«Muǵaljar» ataýy týraly

Maqalada kóterilgen keleńsizdik de­rekteri boıynsha tabıǵı resýrs­tardy paı­dalaný, retteý isterindegi jaýap­ker­shilik júktelgen respýblıkalyq, ob­lys­tyq deńgeıdegi oryndar nazar aýda­ryp, shara qabyldar degen úmit edi. Sodan beri birshama ýaqyt ótti. Ún­sizdik. Soǵan qaraǵanda elimizdiń buqara­lyq aqparat keńestigindegi orny men sıpaty erekshe «Egemen Qazaqstan» ga­zeti udaıy kóterip kele jatqan ózekti, alaı­da quzyretti oryndar jaǵynan estip, atqarýy joq basqa da kóptegen ót­kir másele sekildi munyń da sońy sol únsiz­dikpen aıaqtalatynǵa uqsaıdy.

Degenmen Muǵaljardy torlaǵan muń­nyń taǵy da birine nazar aýdarýdyń reti kelip tur. Ol – taýdyń ataýy týraly.

«Muǵaljar» – ilkide qandaı resmı qujattyń dálelimen qashan tanylǵany beımálim ataý. Zertteýshiler buryn­­nan aıtylyp kelgen «Muǵadjardyń» qa­­shan­nan, qalaı málim ekendigine súıenetin derektiń joqtyǵynan dáldigin aıta al­maı, H ǵasyrdaǵy arab saıahatshysy Ydyrystyń jazbalaryndaǵy «ma­gýr», «magar» ataýly taýlarymen baı­la­nysy barǵa meńzeıdi. Biraq onyń da qı­syny kelmeıdi. Qazaq je­rin, qa­zirgi Muǵaljar aımaǵyn keıi­ni­rek ara­­laǵan birqatar sheteldik, reseı­lik ǵa­lym­dardyń eńbekterinde kó­ńil­ge qo­na­tyn kóptegen qundy derek kez­de­sedi, biraq birde-bireýinde Mu­ǵal­jar-Muǵadjar ataýy joqtyqtan zert­teý­lerdiń qalaı júrgizilgeni, qandaı pikir­ler aıtylǵandyǵy, qalaı taldanyp, tar­qatylǵany zertteýlerde tek boljamdy baıandalǵandyqtan olardy qaıtalaýdyń qajeti bolmas.

Sonymen bizge álige beımálim ataý­dy HIH ǵasyrdyń sońynan áriden iz­deý eshqandaı nátıje bermedi. Qazaq jerin reseılik otarlaý 1824 jyldan qarqyndy júrgeni belgili. 1839 jyly taý aımaǵynda Embi áskerı qaraýyly salynyp, keıin bekiniske aınalǵan­da, ol jerdi ishki Reseıden qaptap jetken kazak-orystar jappaı qonystana berdi. Osy kezde patsha ákimshiliginiń josparyndaǵy burynnan bar Orynbor-Tashkent temirjolyn tóseý isi júrgizi­lip, 1904 jyly taýdyń boıynan ótetin aralyǵynan stansa salynǵanda, ony «Muǵadjar» dep ataǵan. Iаǵnı muǵadjar sóziniń alǵash qaǵazǵa túsirilip, resmı qujattalǵany mine, osy 1904 jyl. Ony patsha ákimshiligi qaıdan aldy, nege súıenip atady, ol jaǵy jumbaq.

