Jáńgir mektebiniń túlekteri

Muhtar Maǵaýın «Qazaq tarıhynyń álippesi» kitabynda Bókeı ordasynyń qurylýyn HIH ǵasyrdyń bas kezindegi eń eleýli oqıǵa dep baǵalaǵan. «Atajurtqa irge aýdarǵan jurt Bókeıdi han saılady. Reseı dárgeıindegi, biraq ózindik basqarý júıesi bar jańa ulys Ishki nemese Bókeı ordasy dep ataldy. Sóıtip, qatarynan ozyp týǵan, kóregen Bókeı han kiriptar zamannyń ózinde Alash ulynyń órisin keńeıtti», dep jazdy jazýshy. Bókeı óz ordasynyń negizin 1801 jyly qalasa da han ataǵy oǵan arada on jyl ótkennen keıin ǵana berildi. 1812 jylǵy maýsymda I Aleksandr patshanyń jarlyǵymen Bókeı sultan Ishki ordanyń hany bolyp taǵaıyndalady. Arada 3 jyl ótkende, ıaǵnı 1815 jyly Bókeı han dúnıeden ótedi. Álıhan Bókeıhan jazǵandaı, «Bókeı han dúnııadan qaıtqan kezde Jahanger myrza on eki jasar bala eken». Sol sebepti ol eseıgenshe Ishki ordany basqarý isi Bókeıdiń baýyry Shyǵaı sultanǵa beriledi. Jáńgir han (Jahanger) Bókeı ordasy bıligin 1824 jyly ǵana óz qolyna aldy. Ol Jasqus degen jerden jańa Han ordasyn saldyryp, ordasyn sonda kóshiredi.

Jáńgir han táýelsiz saıasat júrgizýge talpynady. Han keńesin quryp, birneshe baǵytta reforma júrgizýge tyrysady. Alaıda onyń jer reformasy sátsizdikke ushyrap, sońy 1836–1838 jyldardaǵy Isataı men Mahambet batyrlar bastaǵan ult-azattyq qozǵalysqa ulasady. Degenmen Jáńgirdiń Han ordasyn saldyrýy, ordada meshit pen mektep turǵyzýy, mýzeı men dárihana ashýy, poshta-telegraf torabyn ornatýy, jármeńke uıymdastyrýy sekildi ıgilikti isi qazaq qoǵamyna serpin ákeldi. Solardyń ishinde óz jemisin bergen izgi isiniń biri – han ashqan mektep.

Ásilinde Jáńgir mektep salý týraly nıeti baryn 1826 jyldan aıta bastaǵan eken. Bul oıyn Qazan ýnıversıtetiniń rektory Fýkske jetkizgen kórinedi. Al 1831 jyly Orynbor general-gýbernatory Essenge hat joldaıdy. Ol hatynda Han ordasynda mektep salý týraly usynys-tilegin jetkizedi. Alaıda hannyń bul tilegi on jyldan keıin bir-aq oryndalady. 1841 jylǵy 6 jeltoqcanda Han ordacynda qaraǵaıdan salynǵan eki qabatty qazaq-oryc ýchılıshesi ashylady. Halyq ony «Jáńgir mektebi» dep atap ketedi. Bıyl osy mekteptiń boı kótergenine 185 jyl tolady.

Jáńgir han mektepti óz qarjysyna turǵyzady. Mektepti ustap turý shyǵyny men muǵalimderdiń jalaqysyn da ózi kóteredi. Peterbor, Qazan, Orynbor, Astrahan qalalarynan bilikti muǵalimder shaqyrady, olarǵa da bar jaǵdaıdy jasaıdy. Derekterde Jáńgir hannyń shákirtterden emtıhan qabyldaǵany, mekteptiń oqý baǵdarlamasyn, oqý josparyn qadaǵalaýǵa atsalysqany aıtylady. Ondaǵy maqsaty qazaq balalaryn qoldaý edi. Jáńgir han osy mektep túlekteriniń ári qaraı Qazan ýnıversıteti, Orynbordaǵy Neplıýev kadet korpýsy, t.b. oqý oryndarynda bilim alyp, elge qyzmet etkenin qala­dy. Shynynda solaı boldy, Jáń­gir mektebinen bilim alǵan qazaq bala­larynyń basym bóligi keıin ult qaıratkerine aınaldy.

