Maıly daqyl – molshylyq kózi

Astyq daqyldarynyń egis kólemin azaıta otyryp, onyń ornyna maıly daqyldar men qunarly mal azyǵynyń úlesin arttyrý, óńdeý salasynyń qýaty men sapasyn jaqsartý baǵytynda júrgizilgen maqsatty, jan-jaqty jumystardyń nátıjesi de aıtarlyqtaı. Búginde maı-tońmaı salasy – agroónerkásiptik keshenniń mańyzdy bir bóligi. Maıly daqyldar egý, óndirý, óńdeý jumystary elimizdiń barlyq aımaǵynda keńinen óris alyp otyr. Aıtalyq, shyǵys, ońtústik óńirler kúnbaǵys, soıa ósirý jóninen kósh bastap tur­sa, soltústik óńirlerde zyǵyr, aq­mııa, raps daqyldaryn ósirý jaq­sy jolǵa qoıylǵan.

Al damý keleshegine kelsek, maı daqyldarynyń damýy birinshi kezekte logıstıkanyń damýymen baılanysty, ıaǵnı maıly daqyldar eksportqa molynan shyǵarylar bolsa, salany damytýǵa da keń jol ashylmaqshy. Qazaqstandyq maıly daqyl óndirýshileri otandyq ónimderdiń sapasy ózge eldiń ónimderinen bir de qalyspaıtynyn jáne básekege qabiletti ekenin aıtady. Demek maıly daqyldar óndirisiniń órisi aldaǵy ýaqytta keńeıe túsedi.

Keıingi jyldary maıly daqyldar, kókónister men baqsha daqyldarynyń kólemi belsendi túrde ulǵaıǵan. 2012 jyldan bastap osy daqyldar alqap­ta­rynyń ósýi sáıkesinshe 67%, 14%, 35% boldy. Dándi daqyldarǵa qa­­ra­­ǵanda ósimdik sharýa­shylyǵynyń osy segmentterinde ónim­dilik te artyp keledi.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derek­teri boıynsha, ósimdik sharýashyly­ǵyndaǵy rentabeldilik ótken jyly mynadaı boldy: maıly daqyldar – 66,7%, dándi-burshaqty daqyldar – 49,6%, kókónister men baqsha daqyldary – 33,8%, tehnıkalyq daqyldar – 26,4%. Jalpy alǵanda, keıingi on jylda maıly daqyldar 67%-ǵa, al jalpy alymdar 1,5 ese ósti. Maıly daqyldar óndirisi negizinen Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynda shoǵyrlanǵan. Bul aımaqtardaǵy jalpy alym búkil el boıynsha shamamen 55%-dy quraıdy.

AQSh Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi (USDA) boljap otyrǵandaı, 2022-2023 marketıngtik jyly maıly daqyldardyń álemdik óndirisi birden 42,7 mln tonnaǵa ulǵaıyp, jańa rekordtyq kórsetkishke – 643,1 mln tonnaǵa jet­pekshi.

О́tken jyldyń aıaǵynda maıly daqyl­ ósirýmen jáne óńdeýmen aınalysatyn kásiporyndarda olardyń tuqymdarynyń qory rekordtyq kórsetkish – 1 673,8 myń tonnaǵa jetti. Bul tolaıym tabys­qa qaıta óńdeýdi qarqyndy arttyrý ju­mystarynyń nátıjesinde qol jet­kizildi.

Maı­ly daqyldy óndirýshi negizgi elder bolyp sanalatyn Eýroodaqqa múshe memleketter álemde jınalatyn maıly daqyldyń jalpy kóleminiń 50 paıy­zyn, onyń ishinde raps daqylynyń 30 paıyzyn, kúnbaǵys maıynyń 20 paıyzyn enshileıdi eken. Raps daqylyna qatysty úlken úles Kanada men Qytaıǵa da tıe­sili. Soıany álemde úsh el kóp óndiredi, olar – muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy AQSh, Argen­tına, Brazılııa memleketteri. Elimizge kelsek, maıly daqyldardyń álemdik óndiristegi úlesi 2 paıyz ǵana eken...

Endi osy atalǵan jáne basqa da maıly daqyldyń elimiz kólemindegi ón­dirisiniń damý barysyn naqty derek-dáıek­terge súıene otyryp saralap kóre­lik.

Bıyl qolaıly aýa raıy jaǵdaıy egin jınaý jumysyn ýaqtyly bas­taýǵa múmkindik berip otyr. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi bergen málimetterge súıensek, elimiz boıynsha barlyǵy 2,7 mln gektardan maıly daqyl jınalýǵa tıis. Onyń ishinde: kúnbaǵys – 1 157 myń ga, zyǵyr – 909 myń ga, maqsary – 485 myń ga, raps – 98 myń ga. Ázirge 34 myń gektar alqaptan maqsary jınaldy, ónimdiligi – gektaryna 6,9 sentner.