Imperııanyń tusyndaǵy statıstı­ka­lyq málimetterine nazar aýdarǵanda belgili bir ólkeniń sıpattalǵan tur­mys tirshiligi jan-jaqty qamtylyp, mu­qııat taldanǵany tańdandyrady. Sol muqııat­tylyq, sóz joq, ımperııanyń stra­tegııalyq mańyzy bar temirjol tartý isterinde de, árıne, saqtalǵan, ol stan­sanyń ataýyna da qatysty. Jer ataýy qaı elde de, kóp jaǵdaıda, sol orynnyń geografııalyq, tarıhı, tanymdyq sıpat­taryn anyqtaýmen, aıqyndaýmen erek­shelenedi. Stansa­nyń Muǵadjar ataýy da temirjoldyń strategııalyq mańyz­dylyǵynan, naq sol jerdiń sıpatyn anyqtaıtyndaı jergilikti ataý ekendigine kúmán bol­maýy tıis. Iаǵnı Mýgodjar – Muǵadjar – sol stansanyń turǵan jeri nemese jaqyn mańaıynyń sol kezdegi ataýy, ke­ıin 200 shaqyrymǵa kólbegen kóp tóbe, bıiktikterdiń jalpy ataýyna shyqqan...

Jalpy, ataý degennen shyǵady, taý­dyń qandaıy da árqaısysynyń óz aldyna derbes ataýy bar jeke bıiktikter­den, tóbe, qyrqalardan turady; jalpy ataý­ǵa shyǵatyny qaıda da solardyń bireýi ǵana. Mysaly, Ulytaý – Kishi taý, Edige taý... sııaqty 230 shaqyrymǵa ulasqan tizbek­tiń Jezqazǵan tusyndaǵy derbes ataýy. Uzyndyǵy 2 000 shaqyrymdyq ataqty Oral – san-alýan ataýlardyń bashqurt jerindegi uzyndyǵy 200 shaqyrym­dyq qana bólek taýy. Qarataýymyz da son­daı. Endeshe, Muǵadjar da umytyl­ǵan, tek bir jerge ǵana tán ataý. Muny aıtýdyń sebebi, taý ataýynyń tórki­nin – etımologııasyn izdegende máseleniń osy jaǵyna nazar aýdarýdyń qajettigin eske salý. Al otyzǵa jýyq derbes ataýly tóbe, bıiktikterdiń arasynda búginde «Muǵadjar» degen derbes ataýly jer joq. Sonda bir jaǵynan qazaq uǵymy úshin túsiniksiz kórinetin bul sóz qalaı paıda bolǵan. Múmkin, qazaq jeri tarıhy «jeti jurt kelip, jeti jurt ketip», uly qonys aýdarýdyń uzaq sapyrylysy ótken, sóıtip kelgen, ketken san-alýan tilderdiń birinen turaqtap qalǵan keıin umytylǵan sóz be eken?

Elimizdiń Ǵylym akademııasynda qazaq tiline tıesili 2 mln 400 myń sóz qory jınaqtalǵan delinedi. Solar­dyń bári birdeı, árıne, bir qazaqtyń tól leksıkasy emes ekendigi belgili.

Qoınaýy sansyz ıgilikke toly, baý­raıy, silemderine deıin oblystaǵy bar­lyq derlik úlkendi, kishili ózender­diń bulaqty bastaýy bolǵan taýlar tiz­begi tek sol «Muǵadjar» degen jal­py ataýǵa shyǵýymen ǵylymı, ta­nym­­dyq aınalysqan túsip, belgili bol­­dy. Shamamen, 70 jyl dáýirlegen keńes óki­­­meti jyldarynda odaqtyń álem­­ge ta­ny­mal oqymystylarynyń jetek­­shi­­ligimen ǵylymı-tanymdyq ma­ńy­zy orasan zor «Bolshaıa sovetskaıa ensıklo­pe­dııanyń» úsh basylymy jaryq kórdi. Olardyń 1926-1947 jyldar arasynda jınaqtaýmen shyqqan 66 tomdyq birinshi shyǵarylymy, 1938 jylǵy basylymnyń 40 kitabynda, 1954 jylǵy 51 tomdyq ekinshi jáne 1974 jylǵy sońǵy basylymdarynda Muǵadjar taýlary geo­grafııalyq, geologııalyq, floralyq jaǵy­nan jan-jaqty sıpatymen berilgen. Taý – Más­keýden «ǵylymı-redaksııalyq keńes­tiń» jetekshiligimen jaryq kórgen «Geografıcheskıı ensıklopedıcheskıı slovar» basylymynda da osy ataýmen berilgen (Moskva, 1989. 324 str).

