Kishkentaı kezimizde jazǵy demalysta kitap oqý qalyptasqan ádet edi. Oqyǵannan túıgenimiz boıynsha qyrkúıekte, sabaq barysynda jarysa shyǵarma jazatynymyz esimde. Al qazir tehnologııanyń qaýyrt damyǵan zamany. Ár úıdiń tórinen oıyp turyp oryn alǵan «aqyldy temir» jaı ǵana jumys quraly emes, balanyń bos ýaqytyn ótkizýshi ermegi, ajyramas dosyna aınalǵan. Keıde «bularsyz ata-babamyz qalaı ómir súrgen?» degen sýbektıvti suraq oıǵa oralady.
Negizi «Zamanyna qaraı adamy» degen taýyp aıtylǵan sóz. Búginde ınternetti ıgerip, kompıýterdi shemishkeshe shaqpasań, qoǵam damýynda bir saty arttamyn dep esepteńiz. О́ıtkeni qazir kitaptan ǵalamtor ozǵan kezeń. Desek te, ər dəýirdi jyrlap kele jatqan kitap eshýaqytta óz qundylyǵyn joımaıdy.
Kitap – aldyńǵy býynnyń keıingi urpaqqa qaldyrǵan murasy, rýhanı jeteleýshi quraly, jan azyǵy. Búginginiń balasy úshin maıshamnyń jaryǵymen kitap oqý – eski zamannyń kórinisindeı. Ǵylym damýynyń nətıjesinde, buryn ərqaısysy jeke bolyp kelgen, dybystyq ne beınebaıandar, san alýan sýretter men ənder, túrli taqyryptaǵy oqýlyqtar men ədebıetterdi bul kúnde bir ǵana kompıýterden, ıaǵnı ınternetten ala alamyz. Bar qajettiliktiń bir jerge toǵysqany oqyrman úshin tıimdi ekeni belgili. Osy oraıda jeliniń múmkindigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Alpaýyt elderde mektep jasyndaǵy balaǵa beriletin tárbıeniń bir tini kórkem ədebıet oqyp, kitappen dos bolý kerek degende jatyr. Sodan bolar kitaphana halyqtyń súıikti de qasterli ornyna aınalǵan. Sheteldikter saıabaqtyń ishi turmaq, oǵan barar jolda da, avtobýs pen jaǵajaıda da, túski úziliste de kitap oqýdy jón sanaıdy. Google usynǵan statıstıkalyq derekterge zer salsaq, álemde Úndistan men Qytaı kitap oqýda eshkimge des bermeı tur. Al elimizde kitapty janyna serik etken, kórkem shyǵarmany súıip oqıtyn jasty shammen izdep tabý qıyn ekeni ras.
– Bul pikirdi biz teriske shyǵara almaımyz. Bul – qoǵamnyń talqylap jatqan úlken problemasy. Rasymen de baıqasaq, kópshiliktiń, sonyń ishinde jastardyń kitap oqýǵa degen ynta-yqylasy tómendep ketken. Bylaısha aıtqanda, bizdiń jurt, ásirese jastar kitapqa qulyqsyz qoǵamda ómir súrip jatqan sekildi. Iаǵnı olarǵa rýhanı baılyq mańyzdy emes. Al endi, men sekildi mamandardy, zııaly qaýym ókilderin, aǵa býyndy nege kitaptar oqylmaı jatyr, nege jastar kitaphanaǵa kelmeıdi degen sekildi saýaldar tolǵandyratyny belgili. Qazirgi zamanda jastardyń kitapty kóp oqymaıtyny ishteı qynjyltatyny ras. Bul ómirde kitap oqýdyń adamǵa bereri kóp ekendigi áýelden dáleldenip qoıǵan. Ol sonaý Abaıdyń zamanynan bar dúnıe. Sony jastar túsine bilse, bári jaqsy bolaryna kózim jetedi. Abaı atamyz aıtqandaı, artyq bilim – kitapta. Sondyqtan men kitap oqýǵa keńes beremin. Al endi, adamdar kitap oqymaıdy degenge kelsek, ol ár adamnyń sana-túısigine baılanysty der edim. Biz taǵy bir nárseni túsinýimiz kerek, eger de qoǵam talabyna saı, adamzattyq qundylyqtarmen qalyptasqan, bilimdi, jańashyl, ómirdegi ózimizdiń ornymyzdy nyq taba alatyn tulǵa bolyp qalyptasamyz desek, rýhanı baılyqtan, kitap oqýdan qol úzbegenimiz jón, – deıdi pedagog Maqsat Qaıyrbekuly.
