Kádimgi Sábeń álemi

Almatydaǵy jazýshynyń 1965–1973 jyldar aralyǵynda tur­ǵan, ıaǵnı ómiriniń sońǵy se­giz jy­lyn ótkizgen úıinde 1978 jyly mýzeıi ashylǵan bola­tyn. Jal­py, mýzeı ekspozısııa­sy odan keıin de eki ret ja­ńar­tyl­dy. Endi, mine, qala ákim­digi­niń, Mádenıet bas­qar­ma­sy­nyń jáne mýzeıler birles­ti­giniń qol­daýymen bıyl mýzeı-úıdiń ashyl­ǵanyna 45 jyl tolýy qar­sańynda kúrdeli jóndeýden ót­kizilip, zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalyp, jańa ekspozısııasy jurt­shylyqqa usynylyp otyr.

Mýzeı eki bólimnen: ádebı jáne memorıaldyq bólimderden tu­ra­dy (alty bólme). Ádebı bó­limde jazýshynyń ómir jolyn, qoǵam­dyq qyzmetin baıandaıtyn, shyǵar­mashylyq sheberhanasynan syr shertetin kóptegen qundy qujat­tar, kitaptar, fo­to-sýretter, qoljazbalar t.b. eks­pozısııaǵa qoıylǵan. Qabyr­ǵa-taqtalardaǵy (stendter), tach-panelderdegi, sen­sor­­ly ekran­daǵy mátinder úsh til­de (qazaq, orys, aǵylshyn) be­ril­gen.

Al memorıaldyq bólimde ja­zý­shynyń jumys kabıneti, qo­naq qa­byldaıtyn bólmesi, jatyn bólmesi bar. Burynǵy qalpyn saqtaǵan árbir zattyń, múkámmal-múliktiń, kitaptary men qoljazbalarynyń t.b. – ár­qaısysynyń ózindik tarıhy, sher­ter syry mol.

Mýzeıdiń kire berisinde jazý­shynyń túregep turǵan qal­pyn beınelegen kartına qoıyl­ǵan. Mo­nýmentaldyq óner týyndysy. Avtory – Baqythan Myr­zah­metov. Mýzeı ekspozısııasy S.Mu­qa­novtyń «...Jol taptym bar qa­zaq­tyń júregine, Osy da jetti degen tilegine!» – degen qanatty sózimen bastalady. HH ǵasyrda shyǵarmalary eń kóp taralǵan, eń kóp oqylǵan jazýshynyń dál osylaı dep batyl aıtýǵa quqy bar edi. M.Áýezovtiń «Joly keń jazýshy» dep baǵalaýy, M.Ma­qataevtyń «Bul – qazaqtyń Bal­zagi» dep, Rasýl Ǵamzatovtyń «Ol – bizdiń ádebıetimizdegi El­brýstardyń biri» dep taǵzym jasaýy beker emes. Ádebıettiń barlyq janrynda da soqtaly, kesek týyndylar qaldyrǵan S.Mu­qanovtyń muraǵaty da baı.

Sábıt alǵashqyda aýyl moldasynan saýat ashady. Bul týraly ózi: «Meniń quran oqýǵa ja­raýyma kóńili tasyǵan Mus­tafa, onymdy Muqannyń ahı­rettegi rahaty dep oılaıdy da, jaqyn jerde turǵanda kún saıyn, alystaǵanda juma saıy­n áke-sheshemniń basyna aparyp aıat oqytady», – dep eske alady. Alǵashqy ustazdary Sháıin Tilegenov pen Hamıt Mah­mu­dovtyń (Ǵ.Músirepovtiń týǵan aǵasy.Á.Q.) esimderin erekshe iltı­patpen eske alady. Qazaq erte­gilerin, jalpy aýyz áde­bıe­tin, «Myń bir tún», «To­ty­­nyń ta­raýy» sııaqty shy­ǵys erte­gilerin alǵash ret Sháıin ust­azy­nyń aýzynan estigen. «Zar­qum», «Sal–sal», «Láıli–Máj­nún», «Bá­diǵul–Jamal», «Er Tar­ǵyn» t.b. hıssa-dastandardy jatqa bil­­gen.

