Elimizdegi halyqty turǵyn úımen qamtýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlama aıasynda biraz jan ıpotekalyq nesıe arqyly baspanaǵa qol jetkizip otyr. Bul naqty qarajaty joq halyq úshin de, ıpotekalyq nesıelendirýdi jetildirýde paıyzdyq mólsherlemesi joǵary bank úshin de tıimdi ári taptyrmas ádis deýge bolady. Al baǵanyń turaqty ósýine qaramastan, árbir adam qoljetimdi baspanadan dámeli ekeni taǵy bar.
Budan bes jyl buryn Úkimettiń ıpotekalyq daǵdarysqa qarsy qabyldaǵan baǵdarlamasyna sáıkes ulttyq qor esebinen nesıelik tupǵyn úı qurylysy jumysyn bastady. 1,5 mln otbasyn baspanamen qamtý úshin qolǵa alǵan «Nurly jer» baǵdarlamasy boıynsha ıpoteka resimdegen azamattar 10 paıyzyn tólese, qalǵan 5 paıyzy úkimettik sýbsıdııa esebinen tólenetin bolǵan. Atalǵan baǵdarlama jarııalanysymen eldegi ıpoteka naryǵy qarqyn aldy. Sol kezeńde elimizdiń bas qarjy retteýshisi – Ulttyq bank árbir otbasynyń baspanaly bolýyna múmkindik beretin, búgingi tańda halyq arasynda suranysqa ıe «7-20-25» baǵdarlamasyn bekitkeni bar. Onyń jyldyq nomınaldy syıaqy jarnasy – 7%, bastapqy jarna – baspana qunynyń 20%-y jáne shektik merzim 20 jyl dep belgiledi. Bul baǵdarlama sheńberinde talaı jan baspanaly boldy. Al kezek kútýshiler sany tolastar emes.
Biraq qarqyndylyq tanytqan turǵyn úı kesheniniń qurylysy keıingi ýaqytta saıabyrsyp qalǵandaı. Mamandar oǵan sebep ıpotekalyq mólsherleme men ınflıasııanyń ósýin, qurylys materıaldarynyń qymbattaýy men sheshimin tappaǵan logıstıka máselesi ekenin alǵa tartady. Alaıda bıyl 200 mln sharshy metr baspana salý josparlanǵan. Al adamdarǵa baspana aýadaı qajet. Desek te olardyń súıeneri – paıyzdyq mólsherlemesi tómen memlekettik ıpoteka.
Sonymen, osy jyldyń birinshi maýsymyndaǵy usynylǵan málimetterge qaraǵanda, elimizdegi bank sektorynyń ıpotekalyq portfeli 4,8 trln teńgege jetip, bul jyl basyndaǵy kórsetkishten 4,1%-ǵa ulǵaıǵan. Keıingi bes jyl ishinde ıpotekalyq nesıeler kólemi artyp, bank sektorynyń ıpotekalyq portfeli 3,3 ese, al on jylda 5,8 ese ósken. Atalǵan jyldar aralyǵynda nesıe naryǵyndaǵy ıpotekanyń úlesi 8,9% bolsa, búginde 34,2%-dy qurap otyr.
Ipotekalyq nesıesi joǵary óńirler arasynda 1,4 trln teńge nemese jalpy kólemniń 30%-ǵa jýyǵyn Astana qalasy men 1,1 trln teńge shamasynda Almaty qalasy, odan keıin 307,7 mlrd teńgemen Qaraǵandy oblysy tur. Degenmen ıpotekanyń turǵyn úıge qoljetimdilikti qamtamasyz etýdegi mańyzdy róline qaramastan, elimizdegi kommersııalyq ıpotekanyń baǵasy sharyqtap ketkenin aıtýǵa bolady. Máselen, banktik seriktestik jáne jeńildetilgen memlekettik baǵdarlamadan tys, turǵyn úı qurylys jınaq júıesine kirmeıtin nesıelerdiń jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi (JTSM) 20%-dan asqan kórinedi. Mólsherlemeniń joǵary bolýy halyq úshin qoljetimsiz, árıne.
Ulttyq banktiń EDB-ǵa qatysty júrgizgen saýaldamasyna sáıkes osy jyldyń birinshi toqsanynda paıyzdyq mólsherlemeniń kóterilýine baılanysty ıpotekalyq nesıeleý sharttary da qatańdatylǵan. О́tken jyldyń basynan beri jalǵasqan ıpotekalyq nesıe qunynyń artýy keı bankterge óz baǵdarlamasy boıynsha ıpotekalyq nesıeleýdiń qysqarýyna áser etken kórinedi.
