Bul akterdi kezinde Ázirbaıjan Mámbetov mańdaıynan sıpap, Nurmuhan Jantórın jaqyn tartqan. Ánýar Moldabekov arqasynan qaǵyp, aǵalyq qamqorlyǵyn aıamaǵan. Al Ebineı Bóketov, Jaıyq Bekturov syndy tulǵalardan alǵan tálimi óz aldyna bir úlken mektep. Jastaıynan jaqsylardyń sharapatyn kórgen ártistiń sahnada kóptiń biri bolýy múmkin de emes edi. Ulylar salǵan ulaǵatty joldyń qasıetin erte túsingen óner ıesi 90 jyldyq tarıhy bar «Arqanyń aq saraıy» atanǵan S.Seıfýllın atyndaǵy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynda 55 jyl taban aýdarmaı eńbek etip, búginde ónerdiń tuǵyrly tulǵasyna aınaldy. Qaraǵandynyń mańdaıǵa basqan qara shańyraǵy – Sáken teatrynyń ardager ártisi, teatr tarlany, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, sanaly ǵumyryn sahnaǵa arnaǵan sańlaq akter Keńes Jumabekovtiń teatr týraly tolǵanar tolǵamdary da ónerindeı ónegeli, taǵdyryndaı taǵylymdy.
– Áńgimemizdiń álqıssasyn taǵdyr deıtin tylsymnan bastaıyqshy. Alystaǵy Aqjaıyqta týǵan Keńestiń keleshegi Arqa tórindegi Qaraǵandymen qalaı toǵysty?
– Taǵdyr degen sózdi jaqsy qozǵadyń, qyzym. Jalpy, men óz taǵdyryma rıza adammyn. Osy úshin de Allaǵa myń da bir shúkir deımin. Iá, týyp-ósken jerim – Jaıyq óńiri. Batys Qazaqstan oblysynyń Terekti aýdanyna qarasty Maıshuńqyr aýylynda kindigim kesilgen. Aqjaıyqtyń jaǵasynda qaıǵysyz-qamsyz, baqytty balalyq shaǵymyz ótti. Bizdiń aýyl qazaqtyń shuraıly óńirleriniń biri edi. Kóktem mezgilinde arnasy eki shaqyrymǵa deıin jaıylyp, jaz ortasy aýǵansha qurǵamaıtyn. Sol ózenniń jaǵasynda emin-erkin asyr salyp, kúnuzyn balyq aýlaıtynbyz. Balyqtyń moldyǵy sondaı, 4-5 kılolyq sazandardy balyq dep mise tutpaı, eń kemi 15 kılolyq balyq aýlaǵansha tynym tappaýshy edik. Sol ózenniń jaǵasynda sý keship júrip túrli oılarǵa berilip, qııanǵa qalyqtaǵan qııaldarymyzǵa qanat baılaıtynbyz. Aqjaıyqtyń arnasy bizdi armandaýǵa úıretti. Sol arman alysqa jetelep, oqý bitirgen soń Almatynyń tórinen bir-aq shyqtyq. Sol kúnnen bastap arý qala men úshin aıaýly mekenge aınaldy. О́ıtkeni bul qalada men Ázirbaıjan Mámbetov, Nurmuhan Jantórın, Ánýar Moldabekov syndy ustazdarymnyń tálimin kórý baqytyna ıe boldym. Jasyratyny joq, oqý bitirgen soń Oralyma oralam ǵoı dep oılaǵanmyn. Keıin Almatyǵa ǵashyq bolyp, sonda qalýǵa bel baıladym. Biraq meniń degenim emes, taǵdyrdyń buıryǵy bolyp hám ustazdarymnyń keńesimen Qaraǵandyǵa baǵyt burdym. Sondaǵy Nurmuhan aǵamnyń aıtqan aqyly áli kúnge deıin jadymda saırap tur: «Almatyda qalsań, kóptiń biri bolasyń. Atyraýǵa barsań, ondaǵy akterler turmaq, teatrdyń ózi áli tanyla qoıǵan joq. Kórkemónerpazdar úıirmesiniń múshesi retinde ǵana aýyl-aýyldy aralap júresiń. Qazaqstanda qalyptasqan oblystyq teatr Qaraǵandyda ǵana bar. Soǵan barýyń kerek. Ári qaraı kórermiz. Ánýar aǵań sol teatrdan keldi. Amanjol Sálimbaev degen aǵań rejısser. Soǵan tapsyramyn. Úıine jatqyzady. Qamqor bolady. Qaraǵandyny qolaı kórmeseń, Semeıdiń teatryna bar. Osy ekeýinde ǵana ázirshe shyǵarmashylyq turǵydan shyńdalý múmkindigi bar», degen edi jaryqtyq. Sodan mine, dám tartyp tańdaýym Qaraǵandyǵa tústi. Sodan beri 55 jyl ótipti, Qaraǵandy týǵan qalama aınaldy.
