El ishi qaı salada bolsyn eńbekqor, adal, zerdeli, tııanaqty el aǵalaryna toly. Sonyń biri bizdiń ustazymyz – Amankeldi Týǵanbaı. Bul esim búgingi alashtanýshylarǵa, ult rýhanııatyna jaqyn azamattarǵa tanys. О́ıtkeni Narmanbet Ormanbetuly aıtylǵan jerde Amankeldi Týǵanbaı aty-jóni eskerilmeı turmaıdy.
Zertteýshi, ólketanýshy, narmanbettanýshy, QazaqSSR aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri, Aqtoǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty. Bul kúnde seksenniń seńgirine shyqqan keýdesi kómbe, shejire aqsaqal kompıýterdi bes saýsaqtaı meńgerip, ózi moınyna amanattap alǵan babalar murasyn tasqa basyp, júıelep, jarııalaýdan sharshaǵan emes. Aýylda turdy, Almatydan jyraqta qyzmet etti demeseńiz, stýdent kezinen akademııalyq ortany moıyndatqan. Áıgili kúıshi Aqqyzdyń Ábdiráshi sonaý 1962 jyly Amankeldi aǵamyzdy Narmanbet álemine engizipti. Bul «Hrýshev jylymyǵy» kelse de, «alash» pen «jaý» uǵymy qatar aıtylatyn shaq. Narmanbetti ataýǵa tyıym salynǵan kez. Biraq ójet stýdenttiń dıplomdyq taqyrybyna ataqty professor Beısenbaı Kenjebaev bata berip, Hanǵalı Súıinshálıev qoldaǵan. Jetekshisi – Alashtyń «Sadaǵyn» izdep tapqan Tursynbek Kákishuly. Dıplom qorǵaǵanda QazPI-diń rektory, batyr Málik Ǵabdýllın memlekettik komıssııany basqaryp, oń baǵa beripti. QazMÝ-den attanarda Tursekeń kózi jasaýrap turyp: «Endi aýylyńa baryp magnıtofon satyp al da, eski jyr-dastan, óleń, shejireni jatqa biletin kózi tiri aqsaqaldardan taspaǵa jazyp alyp qal!» dep tapsyrypty. Sodan magnıtofonyn qoltyqtap Aqtoǵaı tóńiregindegi kónekóz qarttardy shetinen jaza bergen. Aýdan dep azyrqanǵanmen, Aqtoǵaıyńyzdyń jer kólemi Nıderlandpen qaraılas. Kóliktiń qat kezi. Qarııalardyń da minezi árqıly. Ashtyq, joqshylyq, soǵys sııaqty bu dúnıeniń qııametin kórgen kisiniń baby men tilin tabý da ońaıǵa soqpaǵan. «Keıin kel, aýyryp otyrmyn. Ýaqytym joq, munyń kimge kerek?» degen nemquraıdylyqqa qaramaı, qysqa otyn-sý, jemshóp daıyndaıtyn naýqan nemese jazǵytury qoı tóldetý sııaqty bitpeıtin aýyldyń tirligi, onyń ústine mekteptegi kúndelikti qarbalas jumys, otbasy qamy t.b. qolbaılaý bolsa da, aǵa býynnyń tilin taýyp, sózin qattaǵan, qadym, tóte qoljazbalardy da qosa jınaǵan.
Halyq Narmanbetke shóldeýshi edi. Aqynnyń murasyn Aýjekeń 1992 jyly daıyndasa da, qarajat tabyla qoımady. Sóıtip júrgende qudaıǵa qaraǵan zańger-ǵalym Nurlan Dýlatbekov (qazir QarMÝ rektory) pen fılolog-professor Máýen Hamzın 1998 jyly Qaraǵandynyń «Bolashaq» ýnıversıtetiniń baspasynan jarııalaýǵa qolǵabys etti. О́lgen tirildi, óshken jandy. Narekeńniń kitaptaǵy beınesin kózkórgen qarııalardyń sıpattaýymen Aqtoǵaıdyń arda azamaty, búginde abyz aqsaqal Qaıyrbek Sádýaqasov saldyrǵanyn da aıta ketken jón.
Amankeldi aǵamyzdyń boıyndaǵy tabandylyq jastarǵa juǵysty bolǵaı deımiz. О́lketanýshy ustaz birinshi kitap shyqqannan keıin halyqqa memleket qoldaýymen Narmanbet Ormanbetulynyń eki tomdyǵyn (Almaty, «Qazaqparat» baspasy), arada 10 jyl ótkende 3-tomyn usyndy («Ý.E.Ahtaev» baspasy). Alda 4-tomyn jarııalaýdy da josparlap otyr. Osynyń bárine qanshama kúsh-qýat, sabyr men tózim kerek. Tipti muny azamattyq erlikke teńegen durys.
Iá, Narmanbet qoljazbasy saqtal- maǵan. 1939 jyly biraz óleńi jaryq kórgen, biraq onyń ózin ıdeologııalyq turǵydan kúzep-túzegen. Budan keıin onyń murasy talaı zamandastary sekildi «jabyq taqyrypqa» aınalǵan.
