oryndaýǵa ruq­sat­ etiledi. Qujat 14 jasqa tolǵan káme­letke tolmaǵan adammen, sondaı-aq ata-anasymen, qorǵanshysymen, qam­qor­shysymen nemese asyrap alýshy­sy­men jasalady. Sondaı-aq túngi ýaqytta (22.00-den 06.00-ge deıin), sony­men qatar aýyr jumys isteýge, eńbek­ jaǵdaılary zııandy jáne (nemese) qaýipti jumystardy atqarýǵa, tolyq materıaldyq jaýap­kershilikti júk­teý­ge, vahtalyq ádispen jáne qyzmet ýaqy­tynan tys merzimde jumys isteýge ty­ıym salynady. 18 jasqa tolmaǵan qyz­met­kerler úshin qysqartylǵan jumys ýaqyty belgilenedi: 14 jastan 16 jasqa deıin – aptasyna 24 saǵattan, 16 jastan 18 jasqa deıin – 36 saǵattan aspaıdy. Káme­letke tolmaǵandardyń quqyqtaryn: eńbek ınspeksııasy, prokýratýra, bilim bólimi qorǵaıdy. Bul jumys berýshilerge tıimdi bolmaýy múmkin. Biraq jumys berýshi qaýipsizdik erejelerin saqtaýǵa, káme­letke tolma­ǵandarǵa eńbek jaǵdaıyn jasaý­ǵa, merzimderdi buzbaýǵa jáne eńbek shartyn jasasýǵa mindetti. Qazaqstan Respýb­lıkasynyń eńbek zańnamasyn buzǵany, onyń ishinde balalar eńbegin paıdalanǵany úshin jumys berýshiler ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Degenmen jaz mezgilinde balalardyń jumys isteıtinin jıi kóremiz. Beıresmı túrde – eń tómengi jalaqy úshin, óıtkeni jumys berýshige jumys kúniniń tolyq qunyn tóleý tıimsiz. Ádette, bala eńbegi eresekterge qaraǵanda áldeqaıda arzan. Ekinshi jaǵynan, jasóspirim ashýlanbaıdy, óıtkeni bul qarajat oǵan jetkilikti. Osydan on jyl buryn «150» senim telefonyna balalar eńbegin paıdalanýǵa qatysty ótinishter kelip túsken. Búginge deıin bizge ondaı qońyraýlar túsken joq. Adamdar barlyq qajetti aqparat­pen qamtamasyz etiletin Eńbekti baqylaý bóliminen keńes suraı bastady», dedi Prezıdent janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa múshesi Zúlfııa Baısaqova.

Jalpy, dúnıejúzinde ár onynshy jasóspirim eńbekke aralasýǵa májbúr. Halyqaralyq Eńbek uıymynyń bas dırektory Jılber Ýngbo sońǵy 20 jylda alǵash ret balalar eńbegin paıdalanýdyń artýy baıqalǵanyn málimdedi.

«Bala eńbegi kóbinese ata-anasynyń nashar­lyǵy nemese qamqorlyǵyn kórmeı otyr deýmen túsindiriledi. Kerisinshe, bul – áleýmettik ádiletsizdikten týyndap otyr. Balalar eńbegin sheshýdiń eń tıimdi joly – otbasyn qamtamasyz etý úshin eresekterge laıyqty jumys oryndary qajet. Buǵan qosa balalardy áleýmettik qorǵaýdy kúsheıtý kerek», dedi ol.