Jazýshy-jýrnalıst, kósemsóz sheberi, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Janat Elshibek «Taǵdyr jeli» atty kitabynda soǵystyń sońǵy tusy men táýelsizdik kezeńin jalǵaıdy. Kishi proza janrynda keńes zamanynyń kartınasy ótkenimen, eki kezeń tyǵyz qosaqtalyp sýrettelgen.
Avtor týǵan ólkesi Balqash óńiriniń geografııalyq kartasyn elim-jerim dep qasterlegen keıipkerleriniń taǵdyrymen ushtastyra berýinde azamattyq múddege adaldyǵy aıqyn kóringen. Prozalyq janrda jer-sý attary, toponımder, gıdronımder men fıtonımder shejirelik derekter arqyly qısynymen synalaı berilse, kórkem shyǵarmanyń realıstik sıpatyn anaǵurlym aıqyndaı túsedi. Týǵan jerdiń sýretteri men qıly-qıly derekteri ony meken etken adamdardyń rýhanı beınesin tereńirek tanyta túsýge ólsheýsiz úles qosady. «Tórkindep kelip jatqan jaıymyz bar. Meńzıpa degen shesheń bolamyn. Bizdiń jerdiń sýy bal ǵoı! Bólekshe bal! Alpys, jetpis jyldan keıin iship turǵanym shyǵar. Buǵan da táýbe», dep tamsanady joq izdeýshi kempir. Asharshylyqta ólgen ata-anasy men baýyrynyń basyna tas qoıýǵa jetken, kórý qabiletin keıinirek joǵaltqan kári kisiniń kózi soqyr bolsa da, kókiregi saırap tur. Asharshylyq taqyrybyna jazylǵan «Balyqtyń qylqany» atty povest jad týraly bıik ıdeıany tý etken. Jad ólmeıdi, rýhty óshirmeıtin qasıet bir Qudaıdyń qalaýymen jadqa senip jasyrylǵan, muny múmkin ulttyq kod dese bolar. Osy poveste Janat Elshibek atamekenniń qasıetin ǵana emes, qazaqqa tán arýaq syılaý kýltin tereń asha bilgen. Arýaqqa tabynýdan beti aýlaq, al arǵy tegińdi, ata-babalaryńdy qadir tutyp, shynaıy qurmetteý eldikti, týǵan jerdi aman saqtaýdyń, keıingi urpaqqa amanattaýdyń tek qazaqqa tán asqan úlgisi ekenin sezbeı, muny shırk sanaıtyndardyń qarasy ósti. Onyń astarynan Muhtar Maǵaýın aǵamyz erterekte kótergen ultsyzdaný tragedııasy qylań beredi. Jahandanýdyń alǵysharty sany az halyqtardy jutyp qoıý úshin tamyry solǵan sol kepke uryndyrý bolyp tur.
«Qazaq – basyna qanshama qıyndyq týsa da, tutas elimen ózge jaqqa qonys aýdarmaǵan, údere kóshpegen halyq. Ulan-baıtaq jeriniń bir shetinen ekinshi shetine qonys teýip júre bergen. Munda da mán bar. О́ıtkeni onyń qonysynda ata-babalarynyń, áke-shesheleriniń, aǵaıyn-týysynyń zırattary bar. Ol zırattarda súıekter jatyr. Arýaqty qasterlegen qazaq ata-babasyn jatqa qaldyryp, jańa jer izdemegen. «Munda ata-babamnyń súıegi jatyr, zıraty jatyr» degen sózder osydan aıtylsa kerek. Ulan-baıtaq jerdi saqtap qalýda qazaqtyń arýaqty qasterlegeniniń de úlken paıdasy bar. Eger qazaq qara basynyń ǵana qamyn oılaǵanda Atyraý men Altaıdyń, Alataý men Arqanyń, Altaı men Syrdyń aımaǵyn qorǵap qala almas edi», – deıdi ultshyl birtýar tulǵa Jaǵda Babalyquly (Qasymhan Begmanov. Etnografpen áńgime).