Narmanbet kim edi? Segiz qyrly, bir syrly, halqyna aıanbaı qyzmet etken, elshil aqyn, sóz ustaǵan sheshen, zamanynyń oıshyly. Oǵan eń úlken baǵany Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan bergen. Ol baǵa – óleń úzindisin maqalalaryna epıgraf etip alǵany.
Bilimpaz M.Áýezov Narmanbetti jasy kishiligine qaramaı Abaıdyń aldyna qoıady. «Odan beride jazba ádebıettiń óz mindetin uǵa bastap, qazaq turmysyndaǵy kem-ketikti qolǵa ala bastaǵany da Abaıdan buryn bastalady. Bul jaǵynan qaraǵanda, Abaıdyń aldyndaǵy adamdar dep Shortanbaı, Altynsarın, Máshhúr Júsip hám Narmanbetterdi alý kerek» deıdi (M.Áýezov. Shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy. 2-tom. Almaty: «Jibek joly», 2014. - 80 b.). Ádebıettanýshy-ǵalym Azat Babashev: «Birinshiden, Narmanbet – Abaıdyń aqyn shákirtteriniń biri. Ekinshiden, qazaq ádebıetindegi «zar zaman» aǵymy sońǵy býynynyń ókili» dep tujyrymdaıdy.
Biz Amankeldi aǵamyzdy sabaq bergen ustaz ári óńirdi jaqsylyqqa bastaǵan qoǵam qaıratkeri retinde teń tanımyz. Narmanbettanýdan tys tilge, ádebıetke qatysty zertteýleri, ádistemelik quraldary qanshama. Qazaq tili men ádebıeti muǵalimderi úshin pánniń túsindirme sózdigin ázirleýi de – bólek áńgime. Mysaly, adamnyń pánıde ishetin sońǵy asy – «ataý-kere» bolsa, sońǵy ishetin sýy – «shárban sý» ekenin alǵash osy ustazymyzdan estigenbiz. Balqash kóliniń ataýy – «sýy men nýy mol» degen maǵyna beretinin baıyptatqany da jadymyzda. «Ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» dep Á.Bókeıhan aıtqandaı, aǵamyzdyń bardy – bar, joqty joq deıtin qaǵıdatshyl qasıeti de bar. Sol úshin taǵdyrdyń talaı synyna túsken kezi bolypty.
«Ákeń ólse de, ákeńniń kózin kórgen ólmesin» degendeı, ata-anańnyń zamandastaryn kórseń, áke-shesheńdi kórgendeı bir jasap qalatynyń ras. Aqtoǵaıdyń kóp zııalysy úshin Amankeldi aǵa – bir jaǵynan ustaz, ekinshi jaǵynan eskiniń kózi. Ol kisi búgin densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty Qaraǵandyda tursa da, bar oıy, kúlli arman-nıeti – daralar týǵan Aqtoǵaıdan órbıdi.
Jalpy «tálim» men «tárbıe» degen uǵymdardyń tórkinine kóz jibersek, «tálim – taǵylym – ǵylym» bolyp shyǵady. Ǵylym álippesin úırete otyryp, oqýshylaryń sanasyna adamdyqtyń, zerdeliliktiń dánin sepken Amankeldi aǵaǵa alǵysymyz sheksiz. Kezdese qalsaq, áke men baladaı, ustaz ben shákirtteı shurqyrasa qalamyz.
Aýjekeńniń jary Kúlásh apamyz da shyǵarmashylyqtan alys emes, Aqtoǵaı aýdandyq gazetinde uzaq jyl qyzmet atqardy. О́mir boıy jarynyń tynymsyz eńbektenýine jaǵadaı týǵyzdy. Perzentteri de – tárbıe kórgen, oqyǵan azamattar. Shóbereleri de osy joldy tańdaıdy dep senemiz.
Esimi elordaǵa, elge tanys Qaıyrbek Sádýaqasovtyń: «Amankeldi Týǵanbaı bolmasa Narmanbet Ormanbetuly murasy óship qalar edi» degen bir aýyz sózinde úlken maǵyna bar.
Toqsanǵa aıaq basqan aqsaqal taıaýda bizge: «Qaraǵandyǵa kelseń, soǵa ketshi, elordalyq alashtanýshylarǵa daıarlap qoıǵan kitaptarym bar edi», dedi. Bardyq. Aıaǵy aýyryp, baldaqqa súıenip otyr eken. «Jastar zaman qıyn dep, aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrmeýi kerek. Oıly, elshil jastarǵa kóńilimiz tolady. Narmanbet synaǵan zaman, adamdar pıǵyly artta qalsyn. Seksennen asqan jasymyzda el túzelsin degen nıetpen eskiniń sózin tirnektep jınap, jarııalap júrmiz. Astana azamattaryna sálem aıt!» dep, aq batasyn berip, shyǵaryp saldy.
Sultan IBRAEV,
abaıtanýshy