Baıanaýylǵa barǵan jurt Qońyr áýlıe úńgiri men Máshhúr Júsip kesenesin, Aqkól Jaıylmadan Isabek ıshan kesenesin izdeıdi. Alaıda bul qatarda Maı aýdanyndaǵy Qalmaqqyrǵan taýynyń aty atala bermeıtini ókinishti.
Kezinde Malaısary, Oljabaı, Jasybaı, Baıan, Edige, Sáten, Shoqpar batyrlardyń jońǵarlarǵa oıran salyp, qalmaqtardy qyryp salǵan XVIII ǵasyrdaǵy tarıhı meken búginde tarıhshylar men arheologter tarapynan az zerttelgeni bylaı tursyn, týrıstik áleýettilik turǵysynan da eshkimdi qyzyqtyra almaı otyr. Bul taýdyń aýqymynda shashyraı ornalasqan Besqarý tóbeshigi, Qaısa ata kesenesi, Sáten Maqysh bulaǵy, Qyzqulaǵan shyńy, Gaýhar bıigi (shyn esimi – Maısary, Malaısary batyrdyń qaryndasy, Qarakereı Qabanbaı batyrdyń jary), Áýlıe úńgir (Qanysh úńgiri), Qalmaqqyrǵan jazyǵyndaǵy eski zırat-obalardyń qaı-qaısysy bolsyn zertteýge suranyp turǵan oryndar.
Bárinen buryn taýdyń kúngeı jaǵynda ornalasqan Áýlıe úńgirdiń ereksheligi kórgen jandy tamsandyrmaı qoımaıdy. Úńgirdi boılap kirip kórdik. Uzyndaý bolǵanymen tar, 5-6 metrden keıin eńkeıip júrýge týra keledi. Dese de ári qaraı 14-15 metrden keıin júrý múmkin bolmaǵan soń keri qaıttyq. Jergilikti azamattar úńgir ornalasqan shoqpar tastyń ekinshi jaǵynan taǵy bir shaǵyn úńgirdi kórsetti. Sóıtsek, Áýlıe úńgirdiń qurylysy shoqpar tastyń kúngeıinen bastalyp, teriskeıdegi ekinshi jaqtan bir-aq shyǵatyn dáliz sııaqty eken. Bir zamandarda úńgirdiń bel ortasy qulap, jabylyp qalǵan. Sondyqtan kúngeı jaqtaǵysy ǵana ázirshe qoljetimdi. Sonaý almaǵaıyp kezeńde bul jerdi dushpanynan qashqan azamattar panalap, qaýip tóngende ekinshi jaǵynan shyǵyp, sytylyp otyrǵan desedi.
Qazaqtyń mańdaıyna bitken ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaev bul jerde 1920 jyly bolypty. Jergilikti jurt soǵan oraı úńgirdi «Qanysh úńgiri» dep te ataıdy. Shoqpar tastyń eń bıigine shyqqanda aınalanyń barlyǵy alaqandaǵydaı kórinedi. Ońtústik tóskeıde 60 shaqyrymdaı jerde Baıanaýyldyń Qyzyltaý, Sarytaýy qol bulǵasa, ońtústik-batysqa qaraı Toraıǵyr taýlary silemdenip jatyr. Jońǵar shapqynshylyǵy kezinde qazaq jasaqtary osy taýlardyń bıik núktelerine ot jaǵyp, jaýdyń kelgenin jetkizgen eken. Malaısarynyń qaryndasy Maısary joǵaryda aıtqan Gaýhar bıiginen (bir derekterde Qaraýyl tóbe atalady) aınalany sholyp, qaýip kórinse, aǵasyna jaýshy shaptyryp otyrǵan. Máshhúr Júsiptiń jazbalarynda aıtylatyndaı, Baıanaýyl men Qalmaqqyrǵan taýlaryndaǵy qazaq-jońǵar shaıqastary nátıjesinde qazaqtar jeńiske jetip, Saryarqa dalasynyń taǵdyry sheshilgen.
Pavlodar oblysy,
Maı aýdany,
Qalmaqqyrǵan mekeni