Keńes zamanynda elimizde 1500 kitap dúkeni bolǵan eken. Qazir shalǵaıdaǵy aýyl turmaq, keıbir aýdan ortalyqtarynda kitap satý orny kezikpeýi múmkin. Al kórshi Reseıde 500 adam turatyn jerde bir kitaphana bolýy kerek degen talap bar. Əleýmettanýshylardyń zertteýin baǵdarlasaq, qazir kitap oqıtyndarmen qosa, úı kitaphanasyn jınaqtaıtyndar sany da azaıyp ketken. Qoǵamdyq-saıası ınstıtýt sarapshylary júrgizgen saýaldamaǵa saı, ər tórtinshi otandasymyz múldem kitap oqymaıdy. Al basym kópshiligi jylyna 1-2 kitap oqýmen ǵana shekteletin kórinedi. Jastardyń biri ýaqyttyń tapshylyǵyn syltaýratsa, ekinshisi «bar keregimdi ınternetten-aq alyp otyramyn» degendi alǵa tartady.
Bizde taqyrypqa saı, jas býynǵa saýaldama uıymdastyrdyq. Saýaldama Google platformasy arqyly júzege asty. Oǵan júzden astam adam qatysyp, basym kópshiligi sarapshylardyń deregin rastady. «Kópten kitap oqymadym. Búgingi tańda ınternet qaryshtap damyp keledi. Desek te, jeliden alǵan bilim tom-tom kitaptarǵa jetpes edi. Ol tek ýaqyt únemdeý úshin taptyrmas qural bolyp keledi. Ras, keıde kitaptan taba almaǵanymdy ınternetten alamyn. Kompıýter arqyly oqý kitaptan alar əserdi bere almaıdy. Ol sózsiz. Men bolashaqta qolyna qalam ustaǵan jýrnalıst bolsam degen jastardyń birimin. Əsirese biz sekildi stýdentter úshin kitap oqý eń paıdaly qor jınaǵanmen birdeı. Til baılyǵyn damytýdaǵy taptyrmas qural. Osy rette qatarlastaryma ınternettegi jarııalanymdarǵa aldanyp, kitaptan qol úzip qalmaıyq degim keledi», deıdi stýdent Aqzıra Jalıeva.
«Kópshiliktiń pikiri ekige jarylǵanymen, kitaptyń ornyn ǵalamtordyń basa almaıtyndyǵyn uǵynýymyz kerek. О́ıtkeni qazir eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin paıdalanýdy biletin ınternette kimniń qandaı aqparat taratyp otyrǵanyn bilý múmkin emes. Qansha jerden ǵalamtor degenmen, negizi kóp aqparat kitapta. Mysaly, sabaq boıynsha izdeseń, jeliden kóp nárseni tappaısyń. Sol kezde kitap kómegine júginýge týra keledi. Jýyrda «Beısen jáne bolmys» kitabyn oqyp shyqtym. Eńbek lırıkalyq sheginisterge toly, avtordyń basynan ótken oqıǵalary, halyq aýyzyndaǵy əpsanalar men əńgimeler ədemi de əserli jetkizilgen», deı- di H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń stýdenti Áıgerim Imasheva.
Jalpy, kitap adamǵa rýhanı kemeldenýge, bilim-biligińdi arttyrýǵa taptyrmas qural ekeni anyq. Búgingi sapaly tehnıka adam jadynyń shyǵarmashylyq áleýetin qaıtse de almastyrmaıtyny sózsiz. Sondyqtan oıymyzdy Ahmet Baıtursynulynyń myna bir sózimen túıindeımiz: «Bilimniń bas quraly – kitap».
Saltanat BAITEKENOVA,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń 4-kýrs stýdenti