Qazirgi ýaqytta birinshi kezektegi min­det – ósirilgen egindi shyǵynsyz jınaý­dy júzege asyrý. Egin jınaý jumysyn júrgizýge 149,9 myń traktor, 38,6 myń astyq jınaıtyn kombaın, 13,5 myń oraq jumyldyrylǵan, 426 myń tonna arzandatylǵan dızel otyny bólingen.

Naýqandy oıdaǵydaı, oralymdy ót­kizýdiń negizgi bir faktory – fermer­ler­di qajetti qarjymen qalypty qam­ta­masyz etý. Bıyl «Agrarlyq nesıe kor­porasııasy» AQ jelisi boıyn­sha kóktemgi egis jáne egin jınaý jumysyn qar­jy­landyrýdyń jalpy somasy 140 mlrd teńgeni qurady. О́simdik sharýa­shy­­­l­yǵy salasyndaǵy memlekettik qol­daý shara­lary Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri­niń 2020 jyly 30 naýryzdaǵy №107 buıryǵymen bekitilgen «О́simdik sharýa­shylyǵy óniminiń ónimdiligi men sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý qaǵıdalary» boıynsha júzege asyrylady. О́simdik sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaýdyń maqsaty – óndiris kólemin ulǵaıtý, óndiriletin ónimniń ónimdiligi men sapasyn arttyrý, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý kásiporyndarynyń óndiristik qýatyn jaqsartý, otandyq shıkizatpen qam­ta­masyz etý. Bıyl osy maqsattarǵa memle­ket tarapynan shamamen 87 mlrd teńge bólindi.

Aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn, onyń ishinde maıly daqyldy ósirýmen aınalysatyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń bazalyq sýbsıdııa­larmen qosa (mıneraldy tyńaıtqysh­tar, pestısıdter, tuqymdar), sý jetki­zý jónindegi qyzmetterdiń qunyn arzan­datýǵa arnalǵan sýbsıdııa, ınves­tısııa­lyq sýbsıdııa alýǵa da quqyǵy bar. Jalpy, maıly daqyldy qaıta óńdeý kásiporyndaryn sýbsıdııalaý baǵdarlamasy boıynsha birqatar qoldaý qarastyrylǵan. Máselen, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy boıynsha jeńildikti nesıeler bólinedi. Sondaı-aq Salyq kodeksiniń 411-babyna sáıkes maıly daqyldy qaıta óńdeý kásiporyndary úshin qosymsha qun salyǵyn 70% mólsherinde tómendetý boıyn­sha jeńildik beriledi.

2022 jyly ósimdik maılarynyń eksporty 318 myń tonnany qurady, bul 2021 jylǵy kórsetkishten 1,1 ese kóp (149 myń tonna). О́simdik maıynyń negizgi kólemi Qytaıǵa (eksporttyń jalpy kólemindegi úlesi – 37%), О́zbekstanǵa (31,7%), Tájikstanǵa (14,3%), Aýǵanstanǵa (5,5%), Túrkııaǵa (5%), Qyrǵyzstanǵa (1,5%) eksporttalady. Import 142 myń tonnany qurady, bul 2021 jylǵy kórsetkishten 8%-ǵa az (154,3 myń tonna).

Búginde elimizde jalpy óndiristik qýaty jylyna 3,3 mln tonnadan asa shıkizatty quraıtyn 70-ke jýyq maı tuqymyn qaıta óńdeý kásiporny jumys isteıdi. 2021-2022 jyldary shıkizatty qaıta óńdeý boıynsha jalpy qýaty shamamen 1 mln tonna maıly daqyldy qaıta óńdeýdi qamtıtyn úsh iri joǵary tehnologııalyq kásiporyn («Qazaq Astyq Group» JShS, «Bota-2015» JShS, «Altyn Shyghys» JShS) paıdalanýǵa berildi.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń de­rek­teri boıynsha, tazartylmaǵan ósimdik maıyn óndirý jónindegi kásip­oryndardyń ortasha júktemesi 2021 jylǵy 23,7%-dan 2022 jyly 32,4%-ǵa deıin ulǵaıdy. Qazirde otandyq ká­siporyndar ósimdik maıy­men ishki naryq­ty tolyqtaı qamta­masyz etip otyr.