– Almaty teatr stýdııasyn bitirip kelgen jas akterdi Qaraǵandy qalaı qabyldady? Jatyrqaǵan joq pa?
– Qaraǵandy emes, kerisinshe ózim jatsyndym bul ólkeni. Qabaǵy túksıgen, sup-sur qala á degennen baýrap ákete qoımady. Oqtyn-oqtyn Oralymdy oılaı berdim. Biraq Nurmuhan aǵam aıtpaqshy, elge qaıtqanymmen ol jaqta meni qushaq jaıa qarsy alatyn teatr da joq edi. Ol kezde Oralda orys teatry ǵana bar. Qazaq teatryn ashýdyń aýyly áli alysta edi. Sodan amal joq, óner úshin ózimdi osy ólkege qalaıda «baılaýǵa» tyrystym. Baǵyma oraı, Qaraǵandynyń syrty sýyq bolǵanymen, ishi jyly eken. Rýhanı ortasy, tuǵyrly tulǵalary esh jatyrqamaı, týǵan ulyndaı baýyryna basty. Ujymym da uıymshyl bolyp shyqty. Jaqyp Omarovtaı talanty taýdaı, adamgershiligi myǵym rejısserge jolyqtym, Jámıla Shashkına, Muzdybek Ábdikárimov, marqum dosym Ramazan Baımaǵanbetov, Qarǵash Sataev, Ásııa Abylaeva syndy teatr maıtalmandarymen birge qyzmet etý baqyty buıyrdy. Akademık Ebineı Bóketov, jazýshy Jaıyq Bekturov, mádenıet salasynyń maıtalmany Rymbala Omarbekova syndy jaqsylardyń sharapaty shabytyma shabyt ústedi. Ol kisilerdiń ár qoıylym saıyn pikirlesip, meniń shyǵarmashylyq turǵydan ósýime zor septigin tıgizgenin qalaı umytaıyn? Tipti Ebineı Arystanulynyń Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń (QarMÝ) fılologııa fakýltetine oqýǵa túsýime yqpal etkenin de ómirimdegi úlken oljam dep bilemin. Taǵdyryma rızamyn dep otyrǵanym osy, aınalaıyn. Áli esimde, Ebineı aǵamnyń myna bir qarapaıymdylyǵy oıymnan ketpeıdi. Birde sessııa ýaqytynda QarMÝ-dyń bas ǵımaratyna qaraı asyǵyp bara jatqanmyn. Rektordyń kóligi janyma toqtaı qaldy da, artqy esiginen eńsegeı boıly Ebineı aǵa tústi. «О́ner adamyna sálem bereıik dep toqtap jatyrmyz. Erteń sózge qalyp júrermiz», dep menimen jyly ushyraı amandasty. Netken qarapaıymdylyq! Taý tulǵa osy bir qarapaıymdylyǵymen meniń esimde máńgilikke qaldy. «Ulylyqtyń ólshemi – qarapaıymdylyq eken-aý», dep oıǵa qalyp edim sol kezde. Keıingiler qaıratkerdiń osy bir qasıetinen úlgi alsa, qanekı?
