Balyq óńdeýge ne bóget?

О́zen-kólderdi jalǵa alýshylar tek sý aıdyny ǵana emes, oǵan qatysty qurǵaq jerden belgili kólemde telimder berilýge tıis dep sanaıdy.

Negizi mundaı arnaıy aımaqtardyń barlyq jerde jappaı belgilenýi baıaǵyda-aq júzege asyrylýǵa tıis sharýa-tuǵyn. Balyq sharýashylyqtary belgilengen shekara sheginde óz quzyretterin paıdalanyp, jumystaryn júrgizetini aıan. Alaıda mundaı shekaralardyń bolmaýy – jergilikti jerlerde daý-damaıdyń týyndaýyna sebep. Balyq ósiriletin sý aıdyndarynyń túgelge jýyǵy aýyl­­­dardyń mańynda ornalasqan, al onyń jan-jaǵynyń barlyǵyn aýyl­sharýa­shy­lyq qurylymdary qyldaı bólisip alǵan. Sharýashylyqtar men aýylsharýashylyq kásiporyndarynda ózde­rine tıesili jerge qatysty qu­jat­tary talapqa saı rásimdelgen, jer telimderiniń shekarasy ózen-kólderge baryp tireletini kór­se­tilgen. Saıyp kelgende kólde balyq ósirip otyrǵan ká­sipkerlerge jaǵalaýdan belgili kó­lemde jer berilýi qujatta qa­ras­­ty­rylmaǵan. Qurǵaqta shekti kó­lemde alań bolmaǵan soń balyq ósirý­shige ne paıda? Al kóldiń jan-jaǵyn ıelengen ózge sharýashylyq ıeleri sý aıdyndaryn óziniki sanap, oǵan tórt túligin túsirip jiberý oqıǵalary jıi kezdesedi.

Memlekettik shart talaptarynda sý aıdyndaryn ýaqytsha paıdalaný­shylar sý­dyń qorǵalýyna, ondaǵy tártiptiń, sý janýarlary sanynyń belgili bir deńgeıde saqtalýyna jaýapty ári sharýa­shy­lyq qyzmetimen aınalysýǵa tıis dep kórsetilgen. Iаǵnı olardyń maqsaty ózen-kóldi jaǵalap balyq aýlaıtyn azamattar arqyly tabys tabý ǵana emes, óz betimen balyq aýlap, ony qaıta óńdeýmen aınalysýy kerek. Al jaǵalaýda ózine tıesili jer telimi bolmasa, álgindeı óndiris ornyn qaıda ornalastyrmaq?

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda aýyl shar­ýa­shylyǵyndaǵy ónimdi óńdeý máse­lesine úlken basymdyq berdi. «Qazaq­stan­nyń aınalasynda ónim ótkizetin óte úlken naryqtar bar. Onda sapaly azyq-túlik ónimderi tapshy. Qazaq­stannyń strategııalyq maqsaty – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq orta­lyq­tyń birine aınalý. Osy maqsatqa qol jet­kize­miz desek, eń aldymen, ónimdi joǵary deńgeıde óńdeýge kóshýimiz qajet. Onsyz bolmaıdy. Biz aldaǵy úsh jyl ishinde agroónerkásiptegi óńdelgen ónim úlesin 70 paıyzǵa jetkizýimiz kerek. Bul – naqty mindet. Jurtty ónim óńdeýge yntalandyrý kerek. Biz eksportty ulǵaıta otyryp, ishki naryqty da ustap turýymyz kerek. Sondyqtan elimizge sapaly ónimdi qajetti kólemde turaqty usyna alatyn kásiporyndar qajet», dedi Memleket basshysy.

Qazirgi ýaqytta otandyq kásipkerler balyq ónimderi boıynsha ishki suranysty nebári 53 paıyzǵa ǵana qamtamasyz etip otyrǵanyn eskersek, bul salada óńdeý ónerkásibiniń álsiz ekenin moıyndamasqa sharamyz joq. Ári Pavlodar oblysynda balyq óńdep, konservi shyǵaratyn zaýyt joq. Jergilikti taýarlyq balyqty tek qoǵamdyq tamaqtaný oryndary men meıramhanalar satyp alatynyn, al dúkenderde muzdatylyp satylatyn balyq negizinen shekara asyp keletin muhıt janýarlary ekeni jaqsy málim. Onyń ústine báseke bolmaǵandyqtan, balyq ónimderiniń baǵasy da ýaqyt sanap qymbattaıdy. Statıstıkaǵa súıen­sek, keıingi jarty jyl ishinde elimizde balyq ónimderiniń baǵasy 15 paıyzǵa ósse, Pavlodar oblysynda bul kórsetkish 44,7 paıyzǵa jetken. Iаǵnı óńirimizde balyq ósirý men ony óńdeýdiń múmkindikteri zor bola tura ımport ónimge táýeldimiz. Al óńdeý ónerkásibin damytýǵa joǵaryda atalǵan máseleler meılinshe bóget bolyp jatyr.

Bul másele tek balyq ósirýshilerdiń ǵana emes, jergilikti kásipkerlerdiń qu­qy­ǵyn qorǵaıtyn uıymdardyń da ýa­ıy­­­myna aınalyp otyr. О́ńirlik kásip­ker­ler palatasy agroónerkásiptik ke­shendegi salalyq keńesiniń sektor meń­ge­rýshisi Ádiljan Rahyshevtyń aıtýyn­sha, balyq sharýashylyǵyndaǵy keı­bir kásipkerler endi ǵana damý kóshine bet burǵan. Soǵan oraı kóbi jolynda kezdes­ken qıyndyqtarǵa tótep bere almaıdy.