Jáńgir mektebiniń tuńǵysh túlegi Salyq Babajanov esteliginde: «...Shákirtter men muǵalimderdi yntalandyrýǵa marqum han aqshasyn da, óziniń yntasy men ordalyqtarǵa oqý bilimniń paıdasy jóninde túsindirmek bolǵan yntasyn da aıamady. О́ziniń saraıynda mektep ashyp, 60 adam Islam dini, orys jazýy jáne til jóninde dáris aldy», dep jazady. Sonymen qatar ol 1845 jyly Jáńgir hannyń arnaýly dastarqan ja­ıyp, mekteptiń shákirtterin úıine qonaqqa shaqyrǵanyn da jazǵan bolatyn. Han ár baladan qaıda baryp oqyǵysy keletinin, qandaı qyzmet atqarýdy qalaıtynyn surap, olarǵa aqyl-keńesin aıtypty. Biz budan hannyń mektepti ashyp qana qoımaı, ony bitirgen balalarmen jeke-jeke sóılesip, olardyń oıyn, maqsatyn bilip, baǵyt-baǵdar bergenin de baıqaımyz.

Salyq Babajanov 1841–1845 jyldary Jáńgir mektebinde, 1845–1851 jyldary Orynbordaǵy Neplıýev kadet korpýsynda oqıdy. Ony támamdaǵan soń az ýaqyt Orynbor shekara komıssııasynda qyzmet etedi. Sosyn elge oralyp, 1855–1861 jyldary Bókeı ordasyndaǵy Ýaqytsha keńeste keńesshi bolady. Jáńgir han ómirden ótkennen keıin Bókeı ordasyndaǵy handyq bılik joıylyp, 1848 jyly Astrahan gýbernııasyna baǵynatyn Bókeı ordasyn basqarý jónindegi Ýaqytsha keńes qurylady. 1860 jyly Bókeı ordasy Birinshi jáne Ekinshi Teńiz jaǵalaýy, Tarǵyn, Talókpe (Talovka), Naryn, Qalmaq, Qamys-Samar dep atalatyn jeti aımaqqa bólinedi. Jáńgir mektebinde oqyǵan shákirtterdiń deni osy aımaqtardy basqarady. Salyq 1866–1871 jyldary osyndaǵy Qamys-Samar aımaǵynyń ákimi bolady. Onyń el arasyndaǵy bedeli joǵary edi. Sol sebepti kúsh-jigerin halyqtyń áleýetin kóterýge jumsaıdy. Qazaq qoǵamyn zaman talabyna saı beıimdeýge, halyqtyń quqyǵyn qorǵaýǵa, turmysyn jeńildetýge kúsh salady.