Baımaǵambet Iztólın Abaı­dyń 1909 jyly Qazan qalasynan shyqqan eń alǵashqy óleńder jınaǵyn Sábıtke syıǵa beredi. «...Juqalaý bir kitap meniń kó­zimdi erekshe tarta jóneldi. Onyń aty – «Ibrahım (Abaı) Qunan­baı­ulynyń óláńlári». Oqyǵan saıyn sýsyndaı berdim...» dep eske alady. Abaı óleńderimen jas Sábıt osylaı tanysady. Ol osy kitapty 1945 jyly uly Abaı­dyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı Semeıde ashylǵan mý­zeıine óz qolymen tabys etedi. Jas ke­zinde Abaı týraly jańsaq pikir­ge urynǵan S.Muqanov keıin Abaı shyǵarmashylyǵyn tereń zerttep, «Jar­qyn juldyzdar» atty monografııasyn jazǵan.

Mýzeı ekspozısııasy ádebı bó­limde 22 qabyrǵa-taqta (stend), 3 sen­­sorly ekran (tach-panel) jáne derekti, kór­kem fılm­der, beı­nebaıandar kór­setiletin proeksııa­ly ekranmen jabdyqtalǵan. 

1917 jyly «Saryarqa» gaze­­tiniń betinen «Ombyda eki jyldyq aýyldyq muǵalimder daıarlaıtyn qazaqsha kýrs ashylady» degendi estip, Sábıt osy kýrsqa oqýǵa túsedi. Qazaqtyń ǵa­­jaıyp aqyny Maǵjan Juma­baevtan sabaq alady (sol kezde túsken sýret fotogalereıadan oryn alǵan). Alty aıdan soń kýrs jabylyp, Sábıt eline oralyp, bala oqytý isimen aınalysady. Keńes ókimeti ornaıdy. S.Muqanov elde bolyp jatqan ózgeristerdiń bel ortasynda jú­rip, qyzý aıtys-tartystarǵa qa­tysady... 1922 jyly Sábıt bili­min jetildirý maqsatymen Oryn­bor qalasyndaǵy jumys­shy­lar fakýltetine (rabfak) ke­­lip oqýǵa túsedi. О́zi oqyp júr­gen kezinde aýylynan kóp­tegen qa­zaq balalaryn oqýǵa je­te­leıdi, solardyń biri Ǵ.Músi­repov.

Qazaq án-kúılerin jınaýda zor eńbek sińirgen óner zert­teýshisi Aleksandr Zataevıchtiń (1869–1936) esimi de bizge asa qymbat. Ol 1923–24 jyldary Orynbordaǵy rab­fakqa jıi kelip júredi. Án aıtý máneri erekshe jáne ádet-ǵuryp, salt-dástúrge bilgirligi men kórgen-túıgeni mol jas jigitke zertteýshiniń yqylasy erekshe aýyp, ony janyna jaqyn tartyp, birneshe ándi notaǵa túsirip alady. Sonda Sábeń oryndaǵan: «Qos alma», «Iá-ıá», «Joqtaý», «Taı­jannyń áni», «Muń», «Qu­dalyq óleń», «Maq­pal», «Ǵalálim-adalym», «Qa­ratorǵaı», «Tana-aı» ánde­riniń bári de A. Zataevıchtiń 1925 jyly jaryq kórgen «Qazaq hal­qynyń 1000 áni» jáne «500 kazahskıh pesen ı kıýıev» (1931) jınaqtaryna engen. Sábeń A.Za­taevıchke ár jyldarda 30-dan astam ánderdi aıtyp bergen. Solar­dyń notaǵa túskeni – 12. Ekeýi birlesip «Balqash» degen án de shyǵarypty. A.Zataevıchtiń 1932 jyly Máskeýde S.Mu­qa­nov­qa qol­tańbasymen syılaǵan fotosýreti saqtalǵan.