– Jalpy, Qaraǵandy men Oraldyń arasynda tamasha bir tarıh hám taǵylymdy rýhanı kópir jatyr desek, qatelespeımiz. Onyń eń áýelgi dánekeri – Qaraǵandynyń aıaýly perzenti, qazaqtyń daýylpaz aqyny Qasym Amanjolov bolsa, aıtýly izgi qadam osydan 55 jyl burynǵy sizdiń sheshimińizben qaıta jańǵyrǵan syndy... Sol sekildi Alash arysy Sáken Seıfýllın esiminiń de sizdiń taǵdyryńyzdaǵy orny aıryqsha ekenin baıqadyq.
– Onyń ras, qyzym. Qasymnyń Aqjaıyqta izi qalǵan. Oral halqy Qasymdy áli kúnge deıin pir tutady. О́zderińiz biletindeı, aqyn maıdanǵa deıin de, maıdannan oralǵan soń da Oralda birshama jyl turaqtady ǵoı. Tipti Oral pedagogıkalyq ınstıtýtyna qujat tapsyryp, oqýǵa túsýge de nıettengen. Alaıda qazaqqa degen sheksiz mahabbatty men sol joldaǵy batyl sheshimderi onyń jolyn kes-kestedi. Instıtýttyń orkestrinde kórkemdik jetekshi bolyp jumys istep júrgen kezinde ataýly merekege konsert daıyndaý mindeti júktelip, Qasym aqyn sonyń ssenarııin jazady. Ol kezde barlyq dúnıe obkomda bekitiletin zaman. Al obkomnyń úshinshi hatshysy orys ultynyń ókili eken. Qasym jazǵan ssenarııdi ózgertip, qazaq ánderi men kúılerin qysqartyp tastaıdy. Sheneýniktiń «Qazaqsha bir án, eki kúı oryndasańdar jetedi» degen nusqaýyna kelispegen aqyn obkom bekitken ssenarııden aýytqyp, orkestrge qosymsha eki kúı oryndatyp jiberedi. Osy áreketi úshin onyń Oraldaǵy joly kesilip, aqyn keıin Almatyǵa ketýge májbúr bolǵan.
Al Sákenge kelsek, meniń ómirimde Sákenmen baılanysty sáıkestik kóp. Jetijyldyq mektepti bitirgen soń Oral qalasyndaǵy Sáken Seıfýllın esimin ıelengen qazaq mektep-pansıonatynda oqydym. Bul mektepti 1923 jyly Sáken Seıfýllın ashqan eken. Ol kezde Sáken atamyzdyń Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy bolyp turǵan kezi. Oralǵa kelgen bir saparynda qalada qazaq mektebi joq ekenin bilip, mektep ashýǵa shuǵyl tapsyrma beredi. «Qalada qazaqtar az, mekteptiń qajettiligi ózekti emes» degen syńaıdaǵy jergilikti bıliktiń syltaýyna: «Nege qajet emes? Bul Oral – qazaq eliniń ǵana emes, tutas Azııanyń qaqpasy. Sondyqtan bul qalada qazaq balalary oqıtyn mektep bolýy kerek», dep jaýap bergen eken. Sóıtip, tikeleı ózi baqylaýǵa alyp, qarjy bólip, sol men oqyǵan mektepti ashady. Pansıonatqa 1964 jyly aqynnyń 70 jyldyǵyna oraı Sáken Seıfýllınniń esimi berildi. Sáıkestik dep otyrǵanym sol, Sáken mektebin bitirgen men keıin taǵdyrdyń jaýymen qııandaǵy Qaraǵandyǵa kelip Sáken esimin ıelengen tetatrda qyzmet jolymdy bastadym. Elý bes jyl sol teatrda taban aýdarmaı eńbek etip kelemin. О́mirimniń eńbir sáýleli sátteri osy qalada, Sáken atyndaǵy teatrda ótti desem, tıtteı de qatelespeımin. Sondyqtan da men shyǵarmashylyq jolymdy «Sáken mektebinen – Seıfýllın teatryna deıin» dep aıryqsha aıshyqtap aıtyp otyramyn.
– Endi osy Sáken teatryndaǵy ónermen aıshyqtalǵan ómirińizge toqtalaıyqshy... Jarty ǵasyrdan asa ǵumyryńyzdy arnaǵan teatrdaǵy jarqyn sátterińiz nesimen qyzyq, nesimen qundy?