Akademık Salyq Zımanovtyń: «Orda­daǵy Jáńgir mektebin bitirgen­derdiń kóbi óz zamanynyń aldyńǵy qatarly ıdeıa­laryn qoldaýshylar boldy. Solardyń ishinde bilim deńgeıi men oı-pikirimen erekshe tanylǵan tulǵa Salyq Babajanov edi», dep jazǵany bar. Shynynda, Salyq naǵyz ıntellektýal tulǵa edi. Ol el basqaryp qana qoımaı, aǵartýshylyqpen de aınalysady. 1861 jyldan bastap ǵylymǵa den qoıyp, qazaq etnografııasyn zertteýge kúsh salady. Sol ýaqyttaǵy Reseıden shyǵatyn «Sankt-Peterbýrgskıe vedomostı», «Golos Sankt-Peterbýrga», «Severnaıa pchela», «Sıbır», t.b. basylymdarǵa «Kırgızes Salıh Babadjanov», «Hodja Salıh», «Hadjı Salıh», «Kırgız-Adaeves» degen búrkenshik esimderi­men ǵylymı maqalalaryn jarııalaı­dy. Onyń ǵylymı maqalalary qoǵamda oń baǵaǵa ıe bolyp, 1862 jyly Orys geogra­fııalyq qoǵamynyń músheligine qabyldanady. Sondaı-aq osy jyly qazaq dalasynan áıeldiń tas músinin (balbal tas) taýyp, ol jaıynda kólemdi zertteý maqalasyn jazady. Osy ǵylymı eńbegi úshin Salyq Babajanov geografııalyq qoǵamnyń kúmis medaline ıe bolady. Salyqtyń qazaq ǵylymyna qosar úlesi budan da zor bolar edi. Alaıda qyryq jasynda belgisiz jaǵdaıda ómirden ozady. Salyq ómirden ótkende onyń qazasyna búkil qazaq qoǵamy qaıǵyrady. Dáýletkereı oǵan arnap «Salyq ólgen» degen joqtaý kúıin shyǵarady.

Derekterde dáýlesker kúıshi Dáýlet-kereıdiń de Jáńgir mektebiniń tálim alǵany aıtylyp júr. Aǵasy Jáńgir han men ákesi Shyǵaı sultan ony bala kezinen el bıleýge baýlıdy. 1852 jyldan bastap Bókeı ordasynyń noǵaı, qyzylqurt, masqar, tóleńgit rýlaryn basqarady. Qyzylqurt rýyna basshy bolǵan kezinde ol, akademık Ahmet Jubanov jazǵandaı, «Qurmanǵazymen áńgimelesip, halyq dástúri úlgisindegi basqa da dombyrashylardy kórip tanıdy». Osylaısha, basqarýshylyq qyzmetimen birge kúıshilik ónerin de qatar damytady. 1859 jyly qazaq delegasııasymen birge Máskeýge, Peterborǵa baryp, taq murageriniń saltanatyna qatysqan soń, Dáýletkereıdiń mýzykaǵa degen kózqarasy múldem ózgeredi. Qazaq mýzykasyn, sonyń ishinde kúı ónerin damytýǵa den qoıady. «Jiger», «Bulbul», «Kóruǵly», t.b. kúılerimen qazaqtyń kúı ónerine sony izin qaldyrady. Aleksandr Zataevıch Dáýletkereıdiń kúıleri jaıynda «halyq óneriniń ǵajap úlgisi» dep jazsa, Ahmet Jubanov oǵan «tóre kúıleriniń atasy» degen baǵa beredi. Tóre kúıi degendi Aqseleý Seıdimbek «Qazaqtyń kúı óneri» kitabynda «mýzykalyq mádenıetimizdegi kúıshiliktiń ornyqqan oqshaý dástúri» dep túsindirgen edi. Biz budan Dáýletkereıdiń qazaq kúıi­ne jańalyq engizip, kúı mektebin qalyptastyrǵanyn baıqaımyz.

Jáńgir ashqan mektepte hannyń uldary da oqydy. Sebebi ordada orys­sha-qazaqsha bilim beretin mektep ashylǵanda el arasynda «han qazaq balalaryn shoqyndyrmaqshy» degen qaýeset taraǵan edi. Sol sebepti Jáńgir ózi ashqan mektepke uldaryn da beredi. Sonyń biri orys ofıserleri «Gene­ral Shyńǵyshan» ataǵan Ǵubaıdolla Jáńgiruly bolatyn. Ǵubaıdolla ákesi ashqan mektepten bilim alyp, keıin Orynbordaǵy Neplıýev kadet korpýsyna oqýǵa qabyldanady. Ony bitirgen soń, Peterbordaǵy Imperatorlyq paj korpýsyna túsip, ony da sátti aıaqtaıdy. Ǵubaıdolla ákesi sekildi bılik júrgizýdi qalamaıdy. Ony jastaıynan áskerı sala qyzyqtyrady. Paj korpýsyn bitirgen soń, áskerı qyzmetin Peterbordaǵy leıb-gvardııalyq kazak polkinen bastaıdy. Alaıda bir jyldan keıin ony Orynborǵa aýystyryp, qazaq, bashqurt, tatar halyqtarynyń isi jónindegi arnaıy ofıser etip taǵaıyndaıdy. Osy jerde ol on jyldaı qyzmet isteıdi. Sosyn ımperatordyń Soltústik-Batys aımaqtaǵy flıgel-adıýtanty bolady.