Eń jaqyn úsh adamyn joǵaltqanda jasy toǵyzǵa tolmaǵan qyz bala 70 jyldan artyq ýaqyt ótkizip, atamekenge olardyń molasyn izdep keledi. Abaıdyń «О́lgen mola, týǵan jer jibermeıdi» deıtuǵyny sodan ǵoı. Biraq keıýana aıtqan jer ataýyn – Úshbeıitti keıingiler naqty bilmeıdi. Mine, povestiń altyn ózegi osy ashtan ólgen úsh muńlyq jerlengen tusty izdep tabý. Ony izdep tabýdyń shytyrmany jebireı halqynyń qyryq jyl shólde adasqany sııaqty mıftik sıpatqa ıe bolyp shyqqany – jazýshynyń sheberligi. Úlken Qarasýdyń oń qabaǵy dep silteme berilgen jaqty izdep tabý týǵaly atamekennen taban aýdarmaǵan malsaq Qudaıbergen qoıshyǵa júkteldi. Ol apasynyń amanatyna adaldyqpen, jankeshtilikpen kirisedi. Aıtýynsha, «osy tóńirekte men bilmeıtin shuńqyr, men shyqpaǵan tóbe joq» dese de, qoıshyǵa ońaı soqpaıdy. Japanda jalǵyz úı qonyp otyrǵan keıipkerdiń jer sholýǵa jetiktigi aqıqat. Qazaqqa tán burynǵy ómir saltyna, ulttyq minezge negizdelgen bul detal aıshyqty.
Poveste toponım kóp ári olardyń ataýlary bir-bir tarıh. Qorjynkól, Qaratal ózeni, Naımansúıek, Qańbaqty kóli, Shıliqaryn, Dóńshı, Qarabıe kóli, Kishi Aqqum, Úlken Aqqum, Muqannyń kóli, Jálmende-Pyshan jaılaýy (ákeli-balaly, biri qajy, biri aqyn bul kisilerdiń esimderi birneshe márte kezdesedi, sodan-aq el ishiniń ardaqtylary ekeni ańǵarylady). «...Aqıyq asyp, Úshtóbe, Taldyqorǵanǵa tartasyz», deıdi keıipker. Selt etkizetin Qyztekeniń kóli degen ataýdyń qyr-syryn endigi eshkim bilmeıtin bolar. Eskilikti toponımderde jer bederin dál sýretteý bar, al sovettik sosıalıstik ataýlar kóbinese (Jańa óndiris, Kópbirlik) birtekti, solǵyn, jattandy. Jer ataýlary arqyly avtor kónede ótken tekti adamdarynyń ómir deregin de aıtyp ótedi. Menińshe, keıipkerlerdiń rýlary atalmaıtyny aqtalyp turǵan joq, rasynda artyq etpes edi. Toponımniń kóptigi povestiń shyraıyn buzbaıdy, ómir órnekterin naqtylaı túsetini ǵajap. О́ıtkeni ǵadette oıdan shyǵarylǵan kórkem prozada keıipkerleri buldyr, psıhologııalyq turǵydan shala kelse, jer ataýlary múldem joqtyń qasy bolyp shyǵady. Bul shyǵarmanyń salmaǵyn kemitedi.
Povestiń keı tusynda pýblısıstıkalyq elementter, kósemsóz saryny ketip qalatyny ras. Bul avtordyń bilimdarlyǵynan shyǵyp jatsa kerek.
О́ler shaǵynda ómir boıy armandap ótken perzenttik paryzyn óteý úshin atamekenge alystan kelip, mola basyna belgi turǵyzyp ketýge nıet etken zaǵıp kempirdiń zary XX ǵasyrda kúlli qazaq halqyn zar eńiretken, jartysynan astamyn joıyp jibergen genosıd – alapat ashtyqtyń zardaby. «Zobalań zulmattyń tiri qurbany da, tiri kýási de myna men emespin be?» dep jylaıdy Meńzıpa molanyń basynda. Shyǵarmanyń sońynda ashtyq taqyryby ulǵaıa túsedi, jantúrshigerlik oqıǵalar kirige baıandalady. Bul qazaq ultynyń basynan keshken azaby jáne onyń saldary keıinnen ońaı soqqan joq: ana tilden aıyryla jazdaǵan pushaıman qalyp, tilin bilmeıtinderdiń qatary ósýi, ata-teginen bezý, ózgelerge tym elikteýge beıimdilik, qosúreı jaltaqtyq, rýhanı quldyq, taǵy basqa áleýmettik-qoǵamdyq máselelerdiń qordalanýy... Qasiretti jyldardyń elesi beıbit kúnderdiń kókeıinen óshpeıtini ár adamnyń taǵdyrynan syr jasyrǵanynan aınymaıdy. Ata-baba rýhyna taǵzym, ótkenin joǵaltpaý keleshek urpaqqa ósıetpen teń ekenin kózi kórmese de Meńzıpa kempirdiń qasyna nemeresi Qadyrjandy ertip jetkeninen, ári jasóspirim balanyń baıaǵy ata-babasynyń basyna túsken sumdyq tragedııany júregimen sezinip turǵanynan kóremiz.