– Alla jazsa, kúzde 75 deı- tin mereıli jastyń esigin qaqqaly otyrmyn. Sonyń 55 jyly osy teatrda, Sáken teatrynyń sahnasynda ótipti. Bir adamnyń ǵumyryna para-par ýaqyt. Albyrt shaqta asqaq armanmen kelip osy bir qutty qara shańyraqtyń tabaldyryǵyn attap edim. Baǵyma oraı jaqsy adamdarmen janym janasty. Qııalymda júrgen kóp rólge sahnalyq ǵumyr syıladym. Osynyń barlyǵy úshin Jaratqanǵa myń da bir shúkir deımin. Akterlik mamandyq degen shynynda da Allanyń bergen erekshe syıy ǵoı, tipti tamasha qasıeti desem de bolady. Kez kelgen adam aqyn, kez kelgen adam rýhanı teńizge erkin shomyp, akter bolyp kete almaıdy. Talantsyzdy báribir tolqyn ıterip qaırańǵa shyǵaryp tastaıdy. О́nerdi muhıt desek, demek sahna tek myqtylardyń mekeni bolǵany. Dese de men ózimdi kele salyp myqty bolyp kettim dep aıta almaımyn. Meni ósirgen ónerge degen sheksiz qushtarlyǵym ustazdarymnyń aqyl-keńesi, teńdessiz tálimi dep batyl aıta alamyn. Talant qashanda tájirıbemen shyńdalady ǵoı. Máselen, birer jyl buryn ujymymyzdyń arnaıy shaqyrýymen Máskeýden Gúlnaz Balpeıisova esimdi qazaqtyń talantty qyzy kelip M.Áýezovtiń «Qaragóz» qoıylymyn jańasha formada qoıdy. Jastarmen birge maǵan da ról berdi. Qýana qabyl alyp, jas demeı jantalasa jumys istedim. О́ıtkeni ónerde jas, kári degen joq. Sahna talaby bárine birdeı. Atalǵan rólden erekshe shabyt aldym. Úıreneri hám úıreteri bolsa, qandaı rejıssermen bolsyn jumys isteý úlken baqyt. Jalpy, men jańalyqqa qushtar adammyn. Al endi rólge kelsek, men ról tańdaıtyn akterlerdiń qatarynan emespin. «Balýanǵa oń-soly birdeı» demekshi, osy kúnge deıin rejısser senip tapsyrǵan róldiń barlyǵyn kemeline keltire keıipteýge barymdy saldym. Sebebi rejısserdiń talǵamy dóp kelip, sol rólge seni laıyq kórip tursa, odan bas tartý múmkin emes. Meıli unamdy keıipker, meıli unamsyz keıipker bolsyn, oınaýyń – shart. Seniń maqsatyń – sol róldi shynaıy somdaý. Sondyqtan men barlyq róldi kóp izdenispen, zor daıyndyqpen oınaýǵa tyrystym. Sonyń nátıjesi bolsa kerek, qaı rólim de synshylar men kóziqaraqty kórermen tarapynan joǵary baǵalandy. Onyń aıqyn dáleli – Sáken Júnisovtiń «О́liara» pesasyndaǵy Lenın róli úshin oblys teatrlary arasynda Memlekettik syılyqty alǵan tuńǵysh aktermin. Jalpy, akter adam qaı rólin de syılyq, marapat úshin oınamaıdy ǵoı. Biraq eńbegiń elenip, mamandar tarapynan laıyqty baǵasyn alyp jatsa, ol da úlken bir baqyt. Osy turǵydan kelgende ózimdi ókinishi bar akter sanamaımyn. Sáken teatry maǵan shyǵarmashylyq adamy sezinýge tıis sáýleli sátterdiń barlyǵyn syılady. Osy úshin de 90 jyldyq tarıhy bar taǵylymdy ordama aıtar alǵysym men rızashylyǵym sheksiz.
– Iá, shyǵarmashylyq ómirbaıanyńyzda Lenın róliniń alar orny aıryqsha. Aıtýly rólge qandaı artyqshylyǵy úshin Memlekettik syılyq berildi dep oılaısyz?
