El ekonomıkasynyń jańa paradıgmasy óndiristiń barlyq negizgi faktory – eńbek, adam kapıtaly, resýrstar men tehnologııalar áleýetin tıimdi paıdalanýǵa negizdelip otyr. Bul bastamalar ekonomıka salalarynyń jumys isteý tetigin tolyǵymen ózgertetinin aıryqsha atap ótken jón.
Atqarýshy bılik, ortalyq jáne óńirler júıesindegi ózara qarym-qatynas logıkasy qaıta qaraldy. Salyqtyq yntalandyrýdyń, normatıvtik jáne quqyqtyq retteýdiń jańa sharalary engiziledi. Jalpy, bıylǵy Joldaýda júzden astam túrli ıdeıa men usynys bar, olar baǵyttardyń barynsha keń spektrin qamtıdy jáne áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardyń biryńǵaı júıelik kesheninen qurylady.
Shıkizatty óz elimizde óńdeýge basymdyq beriledi. Memleket basshysy baǵdarlamalyq arnaýynda otandyq ekonomıkanyń draıverleriniń biri retinde óńdeý ónerkásibine erekshe nazar aýdardy. Joldaýda ónerkásiptik negizdi qalyptastyrý kezinde ózimizdiń shıkizatty, kadrlar men taýarlardy, basqasha aıtqanda, ózimizde ne bar sony barynsha paıdalaný mańyzdylyǵyn aıtty.
Aıtalyq, keıbir otandyq óndirýshiler ózimizde bola tura shıkizatty syrttan alady. Sebebi ózimizde qymbatqa túsedi nemese basqa da sebepteri bar. Ol úshin elimizde tıimdi normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleý jáne el aýmaǵynda ónerkásipti oqshaýlaý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý qajet. Bul turǵyda qazirgi ýaqytta negizinen shetelde júzege asyrylatyn tabıǵı resýrstardy qaıta óńdeýdi el aýmaǵynda iske asyrý – perspektıvalyq sheshim. Osylaısha, Úkimettiń aldynda ǵylymı-tehnıkalyq bazasymen sheteldik kompanııalardy tabıǵı qazbalardy qaıta óńdeýdi el aýmaǵyna kóshirýi úshin qolaıly jaǵdaı jasaý jáne yntalandyrý mindeti tur. Mundaı formýlanyń el ekonomıkasyna tıimdiligi orasan. Atap aıtqanda, jergilikti halyq turaqty joǵary jalaqy tólenetin jumys oryndaryna ıe bolady, sheteldik ınvestorlar shıkizat logıstıkasyna shyǵyndardy qysqartady, memleket úshin salyq túsimderiniń kólemi ulǵaıady. Memleket basshysy atap ótkendeı, olar áleýmettik saıasatqa (jaıly mektepter men densaýlyq saqtaý nysandaryn salýǵa) baǵyttalady. Sonymen birge munda óńdeý ónerkásibi úshin shıkizattyń jetkilikti kólemin qamtamasyz etýge nazar aýdarý óte mańyzdy. О́ıtkeni kásiporynnyń turaqty jumysy úshin shıkizatty úzdiksiz jetkizý qajet. Bul máselede tıimdi baǵa belgileý mańyzdy. О́ıtkeni teńgerimsizdik nemese basqa kásiporyndarǵa zııan keltiretindeı, keıbireýler úshin negizsiz jeńildikti sharttar bolmaýy kerek. Memleket basshysy yqtımal shyǵyndardy túsinip, Úkimet jumysynyń osy baǵytyn erekshe atap ótti.