Alaıda ornyqqan osy ataýdy bul qazaq uǵymyna kelmeıdi, termıniniń máni túsiniksiz deýmen eldegi til bili­mi ǵylymı ınstıtýtynyń birqatar ǵa­lym­dary, ólketanýshylar ótken ǵa­syr­­­dyń 70-jyldary shama­sy­nan buqaralyq baspasóz betterinde óz túsinik, tujyrymdaryn aıta bastady. Belgili jazýshy, qoǵam qaıratkeri Aldan Smaıyldyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan (12 shilde, 2022 jyl) «Onomastıkalyq ǵylymı orta­lyq qajet» degen materıalyndaǵy: «Al bizdiń elimizdegi osy ýaqytqa deıin onomastıkalyq sheshimdi kim qabyldap, kim bekitetini belgisiz» deýine qaraǵanda elde budan shamamen elý jyl buryn, sol 70-jyldardaǵy ataý máselesiniń ne kúıde bolǵandyǵyn bilýdiń qıyndy­ǵy joq. Sóıtip, til bilimi ǵylymynyń ózekti bir salasy – onomastıka, onyń jer-sý ataýlarymen baılanystaǵy to­po­nımıka tarmaǵy zańdy, ǵylymı orta­lyǵy joqtyqtan árkim óz bilgenin tyqpalaıtyn nysanǵa aınalǵan. Basqa basqa, 1976 jyly jaryq kórgen ǵyly­mı-tanymdyq «Qazaq sovet ensıklopedııasy» jetpis eki jyldan bergi ataýdy Muǵaljar dep baıandaǵasyn «aıtary bar» árkimderge ne joryq degiń keledi (12 t. 8-kitap, 197-198 better). Kóp jyldan beri ǵylymı negizsiz, bol­jam túrinde aıtylýmen aqyry ústem­dik alǵan «Muǵaljar» ataýyn maqul­daǵan sońǵy núkteli pikirdi 2011 jyly Almaty baspasynan «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jó­nindegi keńestiń bekitýimen jaryq kór­gen «Jer-sý ataýlary» (etımo­lo­gııalyq anyqtamalyq) kitaby aıtty deýge bolady. Onyń 15-betindegi osy taý týraly anyqtamada: «Bizdiń pikirimizshe, Muǵaljar ataýy taza qazaq tiliniń ba­ıyrǵy tól sózinen qoıylǵan. Ataýdyń birinshi syńaryndaǵy muǵal-«muqal (ý)», «mujyl», «muqyl» – «doǵal», ekin­shi syńaryndaǵy jar jergilikti tur­ǵyndar tilinde «qabyrǵa» mánindegi sóz. Uzynnan-uzaq sozylyp jatqan alasa taýdyń keıbir tusy qar sýy saldarynan mujylyp, muqalyp, qulaǵan betteri qyr qabyrǵalanyp, alystan jar qabaq, qabyrǵa bolyp kóringendikten de Muǵaljar atalýy múmkin (?). Ataý maǵynasyn, onyń qoıylý syryn áli de zerttep, qarastyra berý jón bolmaq» delingen.

Avtordyń óz pikirine kúmánmen qa­rap, áli de zerttep, qarastyra berýdiń qa­jet­tiligine nazar aýdartýy, árıne, oryn­dy. Munyń kúmán týdyratyn jeri kóp ekeni kórinip tur. Jar muqalmaıdy, ne jarylady, ne opyrylyp qulaıdy. Ekinshiden, bul taýda qar, sý shaıǵan jar joq, ertede muhıt astyndaǵy janar­taýdyń atqylaýynan sýynyp baryp, qandaı kúshpen de endi ketilýge joq mag­malyq qabyrǵaly tas qabattary, janar­taýlyq basqa da qatty tastar bar; úshinshiden, ultymyzdyń uly ustazy Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, qa­zaq sóziniń túbiri ózgermeıtindigin eske alsaq, «muqalý» sóziniń túbiri «muq» bolsa, ol «muǵa» aınalmaıdy.           