1868 jyly Reseı ımperııasynyń Poshta jáne telegraf mınıstrligi taratylyp, ornyna Poshta jáne telegraf departamenti qurylǵany belgili. Osy departamentti 1876 jyldan 1880 jylǵa deıin Ǵubaıdolla Jáńgiruly basqarady. 1878 jyly general-maıor, 1888 jyly general-leıtenant shenin alady. 1894 jyly doǵarysqa shyǵyp, Qyrymdaǵy Ýaqyp isteri jónindegi erekshe komıssııany basqarady. Sol jaqta júrip, ómirden ótedi.

Jáńgir mektebinen shyǵyp, el basqarǵan tulǵalardyń biri – Maqash (Muhametjan) Bekmuhambetov. Ábish Kekilbaıuly aıtqandaı, «Atyraý, Jaıyq boıynda onyń atyn bilmeıtin adam joq». Maqash 1842–1845 jyldary Jáńgir mektebinde, 1845–1852 jyldary Orynbordaǵy Neplıýev kadet korpýsynda oqıdy. Sońyra ordaǵa oralyp, qyzmet jolyn tilmash, hatshy bolyp bastaıdy. 1855–1892 jyldary Birinshi jáne Ekinshi Teńiz jaǵalaýy aımaqtaryn basqarady. Maqash eldik máselelerde únemi belsendilik tanytady. Qazaq depýtasııasymen birge Peterborǵa baryp, halyq taǵdyryna qatysty máselelerdi kóteredi. Kúı atasy Qurmanǵazy qýdalanǵan kezde Ýaqytsha keńestiń pravıteli Lazerevskıdiń tilin taýyp, kúıshige bostandyq alyp beredi. Abaıdyń ákesi Qunanbaı О́skenbaıuly­men birge Mekkege qajylyqqa barady. О́miriniń sońǵy jyldarynda Ýaqytsha keńeste keńesshi qyzmetin atqarady. Maqash ákim ǵana emes, dosy Salyq sekildi aǵartýshylyqpen, etnografııamen aınalysady. Orys geografııalyq qoǵamynyń múshesi atanyp, «Astrahanskıe vedomostı», «Astrahanskıı vestnık», t.b. basylymdarǵa qazaq halqynyń turmysy, tarıhy, mádenıetine qatysty túrli ǵyly­mı-tanymdyq maqalalaryn jarııalaıdy. Alaıda onyń kitaptary ózi ómirden ótken soń ǵana jaryqqa shyǵady. 1908 jyly Qazannan «Jaqsy úgit», 1910 jyly Astarhannan «Kochevye kazahı ı kalmykı v Astrahanskoı gýbernıı» degen jınaqtary jaryq kóredi. Qazaq AKSR-nyń Ádilet halyq komıssary bolǵan Shaf­qat Bekmuhametov – osy Maqashtyń uly.

Jáńgir han ashqan mektep qazaq dalasyndaǵy alǵashqy bilim shyraǵy ǵana emes, ýaqyttan ozyp týǵan ıdeıa, ulttyń erteńine baǵyttalǵan kóregen qadam edi. Sodan bolar, oqý ordasynyń bilim sáýlesi urpaq sanasyn jańǵyrtyp, eldiń rýhanı damýyna jol ashty. Sol sebepti Jáńgir mektebiniń tarıhy ótken kúnniń shejiresi ǵana emes, bolashaqqa bastaıtyn taǵylymdy jol dep bilemiz.