Ofteık kelisimderi otandyq óndirýshilerdiń áleýetin arttyrady. Memleket basshysy retteletin satyp alýlardaǵy ofteık-kelisimsharttardyń úlesin 10%-ǵa deıin jetkizýdi tapsyrdy. Bul otandyq bızneske qandaı paıda ákeletinine toqtalsaq. О́ndirisi damyǵan elderdiń bárinde de ofteıkerler ekonomıkada belsendi qyzmet atqarady. Ofteık kelisimshartynsyz bıznestiń uzaqmerzimdi jáne tıimdi damýyn elestetý qıyn. Mańyzdy jaǵdaılardyń biri – uzaqmerzimdi qarjylandyrý jospary. Ofteık kelisimderi belgili bir joba sheńberinde óndirilýge tıis ónimderdi satyp alýmen erekshelenedi. Bul jobany, ıaǵnı endi óndiriletin ónimdi aldyn ala qarjylandyrýdy qamtamasyz etedi. Osylaısha, memleket otandyq bıznesti jeńildetilgen sharttarmen nesıeleý tetikterin qoldanbaı, qarjyny tikeleı quımaı, naryqtyq tetikter arqyly qarjylandyrady. Bul jaǵdaıda otandyq óndirýshi taýardy óndirý úshin kapıtaldy aldyn ala alady. Máselen, ulttyq ál-aýqat qory túrindegi tapsyrys berýshi qajetti taýardy satyp alady. Keıingi 5 jylda «Samuryq-Qazyna» 107,5 mlrd teńgege osyndaı 389 kelisimshart jasasqan eken. Bul jalpy satyp alý kóleminen 21 trln teńgege aıtarlyqtaı az ekenin kórsetedi. Sondyqtan bul júıeni ulǵaıtý otandyq bızneske úlken kómek bolary anyq. Memleket basshysy sonymen birge 3 jyl ishinde retteletin satyp alýlardaǵy otandyq qamtý úlesin 60%-ǵa deıin jetkizý mindetin qoıdy. Bul memlekettiń óńdeýshi ónerkásipte jumys isteıtin otandyq bıznes úshin eleýli qoldaý kórsetý degen sóz. Halyqaralyq tájirıbede mundaı kórsetkishterge qol jetkizýdiń túrli ádisi bar. Máselen, jeńildetilgen sharttar boıynsha kredıt berý, salyqtyq preferensııalar berý jáne t.b. Elimizde bul tetikter qazirdiń ózinde jumys istep turǵanymen, ony ary qaraı damytý úshin memleket otandyq bıznes úshin kórsetiletin qoldaý kólemin keńeıtýge nıetti.
Jańartylǵan energetıka táýeldilikten aryltady. Sarapshylardyń pikirinshe energetıkalyq qaýipsizdik máselesi qazirdiń ózinde kún tártibinde tur. Kórshi elderge táýeldi bolmas úshin ózimizdiń energetıkalyq resýrstarymyzdy paıdalaný qajet. Osyǵan baılanysty aldaǵy bes jylda kólemi keminde 14 GB bolatyn jańa energetıkalyq qýat engiziledi. 2023 jyly Ekibastuz GRES-1 birinshi blogyn qaıta jańartý aıaqtalyp, stansada barlyq 8 blok jumys isteıtin bolady. GRES-2 keńeıtý jobasy iske asyrylýda, GRES-3 qurylysy boıynsha joba bastaý jospary tur. Osy jumys sheńberinde jańartylǵan energııa kózderiniń damýyna baılanysty energetıka salasyn basqarý boıynsha tásilderdi jetildirý josparlanyp otyr. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, jahandyq kúrdeli salymdardyń shamamen úshten biri qazirdiń ózinde jańartylatyn energetıka jobalaryna tıesili. Bul máselede tabıǵatty qosymsha elektr energııasyn óndirý úshin paıdalanýǵa múmkindik beretin gıdroelektrostansalardy salý men jańǵyrtýǵa erekshe ról berilgen. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bazasynda da «jasyl» qarjylandyrýdy tartý úshin alań qurylady.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq damý uıymy standarttaryn eskere otyryp, ekonomıkanyń barlyq sektorlarynyń qoldanystaǵy energııa tıimdiligi saıasatyn, onyń ishinde resýrs únemdeý jónindegi normatıvtik talaptardy engizý jolymen qaıta qaraý júzege asyrylmaq. Osyǵan baılanysty normatıvten tys tutyný kezinde joǵary tarıf belgileı otyryp, jańa tarıftik saıasatty ázirleý bastaldy. Máselen, 2029 jylǵa qaraı ónerkásipte energııa syıymdylyǵyn – 15, energetıka sektorynda 10 paıyzǵa tómendetý, bir aýdan birligine energııa tutynýdy – 15, jan basyna shaqqandaǵy energııany tutynýdy 10 paıyzǵa qysqartý josparlanyp otyr.
Sýdyń da suraýy bar. Sý tapshylyǵy bıyl eldiń ońtústik óńirlerindegi fermerlerdi kóp shyǵynǵa batyrdy. Sý resýrstaryn jylyna 40 myńnan 150 myń gektarǵa deıin saqtaýdy ulǵaıtýǵa múmkindik beretin ozyq sý únemdeý tehnologııalaryn engizý josparlanǵan. Mundaı tásil elimizge sý baılyǵyn maqsatty paıdalana otyryp, odan ári uqypty qaraýǵa múmkindik beredi. Elektr, jylý jáne sý – jaıly ómir súrý úshin eń qajetti negizgi taýar. Olardy únemdeý elimizdegi negizgi jańa turmystyq mádenıetke aınalady.
Bul rette barlyq tabıǵı monopolııa sýbektileri úshin 5-7 jyl merzimge teń naryqtyq tarıfter engiziledi. Kepildendirilgen uzaqmerzimdi tarıf ınvestısııalardy josparlaýǵa múmkindik beredi jáne nesıe qarajatyn tartý kezinde «berik» kepil bolady. Osyǵan súıene otyryp, monopolısterdiń jaýapkershiligi edáýir artady. Sıfrlyq baqylaý quraldary engiziledi, azamattardyń tarıftik smetalar men ınvestısııalyq baǵdarlamalardy oryndaý jónindegi aqparatqa qoljetimdiligi keńeıtiledi.