Sábıt Muqanuly 1924 jyly Orynbor qalasynda Rahıma Qos­shyǵulqyzyna úılenedi. Dúnıege Arystan atty uldary keledi. Bir­aq kóp uzamaı Rahıma men uly aýyr naýqastan qaıtys bolady... Mýzeı ekspozısııasyna Ra­hı­mamen túsken fotosýreti alǵ­ash ret qoıylyp otyr. 1926 jyly Sá­bıt Muqanuly Márııam Qo­jah­met­qyzymen dám-tuzy jarasyp, shańyraq kóteredi. 1927 jyly dúnıege kelgen tuńǵysh uldaryna taǵy da Arystan dep at qoıady. Sá­beń men Márııam Qo­jahmetqyzy 4 ul, 2 qyz tár­bıelep ósirgen: ul­dary – Arys­tan (1927–2000), Ma­rat (1929–1998), Altaı (1933–2003), Bo­tajan (1937–1994), qyz­da­ry – Baıan (1940 jylǵy), Janna (1945 jylǵy). Jazýshynyń jary Má­rııam Qojahmetqyzy búı deıdi: «Tý­my­synan jetim, birge týǵan týysy joq Sábıt tórt ul, eki qyz­ǵa áke boldy. Tym jumsaq edi, ba­lalarǵa ursyp, zekip kórgen jan emes. Qaıta men qatalmyn, zir­kildep ursyp jatsam: «Máke, osy­lardyń birin aǵa, birin ini, birin na­ǵa­shydaı kórip, erkeletip us­taıyq­shy. Osylardan basqa kimi­miz bar» dep otyratyn» – dep eske alady («Saǵynyshym – Sá­bıtim», Estelik kitaby, 2000). Ekeýi 47 jyl birge ǵumyr kesh­ti. Má­rııam apa 100 jasqa tol­ǵanda Qazaq­stan Jazýshylar oda­ǵynda óte áser­li kesh ótti, mý­zeıde kórme uıym­dastyrdyq. Ja­ryqtyq 101 jasqa qaraǵan sha­ǵynda dúnıeden ozdy...

Bolashaq jazýshy 1928–1930 jyldary Lenıngrad memle­ket­tik ýnıversıtetiniń fılologııa fa­­kýltetinde oqıdy. 1930 jyly Más­keýdegi akademık Marr atyn­daǵy Til ınstıtýtyna oqý­ǵa túsip, keıin Qyzyl pro­fes­­sýra ınstıtýtynyń áde­bıet bó­limine (qazirgi Máskeý mem­le­ket­tik ýnıversıteti) aýysady. Bul kezeń jazýshy ómirinde jar­qyn iz qaldyrǵan, jemisti jyldar edi. Sábıt Muqanov 1925–1926 jyl­dary «Bostandyq týy» gaze­tinde (1919 jyly «Kedeı sózi», 1920 jyldan «Bostandyq týy» dep atalǵan) jaýapty hatshy, 1926 jyly rabfaktaǵy oqýyn támam­daǵannan keıin «Eń­bekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gaze­tiniń bólim redaktory qyzmetterin atqa­rady. 1927–1928 jyldary «Qazaqstan mem­lekettik baspa­synyń» bas re­dak­tory bolady. 1936 jyly oqýdy bitirip, Más­keýden Alma­tyǵa oralady. «Al­ma­tyǵa bara, QazKraıkom meni Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynyń bas­qarma predsedateldigine ta­ǵaıyn­da­dy» – dep jazǵan ózi... Ol Qa­zaqst­an Jazýshylar odaǵyn 1936–1937 jáne 1943–1951 jyldary basqarady.

Mýzeıdegi eń kóne jáne qun­dy jádigerlerdiń biri – Shoqan­nyń bákisi. HIH ǵasyrdan jetken mura. Shot-Aman Ýálıhan tapsyrǵan. S.Muqanov Shoqan ómirin zertteýge elý jyldan asa ýaqytyn arnaǵan. «Shoqan Ýá­lıhanov» jáne «Qashǵar qyzy» atty eki pesa jazdy. Shoqannyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyn zerttep «Jar­qyn juldyzdar» monografııasyn jazdy. Oǵan Qazaq KSR ǴA-nyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵy be­rildi. Eń sońynda «Aqqan jul­dyz» atty tetralogııa jazýdy jos­parlap, onyń eki kitaby jaryq kórdi... Iаǵnı bul júzin tat basqan eski aq bákini arqaý etip, arǵy-ber­giden sabaqtalar áńgime kóp.