Qoljetimdi baspanamen qamtamasyz etýde memleket tarapynan qoldaý sharalarynyń biri, halyqty ıpotekalyq nesıe alýǵa yntalandyrýda turǵyn úı qurylysynyń biryńǵaı operatory «Qazaqstandyq turǵyn úı kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy 2001 jyldan beri ekinshi deńgeıli bankter arqyly ótken jylǵa deıin 248,5 mlrd teńgege 67,8 myńǵa jýyq ıpotekalyq nesıe bergen.
Buryn qabyldanǵan «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytý tujyrymdamasyna sáıkes «Qazaqstandyq turǵyn úı kompanııasy» AQ ıpotekalyq nesıeler boıynsha paıyzdyq mólsherlemeniń bir bóligin sýbsıdııalaý jóninde qarjy agenti bolyp belgilendi. Osy baǵytty iske asyrý kezeńinde (2017 jyldyń basynan bastap) jalpy somasy 38,39 mlrd teńgege 3 673 ótinim túsip, onyń ishinde 37,21 mlrd teńgege 3 566 ótinim maquldanǵan. Atalǵan kompanııa jalpy somasy 36,24 mlrd teńgeni quraıtyn 3 473 sýbsıdııalaý kelisimine qol qoıypty.
Sonymen qatar qarjy agenttigi halyqqa tikeleı ıpotekalyq nesıeleý quqyǵyna ıelik etip, 17,8 mlrd teńgege 1 442 ıpotekalyq nesıe berdi. Onyń ishinde 2011–2014 jyldarǵa arnalǵan «Qalalyq ıpotekalyq turǵyn úı qurylysy» Almaty qalasynda turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy tóńireginde 257 ıpotekalyq nesıe boıynsha jalpy somasy 1,3 mlrd teńgeni qurady. 2018 jyly agent bankter arqyly «Orda» baǵdarlamasy boıynsha 2018-2021 jyldar aralyǵynda QTK jalpy somasy 49,5 mlrd teńgege 3 804 nesıe bergen. Keıin kompanııa bıýdjetti ıgerýge baılanysty ıpotekalyq nesıe berýin toqtatqan. Ol satyp alý arqyly jalǵa beriletin turǵyn úıge qatysty jumystar júrgizip, 2014-2022 jyldar aralyǵynda memlekettik jáne jeke baǵdarlamalarǵa baılanysty jalpy quny 270 mlrd teńgege 23,2 myńǵa jýyq páterdi jalǵa bergen eken.
Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna sáıkes ıpotekalyq nesıelendirýdi yntalandyrý jáne osy segmentti qoldaý jóninde bıyl baǵdarlama boıynsha kredıtteý úshin 100 mlrd teńgege deıin qarajat bólý josparlandy. Jeńildetilgen kredıtteýmen azamattardy kóbirek qamtý maqsatynda baǵdarlamany iske asyrýdyń jekelegen talaptary qaıta qaralǵany bar. Onyń ishinde árbir qaryz alýshy baǵdarlamaǵa bir ret qana qatysa alady. Baǵdarlama aıasynda beriletin ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdarynyń parametrleri (bastapqy jarnanyń eń tómengi mólsheri, qaryzdyń eń joǵary somasy, syıaqy mólsherlemesi, qaryz merzimi, óńirler bóliginde satyp alynatyn turǵyn úıdiń eń joǵary quny jáne t.b.) ózgerissiz qaldy.
Sonymen «7-20-25» turǵyn úı baǵdarlamasy 2029 jylǵa deıin jalǵasatyn boldy. Aldaǵy ýaqytta elimizdegi turǵyn úıge qoljetimdilikti qamtamasyz etýde atalǵan ıpoteka basty ról atqarmaqshy. Mamandar, birinshiden, adamdardyń baspanaly bolýyna múmkindik týǵyzsa, ekinshiden, jyljymaıtyn múlik naryǵynyń damýyna serpindilik berip, úshinshiden, eldegi áleýmettik turaqtylyqqa septigin tıgizedi degen pikirde. Al bundaǵy usynys kóńilge qonymdy bolǵanymen, paıyzdyq mólsherlemesi joǵary, jumysy turaqsyz, ildaldalap jan baǵyp júrgen qarapaıym halyq úshin qol jetpes saǵymǵa aınalatyny túsinikti jaıt.