Jaıly ınfraqurylym bıznestiń damýyna serpin beredi. Qazirgi ýaqytta obektıvti sebepter boıynsha júk tasymaldaýdyń soltústik baǵyty jabyldy, bul eldiń kólik-logıstıkalyq áleýetin qurlyq ınfraqurylymy arqyly júk tasymaldaryn ulǵaıtý úshin paıdalanýǵa múmkindik beredi. Osy maqsatta «Dostyq – Moıynty», «Baqty – Aıagóz», «Darbaza – Maqtaaral» sııaqty birqatar iri temirjol jobasy iske asyrylyp keledi. Sonymen qatar «Soltústik-Ońtústik» dáliziniń temirjol jelisiniń ótkizý qabilettiligi eki esege artady dep josparlanyp otyr. Ol jylyna 13 mln tonnadan 30 mln tonnaǵa deıin artýy múmkin. Kólik-logıstıkalyq áleýetti paıdalanýdyń taǵy bir tıimdiligi – ekonomıkany ártaraptandyrý. Elimiz baı aýyl sharýashylyǵy jáne mıneraldyq resýrstarǵa ıe, bul ónerkásiptiń jańa salalaryn tarta alady jáne taýarlardy tasymaldaý úshin ınfraqurylymdy damytý jolymen kásipkerlikti yntalandyrady. Durys qurylǵan logıstıka júıesiniń bonýstary – ásirese jumyspen qamtý múmkindigi shekteýli aýyldyq jerlerde jumys oryndaryn qurý, bıznesti júrgizýge jumsalatyn shyǵyndardy azaıtý, sheteldik ınvestısııalardy ulǵaıtý jáne eksportty yntalandyrý.
Kreatıvti ındýstrııa ortalyqtary. Qazir bul ortalyqtar Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda shoǵyrlanǵan. Osy oraıda, Memleket basshysy óńirler úshin de tıisti jaǵdaılar jasaý qajettigin atap ótti. Bul – óte oryndy bastama. Jańa ınfraqurylymdy qurý sheńberinde árbir oblys ortalyǵy men iri qalada kreatıvti ındýstrııa ortalyqtaryn qurý josparlanyp otyr. Bul ortalyqtyń basty maqsaty – qatysýshylarǵa kommersııalandyrýǵa, ıaǵnı óz ónimin naryqqa shyǵarýǵa kómektesý, al ónim avtorlary kóbinese óz usynystaryn júzege asyrýda qıyndyqtarǵa tap bolatyny ras. Osy turǵyda kez kelgen azamattyń aqyl-oı eńbegin memleket zańmen qorǵaýǵa tıis. Zııatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaýdy jetildirý arqyly avtorlardy jańa ónimder, ádebı nemese ǵylymı shyǵarmalar jasaýǵa yntalandyramyz. Bul tájirıbe álemniń barlyq damyǵan elinde bar.
Kreatıvti ındýstrııa zııatkerlik eńbek formalarynyń keń spektrin qamtıdy: medıa, kıno, mýzyka, dızaın, bilim berý, aqparattyq tehnologııalar salasy. Bul – HHI ǵasyrdaǵy ósý núktesi. Biraq kreatıvti ındýstrııanyń IJО́-ge qosqan úlesi 1%-ǵa jetpeıdi jáne onyń jumyspen qamtý qurylymyndaǵy úlesi de óte tómen. Sonymen qatar álemde kreatıvti ekonomıka endi ǵana nyǵaıyp keledi: BUU 2021 jyldy Halyqaralyq kreatıvti ekonomıka jyly dep jarııalady, 2022 jyly álemdegi kreatıvti ındýstrııalar naryǵynyń kólemi shamamen 104,2 mlrd dollardy qurady, al kapıtaldandyrý 2 trln dollardan asty. Bul rette jyl saıyn sektor aınalymy 15 paıyzǵa ósedi. Sondyqtan Prezıdent ósýdiń barlyq qajetti jaǵdaıyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Bul rette Astana men Almaty ǵana emes, barlyq óńir de damıdy. Bul úshin Prezıdent «Astana Hub» sııaqty, oblystyq ınfraqurylym ortalyqtaryndaǵy naqty sektormen tyǵyz úılestire otyryp, óńirlik joǵary oqý oryndarynyń bazasynda birtutas ınnovasııalyq ekojúıe qurýdy tapsyrdy. Onda kreatıvti bıznestiń jańa ókilderi óz isin odan ári damytýǵa múmkindik alady.
Aıgúl QAPBAROVA,
Senat depýtaty