Povestiń leıtmotıvi joq izdeý bolsa da, onyń astarynda ekologııalyq joqtaý jasyryn berilgen. Qazaq jeriniń ýaqyt ozǵan saıyn tozyp bara jatqanyn avtor jasyrmaıdy. «Qaraǵym, Qudash! Aıtysyńa qaraǵanda osy óńirde shalqyp jatatyn telegeı-teńiz sýlardyń deni sýalyp, qańsyp qalǵanǵa uqsaıdy. Erte kóktemde attyly kisiniń ózine ótkel bermeı, jer-kókti shaıyp keter tasqynnyń bolmaǵany-aý, shamasy. Sý ketken soń, bári de ketedi» degen Meńzıpa shesheı qynjylǵan daýyspen».
Qurylys materıaldary úshin Balqashtyń qalyń qamysyn shırek ǵasyrda joıyp jibergendikten, Turan jolbarysynyń tuqymy qosa joǵaldy. Bul, rasynda, tektilikke qastandyq bolatyn. «...Yqylym zamannan jaıqalǵan nar qamys toǵaıynyń qyltanaǵyn da qaldyrmaı joıyp, ejelgi Kókteńizdi – Balqashymdy múldem jalańashtap tastady emes pe? Ylǵaldy birqalypty ustap turatyn qamys joǵalǵan soń ań men qus ta joǵaldy...».
Jazýshynyń tiri tabıǵatty kókirek kózine aınytpaı kóshirip ala qoıatyny óte tartymdy. Tili jatyq, túsiniksiz, maǵynasyz bos sóz joq. Jer oraıyn avtor jaqsy bilgenge ne jetsin?! Sonda oqyrmannyń kóz aldynda sóz qudiretimen jandy, tiri kartına túziletindikten, ádebıet muny naǵyz sýretkerlikke balaıdy.
Balqash óńirinde ne ósedi? Florasy qandaı? «Qarsy bettegi seldir-seldir úpelek shashaqty balquraqtar, sıdam-sıdam sheńgel men jyńǵyl, myrtyq-myrtyq sekseýilder túp-túgel jalyn reńge boıanǵandaı bulyń-bulyń shalynǵan». Jazýshy eski qazaqtyń sóz saptaýyn bir ǵana sóılemde qanyq bergeni – burynǵy sóz mádenıetin qanyna sińirgendikten bolar. Osydan 100 jyl burynǵy qazaqtardyń sóıleý dástúrinde qosarly sózder jıi kezdesetin edi. Mysaly, sıdam-sıdam, myrtyq-myrtyq, seldir-seldir degen sııaqty. Bizder qazir osynaý ulttyq erekshelikti umyttyq. Kórkem ádebıet kóneniń asylyn umyttyrmas qazyna ekeni daýsyz.
Qudaıbergenniń qarsy aldynda ózi Dáýapa atandyrǵan jerles-atalas ápkesi Meńzıpa janushyra izdegen úsh tómpeshik jatty. Ol tebirenispen aıqaı salyp, kónekóz apasyn qushaqtap, jermen-jeksen bolyp shógip ketken úsh beıitti tapqanyn málimdedi, topyraǵyn qolymen sıpatty. Joqtaý daýys keń dalany selt etkizdi. Úshbeıitke Qudaıbergen qoıshy eki ulymen, Meńzıpa kempir nemeresi men Quraqbaıdy ertip jetti. Keıipkerler tarıhı dáýirdiń boıamasyz, qatygez keskinin ıen daladaǵy ólim atrıbýttary – zırat mańyndaǵy bas súıek, shashylǵan qý súıekter arqyly salmaqtaıdy. Myńdaǵan adamdar kómýsiz qaldy. Eski qorym mańynda jerlenbeı qalǵan aqsóńke súıekter 1931-1932 jylǵy ashtyq qurbandary edi.
«Qosh bol, teńiz» hıkaıatynda fıtonımder sýretkerlik qyraǵy kózben ádemi berilgen. Qum qoınaýynda ósetin birqatar ósimdik: qaýlaǵan sorań, qaptaǵan baıalysh, aq terisken, tyrbyq jyńǵyl, qońyraýly qara sheńgel, bákene sekseýilder, shoq-shoq shashaqty shı, mııa ósedi eken. Avtor Balqashty teńiz dep tanıdy jáne onda ósetin balyqtardy tegis ataıdy. Bul povesten baıqaǵanym, Janat aǵanyń oqýshy keıipkerleri ózine óte uqsaıdy, balalar shetinen bilimge qushtar, áýesqoı, tanymdyq nárselerdi qalt jibermeıdi eken. Eń keremeti, bári de tabıǵat janashyrlary. Balalarǵa arnalǵan bul shyǵarmada erterektegi sovettik pafos anyq ári sol ýaqyttaǵy memlekettik ıdeologııanyń eń qunarly jaǵy – jas urpaqtyń tárbıelik mánine kóp toqtalǵany seziledi.
Aıgúl KEMELBAEVA,
jazýshy