Abaıdyń izbasar shákirt inile­­riniń biregeıi, abyz aqyn, ozyq oıshyl Shákárim Qudaıberdiulynyń 1931 jyly 3 aqpanda «Elsizdegi Saıat qorada jazyldy» degen anyq­tamasy bar, «Ardaqty Sá­bıt ba­ýyry­m!» dep bastalatyn haty saq­talǵan (túpnusqasy Mem­lekettik Ortalyq arhıvte, kó­shir­mesi mýzeıde). Sondaı-aq aýyz ádebıeti nusqalaryn jı­naýshy, oıshyl, aqyn, etnograf Másh­húr Júsiptiń 1931 jyly jaz­­ǵan haty da qundy mura­lar­dyń qatarynda.

S.Muqanovty maıdannyń alǵy shebine is-saparǵa jiberý tý­raly «Pravda» gazetiniń tapsyrma qu­jaty bar. Sol boıynsha Sábıt úsh aıǵa maıdan ómirinen maǵlumat jınaý maqsatymen alǵy shepke attanady. S.Muqanovtyń Kalının maıdanyna barǵandaǵy maqsaty – Qazaqstanda jasaq­tal­ǵan 100 jáne 101-derbes at­qyshtar brı­gadalarynda bolyp, jaýynger­lermen kezdesý, olarmen júzbe-júz sóılesip, shaıqastaǵy erligin qaǵaz betine túsirý bolǵan. Onda Málik Ǵab­dýl­lın (Sábeń Málik­pen 1930 jyly Kókshetaýda tanys­qan, Alma­tyǵa kelip oqýyna jár­dem­desken, maıdanǵa óz úıinen attan­­dyrǵan), Hakim Bekishev (1976–1986 jyldary S.Muqanov mý­zeı-úıiniń alǵashqy dırektory bol­ǵan) t.b. qazaq ofıserlerimen kezdesedi. Mýzeıdegi paraqtary sarǵaıyp, qanshama syr búkken qoljazba-kúndelik sol sapardyń kýágeri ispetti. Is-sapardan oral­ǵan­nan keıin «Gvardııa, alǵa!» jáne «Málik Ǵabdýllın» atty ocherk­terin jazǵan.

Jazýshynyń qolsómkesi. Qa­lam­ger 1951 jyldan ómiri­niń sońyna deıin erkin shyǵarma­shy­­lyq­pen aınalysqan. Sá­beń­­niń bul qolsómkesi – uzaq jyl­­dar boıy Qazaqstan Jazý­shylar odaǵyndaǵy, Ǵy­lym akade­mııa­syndaǵy, kitap­ha­nalardaǵy, jo­­ǵary oqý oryn­daryndaǵy, Más­­­keý, Tashkent, Frýnze t.b. alys, jaqyn shet elderge jı­na­lystarǵa, quryltaılarǵa, kon­fe­rensııalarǵa, kezdesýlerge, saıa­hatqa barǵanda qolynan tas­tamaı ustap júrgen eń qymbat múlki. Qolsómkesinde «О́mir mek­tebi», «Aqqan juldyz» roman­darynyń, «Botagóz», «Shoqan Ýá­­­lı­hanov», «Qashǵar qyzy» pe­sa­larynyń, «Alyptyń adymda­ry», «О́sý joldarymyz» kitap­tarynyń jáne «Jarqyn jul­dyzdar» monografııasynyń, «Qa­zaq qaýymy» («Halyq mura­sy») etno­grafııalyq zertteý eń­bek­­teri­niń qoljazbalaryn, t.b. kóp­­tegen jeke qujattaryn, hat­­taryn, qalamdary men qalam­aqylaryn alyp júrgen.