– Jalpy alǵanda balyq shar­ýa­shy­lyǵymen aınalysyp júrgen sýbek­­­tilerdiń barlyǵy qarjylaı qol­daýǵa muqtaj. Bul – birinshi másele. Ekin­shi turǵydan, zańnamadaǵy keıbir shı­kilik­ter olardyń qolyn baılap otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2018 jylǵy buıryǵymen bekitilgen «Sý qor­ǵaý aımaqtary men beldeýlerin belgileý qaǵıdalarynda»: «Sýdyń las­tanýyn, qoqystalýy men sarqylýyn boldyrmaý úshin arnaıy sharýashylyq qyzmet rejimi belgilenetin sý obek­ti­lerine irgeles aýmaq sý qorǵaý aımaǵy bolyp tabylady» dep jazylǵan. Iаǵnı normatıvtik qujatta talaptar kórsetilgenimen, ony is júzinde júzege asyrý múmkin emes. Biz sala ókilderimen birge oblystyń jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrs­­tary basqarmasymen birlese áreket etip jatyrmyz. Olar memlekettik basqarý tetikterin paıdalanyp, bul máseleni sheshýge múddeli. Eń áýeli sý qorǵaý aımaqtaryn belgilep shyǵý kerek. Al belgiler ornatýǵa qomaqty qarajat kerek. Bıýdjet úshin bul asa aýyr júkteme emes, biraq kásibin endi júrgize bastaǵan azamattarǵa ájeptáýir salmaq ekeni baıqalady. Onyń ústine bul – birretik qana júrgiziletin sharýa, ony jyl saıyn jańartyp otyrý qajet emes. Osy máseleni memleket esebinen rettesek, aýyldardaǵy jerge qatysty daý-damaılar azaıyp, sý aımaqtarynda tártip ornar edi. Kásipkerler odan ári damýdyń joldaryn ıgerip, sý aıdyndaryn balyqtandyrý artyp, jaǵalaýlarda shaǵyn qaıta óńdeý oryndary ashylady. Nátıjesinde, sapaly ári baǵasy arzan balyq ónimderi jergilikti naryqty qamtamasyz etedi. Bul máseleniń oń she­shimi kásipkerlerge ǵana emes, tutyný­shyǵa da paıdaly, – deıdi Á.Rahyshev.

Balyq ósiretin sharýashylyq bas­shy­larynyń pikirinshe, memleket sý aıdyndaryn jalǵa bermes buryn olar­dyń shekarasyn naqtylaý jumys­ta­ryn júrgizgeni abzal. Bul sharýany keıbir bıznes ókilderi óz betimen tyndyrýǵa yntaly. Áıtse de joǵaryda kásippen shuǵyldanýshylardyń basym bóligi bız­neske endi ǵana qadam jasaǵan jandar ekenin aıtyp óttik. Olardyń qo­lynda qajet qarajat bolmaýy múmkin. Buǵan qosa sý aıdyndary memlekettiń menshigi, keıin olardyń bir paıdalanýshydan ekinshisine ótýi ábden zańdy. Memleket álgi belgiler men sý jo­laq­tarynyń buljymas shekaralaryn ornatýǵa múddeli bolýy kerek. Ekinshi qyrynan ol kásip­kerdiń quqyǵy qor­ǵa­lýyna negiz bola alady. Alaıda sý aıdynda­ryn jalǵa alýshylardyń arasynda tabys tabýdy ǵana oılaıtyn, memleketten qarjylaı kómek alyp, ony qaltasyna basýdy kókseıtinder az emes. Bızneske kereǵar mundaı jaıttar ba­lyq sharýashylyǵynyń kósegesin kógert­peı­tini anyq. Keıbir kólderdiń mańy yby­rsyp, qoqysqa tolyp jatatynyn kózi­miz shalady. Jalǵa alýshy ózine júktelgen mindetterdi jetkilikti oryndamaýy sebepti shart merziminen buryn buzylyp, qaǵıdalary ózgerip jatady. Bıznes júrgizýshiler bul máselelerdi de eskerýge tıis.

Atap óterligi, О́ńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy men Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasy sý qorǵaý aımaqtary men sý jolaqtaryn uıymdastyrýǵa qazynadan qarajat bólý­diń zańdylyǵyn qarastyryp kór­mek. Eger barlyǵy durys bolsa, qara­jat bólýge ótinim jasalady.

Balyq ósirýshilerdi alańdatyp otyr­ǵan máseleniń taǵy biri – kólderdiń taıaz­danyp bara jatqany. Sý aıdyn­darynyń túbi tereńdetilmese, jas shabaqtardy ósirý josparlary oryndalmaıdy. Sharýashylyq ıeleriniń oıynsha, kólderdi tereńdetý úshin jer snarıadtaryn paıdalansa bolady. Bul turǵyda Jer qoınaýyn paıdalaný basqarmasy «Pavlodar» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasymen birlese otyryp qajetti snarıadtardy jetkizip, jumystardy atqarýyna ábden múmkindik mol. Balyq ósirý-balyq aýlaý negizdemesin daıyndaý barysynda arnaıy materıaldardy satyp alý úshin balyq sharýa­shylyq­ta­ryn sýbsıdııalaý da – kóp jyldan beri qozǵalyp kele jatqan usynystyń biri. Jergilikti jaýapty basqarma ókilderi bul máseleni de sheshýge bolatynyn aıtady. Deıturǵanmen bólinetin demeýqarjynyń qaıtarymy bolýy mindetti. Keıin nátıjesin tutynýshylar sezinip, dúken sórelerin ózimizdiń ba­lyq ónimderi jaýlap jatsa, memleket qarjysynyń tekke ketpegenin bildiredi. Endeshe bıznes ókilderi men memlekettik organdar bul baǵytta birlesip áreket etedi dep seneıik.

Pavlodar oblysy