– Lenın róline bekitilgen soń belgili qalamger Jaıyq Bekturovpen kóp keńestim. Ol kisi Lenınniń barynsha qatal beınesine jaqyndaı túsýiń kerek. Onyń dıktatorlyq qyryn asha tússeń, búgingi talap údesinen de shyǵasyń, erteńgi tarıh aldynda da uıalmaısyń degen keńes berdi. Men solaı istedim. Bul sheshimimizdi avtor Sáken Júnisov te qoldady. Al sol «О́liara» qoıylymyn kórgennen keıin akademık Ebineı Bóketovtiń: «Men Keńestiń Lenınin kórip, Lenın qazaq pa dep qaldym. Men Lenındi oınaǵandardy Máskeýdiń, Lenıngradtyń, Harkovtiń teatrlarynan kórdim. Dál Keńestiń Lenınindeı Lenın kezdestirmeppin» degen baǵasy sizdiń suraǵyńyzǵa tolyq jaýap beredi ǵoı dep oılaımyn. Jalpy, akterdiń synshysy – kórermen ǵoı. Kórermen kóńilinen shyqqan qoıylymnyń ǵumyry da uzaq bolady.
– Sahnada sátti rólder somdap qana qoımaı, teatrdyń da basshylyq qyzmetin biraz jyl tizgindedińiz. Akter adam úshin ákimshilik qyzmet qanshalyqty utymdy sheshim dep oılaısyz? Basshylyqtaǵy jyldaryńyz shyǵarmashylyq múmkindikterińizge shekteý bolǵan joq pa?
– Shektegende qandaı, birneshe jyl ónerden alystadyq. Shyǵarmashylyq adamynyń ózin tutastaı ónerge arnaǵanynan asqan baqyt joq shyǵar. Alaıda keıde keıbir sheshimder sharasyzdyqtan qabyldandy ǵoı. Meniń de basshylyqqa kelýim sondaı sebepterge baılanysty. Sáken teatryna eki ret dırektor boldym. Ujymdy alǵashynda – 4 jyl, keıin 8 jyl basqardym. Jastaıymnan qabyldanǵan teatrym ǵoı, kórkeıýine úles qosqym keldi. Ekinshi úıime aınalyp ketkendikten, óner ordasynyń sol kezdegi jaǵdaıyna janym ashydy. Osy sebepten ǵana dırektorlyqtan bas tarta almaǵan edim. Biraq sol sheshim keıin ózimniń shyǵarmashylyq ósýime kedergisin tıgize jazdady. Joǵaryda aıtqan Lenın róliniń Memlekettik syılyqqa usynylyp jatqan kezinde men teatr dırektory laýazymynda edim. Sol sátti ońtaıymen paıdalanǵan kúnshilder sol sátte-aq Almatyǵa: «Qyzmettik mansabyn asyra paıdalanyp, dırektor aıtýly syılyqqa ózin usyndy. Jekeleı akterlerin aıtpaǵanda, tutas teatr ujymy eleýsiz qaldy» degen mazmunda aryz túsiripti. Belgili teatr synshysy marqum Áshirbek Syǵaev sol kezde Mádenıet mınıstriniń orynbasary edi. Maǵan dereý telefon soǵyp: «Keńes, shuǵyl ótinish jaz da, dırektorlyqty tapsyr. Aryz tústi. Erteń kedergi bolady» dedi. Osydan keıin esh oılanbastan dırektordyń kabınetinen shyqtym da, sahnama qaıta oraldym. Qazir oılaımyn, eger sol kresloda ótken on eki jylymdy qaıtyp berse, men ǵumyr boıy armandap ótken rólderimdi somdap, Sáken teatrynyń abyroıyn asyrǵan bolar edim dep. Biraq ótkenge ókinbeımin. «Igiliktiń erte-keshi joq» demeı me? Qudaıǵa shúkir, qazir de babymyzdamyz. Ońtaıymyzǵa keler jaqsy rólder berilip jatsa, oınap shyǵýǵa qashanda ázirmiz.
– Búginde Sáken teatrynyń aqsaqalyna aınaldyńyz. Keıingi ósip kele jatqan jas sahnagerlerdiń aıaqalysyn qalaı baǵalaısyz?
– Uly Maǵjannyń «Men jastarǵa senemin!» degen keremet sózi bar ǵoı. Men qazir teatr qabyrǵasyndaǵy qaýlap ósip kele jatqan jastardyń qarqynyna qarap qýanamyn. Búginde Sáken teatrynyń 80-85 paıyzy jastar jáne jaı jastar emes, barlyǵy shetinen «sen tur, men ataıyn» degen talantty jastar. Kópshiligi Almatydaǵy T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasy men elordamyzdaǵy Ulttyq О́ner ýnıversıtetin bitirip kelgen túlekter. Qaı-qaısysy da úlken mektepten ótken, tájirıbeli ustazdardyń aldyn kórgen jas talaptar. О́nerge úlken daıyndyqpen kelgenderi birden baıqalady. Izdenisterine qarap kóz súısinedi. Teatr úshin budan asqan baqyt bar ma? Árıne, bul súısinis buǵan deıin teatrymyzda talantty jas bolmady degen sóz emes. Osy kúnge deıin jastar arasynda tek Qaraǵandyda ǵana emes, Qazaqstan kóleminde qara úzip júrgen talant Dına Zaıtovanyń ózi nege turady! Talaı festıvalda top jaryp, úzdik aktrısa atanyp júrgen Dınanyń talantyna Reseı, Qyrǵyzstan men Tájikstannan kelgen teatr synshylarynyń ózi tánti bolyp, tańdaı qaǵysyp ketken bolatyn. Sonda kásibı sarapshylar Dınamyzdy kórip tańǵaldy. «Mynandaı aktrısaǵa bólek pesa jazylý kerek» dedi. Baǵa ma, baǵa! Ony jáne shaqyrmaǵan teatr joq. Eshqaısysyna barmady. Sáken teatrynda qaldy. Mundaı baǵadan soń, teatr dırektory Qurman Qalymov pen kórkemdik jetekshi, talantty rejısser Aıdyn Salban arnaıy spektakl qoıǵysy keldi. Áli izdenis ústinde. Dına sııaqty has talanttarǵa álemdik deńgeıdegi «Kleopatra», «Medeıa» sııaqty pesalardy arnaıy qoıý kerek dep esepteımin. Sonda olardyń shyǵarmashylyq múmkindikteri tolyqqandy ashylmaq. Jalǵyz Dına emes, teatrymyzda odan basqa da talanttar barshylyq. Árqaısysy bir-bir tóbe. Seıfýllın atyndaǵy oblystyq akademııalyq Qazaq drama teatrynyń búgingi kelbeti – osy. Teatrdyń jartysynan kóbi jastar bolǵandyqtan, bolashaǵy zor demesińe qoımaıdy. Al munda erteden kele jatqan aǵa býyn ókilderi, úlken mektep baryn qozǵasaq, tym uzaqqa ketip qalamyz.
– Sizdiń tamasha akter ǵana emes, jaqsy jazýshy ekenińizdi de bilemiz. Sahnada talaı tulǵany tiriltip júrgen eńbegińiz de eleýli...
– Áńgimemizdiń basynda aıtyp ótkenimdeı, akterlikten keıin akademık Ebineı Arystanulynyń keńesimen QarMÝ-dyń fılologııa fakýltetin támamdadym. Boıymdaǵy jazýǵa degen qushtarlyq biraz tulǵalar týraly tolǵantty. «Zamana, netken tar ediń», «Qazybek bı», «Ata paryzy», «Kómekeı áýlıe», taǵy da basqa pesalarym sahnaǵa shyǵyp, kórermenmen qaýyshyp úlgerdi. Alda taǵy da jazsam degen taqyryp kóp. Qudaı qýat berse oǵan ózderińiz kýá bola jatarsyzdar. Bastysy, elimiz aman bolyp, shyǵarmashylyq áleýetimiz sharyqtaı bersin degen tilek bar bizde.
– Áńgimeńizge rahmet.