S.Muqanov ataqty qalam­gerler A.Tolstoı, M.Sho­lohov, A.Fadeev, Ǵ.Ǵu­lam, S.Qu­dash, N.Fazylov, M.Ká­rim, Sh.Aıt­ma­­tov, B.Ker­babaev, G.Sere­brıa­­­kova, S.Marshak, L.Leonov, R.Ǵam­­zatov jáne t.b. kóptegen qa­­lam­gerlermen tyǵyz shyǵarma­shy­lyq baılanysta bolǵan. Olar S.Muqanovty qazaq áde­bıe­tiniń alyby retinde tanyp, shyǵar­mashylyǵyna úlken qurmetpen qaraǵan.

1960 jyly S.Muqanov «Mı­haıl Kalının» atty kememen eki aıdaı Azııa qurlyǵynda krýızdik saıahatta bolady. 60 jasqa tolǵan mereıtoıyn osy keme ústinde qar­sy alady. Bul saıahaty Qıyr Shy­ǵystaǵy – Vladıvostoktan bas­talyp, Japonııa (Tokıo), Qy­taı (Shanhaı), Indonezııa (Ja­karta), Seılon (Kolýmba), Ún­distannyń ońtús­tik jaǵalaýy (Bombeı), Afrıkanyń ońtústik-shy­ǵysy (Somalı, Jbýtı), Mysyr eli (Kaır), Gresııa, Túr­kııada (Stam­bul) bolyp, Odes­sa qalasynda aıaq­talady. Keme tek ashyq te­ńiz ústinde otyz kún bolyp, jıyr­ma eki myń kılometr jol júrgen. 1961 jyly «Es­tonııa» kemesimen krýız­dik saıahat­pen Kanada, Italııa, Batys Evropa memleketterinde bolady. S.Mu­qanovtyń shetelderge sapar­larynan týǵan shyǵar­malary qa­tarynda «Adam-Ata sho­qysy» (Seılon týraly. 1961), «Alyp­­tyń adymdary» (Qash­­ǵarııaǵa barǵanda, 1958) t.b. bar.

Dramatýrgııa salasynda da S.Mu­qanovtyń sińirgen eńbegi mol. Eń alǵashqy pesasy «Kúres kúnderinde» dep atalǵan (1938 j.). 1944 jyly «Shoqan Ýá­lı­hanov» pesasy jazyldy. Ol 1945 jyly Máskeýde «Nıt Arıad­­ny» degen atpen orys ti­line aýda­rylyp, jaryq kórdi. So­dan keıingi jyldarda pesany baıy­typ, to­lyqtyryp 1955 j. jańa nus­qasyn jurtshylyqqa usyndy. 1956 jyly M.Áýezov atyn­daǵy drama teatrynda eń al­ǵash ret qoıyldy. Soltústik Qazaq­stan ob­lystyq N.Pogodın atyn­daǵy orys drama teatry 1987 jyly «Shoqan Ýálıhanovty» Más­keýdiń Kishi teatryna aparyp qoıdy. Jazýshy-dramatýrg óziniń shyǵar­malary negizinde birneshe pesalardy ómir­ge ákeldi. «Mól­dir mahabbat», «Sáken Seı­fýllın», «Ba­lýan Sholaq», «Bo­ta­góz», «Qashǵar qyzy» t.b. pesalary kórermen kóńi­linen shyqqan týyndylar.