Ydyrys kartaǵa túsirgen IX ǵasyr­da Muǵaljar óńirinde, negizinen quman­dar ıelik etkendigin, onyń mańaıynda oǵyzdar, qımaqtar, qypshaqtar, bul­ǵar­lar bolǵandyǵy aıtylady. Bular negizinen túrki tildi taıpalar bolǵanmen ár dıalektide sóılegen, osy jerden ózge jaqtarǵa ketpeı qalǵan, kóshpeı qalǵan qonystas ındoırandyq kirme tildermen kirige baılanystaǵy ómir bol­ǵan. Osylaısha, ındoırandyq degende, sóz joq, oıǵa soǵdy tili oralady.

Soǵdylar – túrki jaǵymen erte ýaqyt­tan tyǵyz aralasqan jurt. Soǵdy ataýy Kúltegin jyrynda da bar. «Bir­qatar ǵalymdardyń topshylaýynda shy­ǵys-ıran tildilerdiń aımaǵy sol­tús­tik-batysynda Orta Povolje men oń­tústik Shyǵysynda Aral mańy» (E.A.Gra­natovskıı, «Rannıaıa ıstorııa ıran­skıh plemen Peredneı Azıı», str.357). Sonymen birge ıran tildi baǵ­zydaǵy Ortaazııalyq ulystar (Horezm­dikter, soǵdylyqtar, baktrlar t.b.) ózde­riniń keıingi terrıtorııalaryna sol­tústigi ja­ǵynan Aral mańy arqyly, shyǵysy jaǵynan Kaspıı teńizin aınalyp ótip kelgen...» («Indoevropeısy. Kto onı? Otkýda onı? Orlova S., «Zna­nıe ı sıla», №2, 19 str.1980).

Adamzat tarıhyndaǵy tuńǵysh transkontınentaldy uzyn qatynas sapa­ry bolǵan Uly Jibek jolyndaǵy ister­de ózge qaı jurttan da ozyq turyp, eleýli rólge ıe bolǵan da soǵdylar edi. Uly jol­dyń boıynda tórtinshi ǵasyr­dan kóbeıe bergen soǵdylar bara-bara sol joldyń Uly Qytaı qorǵany­na deıin­gi ulanǵaıyr aralyǵynda­ǵy qýatty baı qonystanýshylaryna aınalyp saý­da, mádenıet, saıasat isterindegi ózek­ti máselelerdi ózderine táýeldi etti. Olar ásirese shyǵys túrki jáne uıǵyr qaǵan­dyqtarynda sheshýshi ról atqar­ǵan. «Uıǵyr qaǵanatynda eliniń negi­zin quraǵan toǵyz oǵyzdarmen birge soǵ­dy­lardy da uıǵyr etnosyna jatqyzǵan» (A.G.Malıavskıı, «Ýıgýrskoe gosýdarstvo v IX-HII v.v.» Naýka, Sıbırskoe otdelenıe, Novosıbırsk. 1983).

Soǵdylar saýda isimen aınalysýdyń asqan sheberleri bolýmen birge, óner, mádenıette, qolónerde, dindi taratýda ozyq jurt retinde tek uzyn joldyń bir qıyry boıynda otyryp qalǵan joq, Qytaı jurtynyń dál ortasyna deıin, kóshpelilerdiń alys aımaqtaryna deıin bardy. Olardyń Uly Jibek jolynda ǵasyrlardan-ǵasyrlarǵa jalǵas­qan jemisti isteri kezinde Ortalyq Azııa­nyń qaı túkpirinde de moıyndalyp, bedeldi etti. Orta ıran tiliniń shy­ǵys tarmaǵyna jatatyn «soǵdy tili Orta Azııa halyqtarynyń qatynas tili­ne aınal­ǵany» («Bolshaıa Sovetskaıa ensıklo­pedııa», Moskva, 1978. 30 tom. 467 str. «Iаzyk mıra») belgili. Soǵdylar VI-VII ǵasyrlarda Túrki qaǵanatyna baǵynǵanda tildik qatynas áleýeti kóp ýaqytqa deıin saqtalyp qaldy. Onyń bir dáleli – naq sol kezdegi Orhon-Eneseı eskerkishterindegi Buǵyty keshenindegi jazýdyń da soǵdy tilinde ekendigi.

Bulaı aıtýdyń sebebi, soǵdylyq­tar­dyń tarıhyn taldaý maqsaty emes, ol zerttelmegen, zerttelýin áli kútýli tereń de kúrdeli tarıh, sol ótken kóp za­manda qytaıdyń uly qorǵany tusynan kósh­peli jurttyń túrkilik halyqara­lyq qaty­nas tili bolǵandyǵyn eske salý ǵana. Bir ortalyqtan basqaratyn bılik joq, jalpyny birdeı májbúrleıtin ortaq zań joq zamanda soǵdy tili tipten túrki týystas ulystardyń ózderi ár­túrli dıalektilerde sóleıtinine qara­mastan túsinikti tilge aınalýy qalaı degen suraq týatyny belgili. Bul ter­rıtorııada bolǵan shyǵys ıran til­di horezmdikterdiń, soǵdylardyń, baktr­lyqtardyń arǵy tekteri ındo­ıran tildiler delinedi. Halyqtar uzaq tirshiligi, uzaq ómir kóshinde sol skıf-saq atalǵan taıpalar árqıly sebeptermen jańa elder men jerlerge qonys aýdardy, jańa ataýlarǵa ıe bolyp ózgerdi, alaıda olardy eski jurtta el etken til taıpalardyń jańa tolqynmen aralasyp, árıne, kóp sózderi saqtalyp qaldy. Uly dalanyń basym bóligine ıelik etken bizdiń, bolashaq qazaqtardyń tilinde osylaısha ındoarıı, ıran tilderinen ilesip tól leksıkamyzǵa aınalǵan sózder kóp. Mysaly, ultymyzda «Jamby atý» deıtin mergendik synalatyn oıyny bar. Jamby ataýyna «Qazaq tiliniń sózdigi» (Almaty, 1999 jyl, 204 bet) mynadaı anyqtama beredi: «Kóne, ártúrli formada qoıylǵan, salmaǵy árqalaı aqsha ornyna júretin taza som kúmis». Endeshe, teńge, nemese kúmis teńge atý deýge de bolar edi ǵoı. Másele, «Jamby» sóziniń tórkininde, etımologııasynda bolyp tur – ne sóz, qaıdan shyqqan ataý ekendigin bilýimiz kerektiginde. Sóıtsek ol skıfter sóılegen ındoarıı – kóne úndi tilinde «aǵashtyń basynda ósip turǵan jemis» degen sóz eken. Qazaqtyń «sadaqa» sózi de skıf – saq dáýirinen beri bar, «sadha» – «kedeıshilik» degen sózi. Ádette, «áke, kóke» dep sóıleıtinimiz bar, osyndaǵy «kóke» uly dalamyzda túrkilerden buryn ǵumyr keshken álgi jurttardan qalǵan «qudaı» degen uǵym.

Kásibimiz sózben baılanystaǵy qyz­met bolǵandyqtan, birde, áńgimege ara­lasqan áriptesimizden «qoı shopan» degenin estip tańdanǵanymyz bar. «Shopan» qazaq úshin tek qoı túligin baǵatyndarǵa ǵana aıtylatyn sóz. Endeshe, áriptesimizdiń shopandy qoıǵa qosarlap aıtýy qalaı? Sóıtsek, «Shopan» qazaqtyń tól sózi emes, skıf-saqtardan qalǵan «baqtashy» degen sóz eken, ıaǵnı áriptesimiz ony oryndy aıtqan. Sol sııaqty «shalbarymyzdyń» da tórkini kóne zamandarda Dunaı men Don arasynda dáýirlegen skıf-saqtardyń sózi ekendigin Ýkraına tarıh­shylary aıtady. Bul mysaldar Muǵal­jar ataýynyń da tórkinin sol skıf-saqtyq – soǵdylyq kóne dáýirler­den izdettiredi. Maǵynasy, sirá, osy bolar dep, búgingilerdi toqta­typ júrgen «muqal-muǵal» sózderiniń oǵan qatysy joq ekeni belgili bolyp tur. Jardyń mújilgenin, muqalǵanyn, opyrylǵanyn sıpattaıtyn «muqalý» sózinen «muǵal» paıda boldy deý, tek áıteýir pikir ǵana.

Tájik pen ózbekke ortaq Zeravshan ózeniniń sol jaq jaǵalaýynyń ja­ıyl­masyndaǵy alasa tóbede kóne Pend­jı­kent qalasynan qalǵan úıindiler jatyr. Biz joǵaryda áńgime etken soǵdy­lar­dyń Ortalyq Azııada gúldenip, dáýir­legen, keıin sońǵy bıleýshileri ámi­rin júrgizgen aımaǵynyń biri osy edi. Zeravshan men qysqa, biraq taý arasymen aqqandyqtan asaý Qum ózeni aralyǵyndaǵy múıistiń kún qaqtaǵan jartasty bıiginde Kala-ı Mýg dep ata­latyn ertedegi bekinistiń orny jatyr. Biz qaıdan bileıik, kóneden jet­ken jazbalar men derekterde shashy­rap jatqan tóbeler VIII ǵasyrda kelbeti kelisti kórkem qala bolǵany, álgi eki ózen aralyǵyndaǵy bıiktegi bekinis Sog­dıananyń erjúrek bıleýshisi Dıva­chıshtiń turaǵy bolǵandyǵy baıandalady. Ol, shirkin, nesin aıtqandaı, «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵandaı» deıtindeı baqýatty el, jurt pen onyń ádil, kemeńger bıligindegi sol jurtynyń amandyǵyn saqtap qalý úshin ózin qur­bandyqqa qıyp janyn pıda etken, qaza tapqan Dıvachısh týraly ásem, biraq muńly áńgime. Ol tarıhı jazbalarda bar, oqımyn deýshiler taýyp, oqı alady; bul myna taraýdyń áńgimesi emes, nysana tek Kala-ı Mýg ekendikten, sol bekinistiń ataýymen shektelýge týra ke­ledi. Mundaǵy «qala» – tájik-soǵdy tilinde «bekinis» degen sóz. Bul, biz qa­zaqtarǵa da bóten uǵym emes, mysaly HIH ǵasyrdyń 60-jyldary salynǵan Oıyl men Yrǵyz mekenderi patsha ákim­shiliginiń quzyrymen áskerı bekinis retinde salynǵany belgili. Olar sol kezde jergilikti sózde «qala» delindi, ol tilimizde ornyqqan qala sózi – bekinistiń parsysha ataýy. «Mýg» – soǵdysha bıik jer uǵymyn beredi. Sonda Kala-ı Mýg soǵdydan qalǵan «bıiktegi bekinis» degen sózi bolyp shyǵady. Bir kezde búkil Ortalyq Azııany Jerorta teńizi men qıyrdaǵy Qytaıdy jalǵastyrǵan Uly Jibek jolyndaǵy san-alýan tilder men dinderdegi elder arasynda halyqara­lyq túsinikti til rólin tamasha atqarǵan soǵdy sózi búginde óli tilge aınaldy. Sol óli til asqaqtaǵan shaǵynda bıik jer­ler­di bizdiń tóbe, qyr, bel, jota, taý dep ataýsyz ártúrli ataıtynymyz sııaqty olar da solaı aıtyp, shaǵyndaý kelgen bederli birin «mýg», ıaǵnı «qyr» degenge uqsaıdy. Álginiń «Mýg taýyndaǵy qala (bekinis)» delinýi sondyqtan. Bir zamandary ındoarııler jaıǵasyp, uzaq ǵumyr keshken uly dalada, endi qazaqqa qut bolǵan Muǵadjar aýmaǵynda ótpeli ómir týdyrmaı qoımaıtyn alýan túrli sebeppen qonys aýdarǵan keshegi qadirli týystarymyz ózderi ketken­men sózderin, ıaǵnı rýhanı mádenıetinen iz qaldyrdy. Solardyń biri osy – «mýg» – qazaq fonetıkasyndaǵy – «muǵ». Onyń ekinshi býyny – «hadjar» bolýǵa tıis. Ol arab-parsyǵa ortaq «qatty» uǵymyn beretin sóz. Keńes ókimeti keze­ńindegi tájiktiń áıgili ǵalymy, akademık shyǵystanýshy Bobadjan Gafýrov «Istorıcheskıe svıazı Sredneı Azıı so stranamı arabskogo Vostoka» degen eńbeginde – álgi Mýg taýyndaǵy beki­nispen baılanys­ty pikirlerin jaza kelip, arab elderinde sırek kezdesetin qundy metaldar, solardyń ishinde fıtıl úshin asbest aparylatyndyǵyn, ol arab-parsy tilinde hadjar dep atalatyndy­ǵyn baıandaıdy (B.G.Gafýrov, «Izbran­nye trýdy». «Naýka», Moskva, 1985. str. 447-448). «Hadjar» – qatty degen sóz. Qatty bolatyn sebebi asbest talshyqty materıaldar men serpantın toptarynan, 85 paıyzy jerdiń qatty jynysynan turatyn shıkizat. Gneısterden, amfıbolıtterden, krıstaldyq taqta tastardan qurylǵan sırek metaldar, ózge de san alýan rýdalary kóp beldeýdiń tek qatty jer retinde sıpattalýy zańdy. Sosyn da ony erteden este kele jatqan «tatsyz túrik joq» degendeı, «tattyń» soǵdy ekeni belgili – soǵdylyq uǵym-sózben Muǵadjar dep júrmiz, ıaǵnı «qat­ty bıikteý jer». Shynyna kelgende, Muǵadjar klassıkalyq turǵydaǵy taý emes, onyń Boqtybaı ataýly bóliginen basqa kóp jeri kádýilgi jotalardan bıik emes. Zeravshandaǵy «Kala-ı Mýg» bekinisi nebári bıiktigi júz jıyrma metr bıiktikte turǵan. (A.Ýspenskıı, K.Shneıder, «Za semıý pechatıamı». «Mo­lodaıa gvardııa», Moskva, 1958, str.166). Soǵdylar, soǵdylardan qalǵan jerdi ıelik etken jurt – búginde túrkiniń qara shańy­raǵy dep qadirli el etken biz, búgin­gi qazaqtar ótken ǵasyrdyń jetpi­sinshi jyldaryna deıin atap kelgen ýyz ata­ýyn tarıhı ǵylymı negizsiz dúdámal ataý ekenin bile tura Muǵaljar dep óz­gertip tarıh aldynda qııanat jasap otyr­myz.

Qııanat demeı ne deýge bolady – ke­shegi jurtymyzdyń jadynda uzaq ýaqyt boıy saqtalyp kelip, osydan júz jyl buryn qujattyq aınalymǵa tús­ken «Muǵadjar» ataýynyń myń maǵy­nasy búgingi qazaqqa túsiniksiz dep, ony til, tarıh turǵysynan zertteý­ge talpynbaǵandyǵymyzdan, ne óre­miz jetpegendikten ataýdyń «muǵ» túbi­rinen «muq» shyǵaryp «múmkinmen» ózgertýimiz til bilimi ǵylymy jóninen qaı shamada ekendigimizdi ańǵartqandaı. Taý­dyń ejelgi ataýy oryndy ekenin dálel­deýge tyrysqan biz de onyń aqı­qaty senimdi túrde osy dep aıta almaı­myz. Qalaı degende de kıeli sana­tyndaǵy Muǵadjardyń Muǵaljar dep dúm­shelik­pen ózgertilýi – elge syn.

Idosh ASQAR,

jýrnalıst

Aqtóbe