О́ndiris pen eksportty ulǵaıtý, son­daı-aq ımportty tómendetý boıynsha qalyp­tasqan oń dınamıka ónimdi qaıta óńdeý men eksporttaýǵa baǵyttalǵan memleket saıasatynyń nátıjesin kórsetedi. Kúnbaǵys eksportynyń ortasha jyldyq deńgeıin saqtaý, álemdik naryqta joǵary suranys pen baǵanyń ósýi jaǵdaıynda shıkizatty elden áketýdiń shamadan tys kólemin tejeý úshin, sondaı-aq olardy ózimizde óńdeýdi damytý, ónim óndirý jáne eksporttaý jumysyna qoldaý jasaý úshin osy jyldyń 4 aqpanynan bas­tap kúnbaǵysty syrtqa shyǵarýdy baj salyǵy qoldanyla bas­tady.

Keıingi jyldary maıly daqyldar óndirisine júrgizilgen zertteýlerden eli­mizde zyǵyr tuqymynyń jaqsy ósirilip jatqanyn baıqaýǵa bolady. Zyǵyr egý elimizde 2008 jyly bastalǵan eken, sodan beri egis kólemi birneshe ese ósipti. Qazir eldiń barlyq soltústik óńiri zyǵyr egedi deýge bolady, sondaı-aq elimizdiń shyǵysy men ortalyǵynda da zyǵyr ósirý qaýyrt qolǵa alynyp jatyr. Onyń bir, múmkin basty sebebi – zyǵyr densaýlyqqa óte paıdaly: holes­terın deńgeıin tómendetedi, júrektiń ıshemııalyq aýrýynyń, gıpertonııa men qaterli isiktiń aldyn alady, ımmýndyq júıeni jaqsartady.

Sonymen qatar eldegi raps ósirýdiń keleshegi de zor deıdi mamandar. Alaı­da raps egýdiń kólemin arttyrý fermer­lerdiń qarjylyq múmkindigine baılanysty bolyp keledi. О́ıtkeni bul dándi daqyldy egý kóp qarjyny qajet etedi. Soǵan qaramastan atalǵan daqyldy ósirý kólemi de jyl sanap artyp kele jatyr. О́nimi, ıgerilýi, paıdasy da jaman emes.

Qansha degenmen, elimizdegi eń mańyz­dy maıly daqyl kúnbaǵys bolyp qala ber­mek. Eger buryn kúnbaǵys Shyǵys Qa­zaq­stan men Almaty oblystarynda ǵana egilgen bolsa, qazirde soltústik, batys jáne ońtústik óńirlerde de kóptep ósiriledi. «Kúnbaǵysqa degen suranys óte joǵary, ony kórshiles elder, onyń ishinde Qytaı jaqsy alýda. Oǵan degen suranys arta beredi, soǵan sáıkes ósirý kólemi de ulǵaıady», deıdi mamandar.

Elimizde joǵaryda atalǵan daqyl­darmen qosa aýyspaly egistik úshin óte yńǵaıly sanalatyn soıa, qurǵaqshylyqqa tózimdi maqsary syndy maıly daqyl óndirisi de damyp keledi. Soıaǵa qus fabrıkalary tarapynan úlken suranys bar. Olar soıany satyp alyp, jemge paıdalanatyn soıany ózderi daıyndaıdy. Ony óńdeý aýqymy zor, ártúrli. Maqsary sý qory jetispeıtin, qurǵaq aımaqtarda keńinen taraǵan.

Qoryta kelgende, elimizdegi maıly daqyl óndirisi men onyń óńdeý salasyn damytýǵa halyqaralyq naryqtaǵy týyndaǵan jaǵymdy ózgeris jaqsy áser etip otyr. Naryq talaptaryna sáı­­kes, mundaı mol múmkindikti eli­miz­­diń maıly daqyl óndirýshileri men ósimdik maılaryn óńdeýshileri de keńinen paıdalanýǵa belsene kirisken syńaıly. Teginde, zaman, ýaqyt talaby bári-bárin ózi rettep otyrady. Qazirde dıqandar egistikti ártaraptandyrý isine myqtap den qoıǵan. Daqyldyń bir emes, birneshe túrin ekken paıdaly ekenin tereń uǵynǵan. Sol baǵytta jarysa jumys júrgizip jatyr. Asylynda, altyn astyǵymyz, aq bıdaı dánimizdiń aldyna eshteńe túse qoımas. Degenmen as ataýlynyń dámin kirgizgen, sol dándi daqyldar ósirýden bes ese tıimdi sanalatyn maıly daqyldar óndirisi de el ekonomıkasynyń qomaqty bir bóligi retinde qalypty damı berýge tıis. Oǵan baıtaq elimizde múmkindik te, resýrstar da jetkilikti.