S.Muqanovtyń 1932 jyly jaryqqa shyqqan «HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti» atty eńbegi sol kezdegi ádebıetke degen kózqa­rasty, tap tartysynyń áserin anyq baı­qatady. HH ǵasyr ba­syndaǵy qazaq ádebıetin zert­teýshiler bul ki­tapty aınalyp óte almaıdy. Alash qaıratkerleriniń atta­ryn atap turyp, eńbekterin tal­daǵany úshin-aq S.Muqanov ja­zyqty bolyp, jazaǵa tartyla jazdaǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Kitap «tutqyndaldy», tek 2008 jyly ǵana bul eńbek ekinshi ret qaıta jaryq kórip, jurtshylyqqa usynyldy. Oqýǵa tıym salynǵan kitaptyń biri – «Qazaqtyń HVIII-HIH ǵasyrdaǵy áde­bıetiniń tarıhynan ocherkter» (1942) atty oqýlyq. Bul shyǵar­masynda Buqar jyraý, Sher­nııaz, Murat, Shortanbaı, Ma­hambet, Syrym Datuly, t.b. aqyn-kú­res­kerler men qazaq halqynyń aıtys óneri týraly zertteýleri engiz­ilgen. 2002 jyly 60 jyldan soń qaıta jaryqqa shyqty. «Aq­tańdaqtar aqıqaty» atty bó­limde S.Muqanovtyń jeke muraǵatynan alynǵan Alash arystary – Shá­kárim Qudaıberdiulynyń, Ahmet Baıtursynulynyń, Mir­jaqyp Dýlatulynyń, Maǵjan Ju­ma­baı­ulynyń, Sultanmahmut Toraı­­ǵyrulynyń, Júsipbek Aı­­ma­ýyt­ulynyń kitaptary qoıyl­ǵan jáne «HH ǵasyrdyń ba­syndaǵy qazaq ádebıeti» zertteý eńbegindegi osy qalamgerler týraly oı-pikirlerinen úzindiler keltirilgen. Máselen: «Aqyndyq jaǵynan kelgende Maǵjan, árıne, qazaqtyń kúshti aqyndarynan sanalady. Qa­zaqtyń tilin baıytý retinde, ádebıetine jańa túrler engizý retinde Maǵjannyń eńbegi kóp. Abaıdan keıin til ónegesinde Maǵjannan asqan aqyn qazaqta joq». «Baqytsyz Jamal» – úl­ken tarıhı mańyzy bar roman. Bul roman arqyly Mirjaqyp Dýlatulynyń qazaqtyń ósip kele jatqan kapıtalısteriniń eski feodaldyq ómirge qarsylyǵyn kórsetti» t.b.

S.Muqanovtyń shyǵarmalary HH ǵasyrdan HHI ǵasyrǵa kósh kerýenin jalǵastyra ótip, qaıta basylyp, jańa oqyrmandarymen qaýyshýda. Qazirgi kezde áleýmet­tik jelilerde akademık-jazýshy S.Muqanovtyń atyna negizsiz kiná­laýlar, bir japyraq muraǵat qujat­tarynsyz, eshbir dálelsiz jala jabýlar, óziniń ashyq jazyp ketken sózderiniń óńin aınaldyryp, burmalaýlar kezdesip qalatyny ókinishti-aq... «Esildeı esip jatqan kóńili bar. Sákeńe ókpeleıtin qaı anturǵan!» dep jaz­ǵan edi-aý Qasym Amanjolov (1945 j.). Bárine de ýaqyt tóreshi deımiz. Sońǵy jyldardaǵy ja­ńalyq: «Muqanov hathanasy – Pısmoteka Mýkanova» atty hattar jınaǵy (2018), memlekettik tapsyrys­pen S.Muqanovtyń 10 tomdyq tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi (2022); Al­matydaǵy mýzeı-úıi tolyq jóndeýden ótkizilip, zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalyp, ekspozısııasy jańartylyp, tyń mazmun ashty (2023); Astanadaǵy keń de jaryq kóshelerdiń birine jazýshynyń aty berildi; Qy­zyljardaǵy S.Muqanov atyn­daǵy oblystyq sazdy drama teatry sándi de saltanatty jańa ǵıma­ratqa qonystandy. Osy ıgi­likti is-sharalar naǵyz halyq jazýshysyna kórsetilip jatqan qurmet, eliniń ystyq yqylasy, taýsylmaıtyn, túgesilmeıtin «Móldir mahabbaty» dep bilemiz.

Ádilǵazy QAIYRBEKOV,

«Almaty qalasy mýzeıler birlestiginiń» aǵa ǵylymı qyzmetkeri,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty