Sahnada akterlerdiń úlken qarbalas sátine dál túsippin. Teatrda kezekti halyqaralyq festıvalǵa qyzý daıyndyq. Ortada teatrdyń shyǵarmashylyq ujymymen birge sahnadan kózin almaı, árbir akterdiń qımyl-qozǵalysyn, sóıleý mánerin qaltqysyz baqylap, qaratory ajarly azamat otyr.
Bul ataqty maıdanger jazýshy Ádı Sháripovtiń soǵystaǵy som beınesiniń ekrandaǵy kórinisi edi. Qııan-keski shaıqastardyń ortasynda júrip, adamgershilik qasıetterin soǵys qaǵıdalarynan joǵary qoıǵan, halqymyzǵa tán meıirbandyq pen qamqorlyqtyń úlgisi bolǵan qazaq komandıriniń obrazyn byltyr «1941 jyldyń jazy» fılminde rahattana tamashalap edik. Endi sol qaharman beıne shynaıy ómirde aldymda otyr.
Teriskeıdegi alyp kórshimiz – Reseı jurtyna Azamat Nyǵmanovty alabóten tanystyrýdyń qajettiligi shamaly bolǵanymen, Qazaqstan úshin ol – bolashaǵy zor talantty akter. Reseılik shoý-bıznes salasynda, naqtyraq aıtqanda, teatr men kıno ónerinde maıtalman akter retinde ábden tanylǵan. Búginde Stanıslavskıı atyndaǵy Máskeý elektr teatrynyń akteri retinde eńbektenip júr. Túsken fılmderi men serıaldarynyń uzyn sany 70-ten asady, basty rólde oınaǵan keıipkerleri men kınofestıvalderden alǵan júldeleri de az emes. Reseıdiń kınoındýstrııasyn moıyndatqan qazaq balasy qazir óz otanyndaǵy teatr men kıno salasyn da qoldap otyr.
«Assalaýmaǵaleıkúm!». Áýeli qos qolyn keýdesine aparyp jyly jymıdy da, kúlimsiregen kúıinde qol alystyq. Ombyda týyp, orys arasynda ósti demeseńiz Azamattyń tili alǵash qazaqsha shyqqany baıqalady. Aq jarqyn, darqan minezdi, jatyrqaýshylyq joq. Boıynda adamdy erekshe tartyp turatyn qasıet bar. Birden sheshilip sóılep ketti.
– Ombyda qazaq otbasynda dúnıege keldim. Shańyraǵymyz ulttyq dástúrlerimizge berik, ana tilimiz úı ishindegiler úshin qasıetti sanalatyn. Akterlik ónerge kelýge bala shaǵymnan-aq alǵysharttar mol bolǵan eken. Úı úlkenderiniń aıtýynsha, úsh-tórt jasymda teledıdardan konsert berilip jatqanda sypyrtqyny gıtara etip, mýzykanttardy beıneleıdi ekenmin, – deıdi ol kúlip. – Úıdegilerdiń qoshemetine odan ári masaırap, aıdarymnan jel esetin.
Bul aýylda, ájemniń 90 jyldyq mereıtoıynda bolǵan. Ákemniń aıtýynsha, sábı shaǵymda ájem kóıleginiń etegine salyp, terbetip, besik jyryn aıtyp otyratyn kórinedi. Al anam ándi syzyltyp salady, óleń shyǵarady. Ákem jas shaǵynda kınomehanık bolǵan, onyń da bir sharapaty tıgen bolar. Shyǵarmashylyqqa degen yntam 6-synypta baıqalyp, birde mekteptegi shaǵyn qoıylymda Mark Tvenniń «Tom Soıerindegi» Tomnyń naǵashy apasynyń rólin sátti oınadym. Ádebıet muǵalimi bul oıynymdy joǵary baǵalap, kúndeligime birden úsh bestikti qoıyp berdi. Ustazymnyń aqylymen odan ári teatr úıirmesine jazylyp, arada kóp ýaqyt ótpeı álgi qamqorshym lıseıdegi drama teatryna bar dedi. Álgi lıseıde demalys kúnderi kádimgideı spektaklder qoıylyp, bılet satylatyn. Birge oqyǵan qyz-jigitterdiń kóbi búginde Reseıge tanymal óner ıelerine aınaldy. Biri áıgili Vahtangov teatrynda rejısser, endi biri «Satırıkon» memlekettik teatrynda eńbek etip jatyr. О́zim oınaǵan «28 panfılovshy» fılminiń rejısseri de kezinde sonda bilim aldy. Akterlik jolym asa aýyr boldy dep aıta almaımyn. Degenmen Máskeýdi «baǵyndyrý» qıynǵa tústi.
Ombyda mektep bitirgen qazaq balasy Máskeýge oqýǵa attandy. Armany – joǵary oqý oryndarynyń birine túsip, óner bilgirlerinen dáris alý edi. Reseı teatr óneri ınstıtýty men Búkilreseılik memlekettik kınematografııa ınstıtýtyndaǵy synaqtyń alǵashqy úsh kezeńinen súrinbeı ótti. Alaıda jalpy konkýrstan óte almady. Kelesi jyly Máskeýge qaıta baryp, B.Shýkın atyndaǵy teatr ınstıtýtyna qujat tapsyrǵanymen taǵy da joly bolmady. Jaratqannyń nazary túsken bolar, sol sátte áldebir pedagog oǵan kúzde ulttyq kýrsqa qabyldaý júrgiziledi, sol ýaqytta kel dep aqylyn aıtady. Sóıtip ol Shýkın ınstıtýtyndaǵy Nıkolaı Slıchenkonyń sheberhanasyna oqýǵa túsip, 2009 jyly sátti aıaqtap shyqty. Instıtýtta júrgende Reseıdiń halyq ártisi, belgili teatr rejısseri Konstantın Raıkınnyń nazary qaratory bozbalaǵa aýyp, Chehov atyndaǵy Máskeý kórkem teatrynda «Proklıaty ı ýbıty» spektaklinde oınaý úshin rejısser A.Ryjakovqa usynady. Ondaǵy Talǵat Harısovtyń roli úshin Azamat keıin Oleg Tabakov syılyǵyn ıelendi.
Jas akterdiń túr-kelbetine qarady ma eken, 2010 jyldan bastap kıno túsirýshiler ony soǵys taqyrybyndaǵy kartınalarǵa jıirek tarta bastaǵanyn baıqaımyz. Onyń ishinde «28 panfılovshy» men «1941 jyldyń jazy» fılmderinde ol qazaqtyń jaýyngerlik rýhyn joǵary deńgeıde tanyta alǵanyna bárimiz kýá boldyq.
«Kıno salasynda «tıpajnost» degen uǵym bar. Sizdiń syrtqy keskin-kelbetińiz belgili bir aqparatty jetkizedi. Kıno túsirýshiler negizi jalqaý halyq. Olar ózderiniń kózine túskendi ǵana alǵandy unatady. Seniń boıynda ábden pisip jetilip, qalyptasyp turǵan, tabıǵat bergen keskinińdi paıdalanady. Iаǵnı kıno teatrdaǵydaı emes, akterlik mınımaldi óner jetkilikti. Ol – ómirge jaqyn obraz. Meni kóp rejısserler soǵys taqyrybyndaǵy fılmderge jıi shaqyrýy, onda únemi jaǵymdy keıipkerlerdi oınaıtynym meniń tıpajymdy kórermen sol aýannan kórip úırenip qalǵanynda bolyp tur. Áıtpegende, jaǵymsyz keıipkerlerdi de somdaýǵa áleýetim jetedi dep oılaımyn. Teatrdaǵy obraz somdaý múlde basqa álem. Ol jerde sen obraz týdyrýshysyń. Bilmeıtin soqpaqqa tússeń, kibirtiktep, taısaqtaıtynyń belgili. Kınorejısserler de sol sııaqty, táýekelge barǵysy joq. «1941 jyldyń jazy» fılmi men úshin akterlik sheberligimdegi úlken mektep boldy. Ádı Sháripovtiń róline bekitýge yqpal etken maıdanger jazýshynyń jesiri Klara Jaǵyparqyzy edi. Ádı Sháripov tirisinde aty ańyzǵa aınalǵan ataqty tulǵa ǵoı. Alǵash fılmge kastıng jarııalanyp, irikteý ótkende rejısserlik top meni ekinshi basty róldi oınaıdy dep sheshim qabyldaǵan eken. Biraq Klara apaı meniń oıynymdy kórdi de: «Myna jigittiń kelbeti Ádıime kelińkiremese de, ishki jan dúnıesi joldasyma uqsas. Osy azamat oınasynshy» degen tilegin jetkizdi. Osylaısha, qazaqtyń batyr komandırin somdadym. Keıipkerimdi jaman oınamaǵan tárizdimin. Ári fılmniń negizgi taqyrybyna soǵys emes, alasapyran ýaqytta adamdardyń meıirbandyǵy, halyqtar arasyndaǵy dostyq arqaý bolǵany da qýantty. Sebebi meniń balalyq shaqtan bergi arman-oıym – jer betindegi zulymdyqtyń joıylyp, adamdar arasynda máńgilik dostyqtyń ornaýy» dep áńgimesin jalǵastyra tústi akter.
Akterdiń ózi oınaǵan kınematografııalyq kolleksııasy óte baı. Olardyń negizgilerin atap ótsek:
«Odnajdy v provınsıı» (2008 jyl); «Tıhaıa zastava» (2011); «Slýjý Sovetskomý Soıýzý» (2011); «Konvoı» (2012); «Motylkı» (2013), «Istrebıtelı» (2013), «Obnımaıa nebo» (2014), «28 panfılovshy» (2016), «Ostrov» (2016), «Pıatnısa» (2016), «Jıvoı» (2017), «Grajdanskıı brak» (2017), «Zolotaıa Orda» (2018), «Topor» (2018), «Chıornye býshlaty» (2018), «Adaptasııa-2» (2019), «Bolshoı artıst» (2019), «Chıornaıa lestnısa» (2019), «Sary mysyq» (2020), «Pereval Dıatlova» (2020), «Podolskıe kýrsanty» (2020), «Rýmmeıt» (2020), «Stajery» (2021), «1941 jyldyń jazy» (2022).
«Tıhaıa zastava» kartınasyndaǵy shekarashy Azamattyń rólin somdaǵan akter ózi úshin bul shyǵarmashylyq ósýdiń basy bolǵanyn jetkizdi. Kınodaǵy alǵashqy naǵyz akterlik rólim de sol edi deıdi. Keıin «Konvoı» fılmindegi Artem Týgaevty beınelegeni úshin aıtýly kınofestıvalderdiń, atap aıtqanda Almatydaǵy «Evrazııada» jáne Sochıdegi Kınotavrda «Eń úzdik er adam róli» nomınasııalarynda jeńimpaz atandy.
Qazaqstan kınoındýstrııasynda ol alǵash ret Narıman Tórebaevtyń «Shytyrman oqıǵa» týyndysyna tústi. Odan soń Ádilhan Erjanovtyń «Sary mysyq», «Shtýrm», «Múıiztumsyq» jáne Bekbolat Shekerovtiń joǵaryda atalǵan «1941 jyldyń jazynda» oınady. Al jańa maýsymda otandyq NTK arnasynan kórsetilýi josparlanyp otyrǵan «Moshennıkı» serıalynda aǵa tergeýshiniń rólinde kóre alamyz. Budan bólek, Azamat bıyl reseılik «Sasha protıv» serıalyna túsip te úlgerdi. Serıalda ulttar arasyndaǵy qarym-qatynas kórinis tabady. Ol ózin dýblıajdaý ónerinde de synap kórip, «Galaktıka saqshylary. 3-bólim» fılminde jaýyz ári bitispes qarsylasty dybystady. Amerıkalyq «Marveldiń» kınotýyndysyndaǵy bas keıipkerdi dýblıajdaýdyń buıyrýy akterdiń óz ortasyndaǵy joǵary bedelin ańǵartsa kerek.
Azamat Nyǵmanovtyń sońǵy eki jylda qazaq teatrlarymen baılanys ornatyp, rejısserlik salada óz baǵyn synaı bastaǵany da baıqalady. 2021 jyly Serke Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan qazaq mýzykalyq drama teatry onyń tyrnaqaldy rejısserlik týyndysy – «Jut» dramasyn sahnalap, bul qoıylym qazaq teatrlary arasynda jańashyldyǵymen kózge túskeni málim. Bul jaıynda Azamat bylaı dep áńgimeleıdi:
«Teatr basshysy Doshan Sákenuly akterlerge sheberlik saǵatyn ótkizýdi usynyp, oıda joqta «Juttyń» epızodtarymen tanystym. Onyń bir epızodyn jergilikti teatrdy qurǵan ardager akterlerge kórsetip edik, birden tolyq spektakl kerek dedi. Men úshin bul ári jaǵymdy, ári kútpegen usynys boldy. Máskeýde 2011 jyldan jasóspirimder teatryna sabaq berip júrsem de kásibı teatrda rejısserlik etýge basynda júreksindim. Táýekel dep kirisip, barlyq akterler quramymen jumys isteı bastadym. Sóıtip premerany sahnaǵa alyp shyqtyq. Qoıylym kórermender úshin áserli shyqqany qýantty. Aqtóbede, Astanada jáne Jezqazǵanda ótken teatrlar festıvalderinde júlde aldy. Bul men úshin ómirimdegi tyń soqpaq boldy», deıdi jas rejısser.
Al bıyl Azamattyń rejısserlik etýimen Qazaqstanda ekinshi teatr týyndysy jarq etti. Ol – Pavlodardyń Júsipbek Aımaýytov atyndaǵy óner ordasynda tusaýy kesilgen Shákárim Qudaıberdiulynyń «Ujdan» áfsanasy. Shaǵyn ǵana áńgimeden týǵan bul qoıylymnyń túpki ıdeıasyna Azamat bastapqydan-aq qyzyqtym deıdi. О́ner ordasynyń basshylyǵynan usynys túskende eń áýeli materıaldy tyńǵylyqty qarap shyǵyp, áńgimeniń sahnalyq nusqasyn jasaǵan Nurken Turlybekpen, akterlermen uzaq áńgimelesipti. Negizi «Ujdannyń» maǵynasy óte tereń, anaý-mynaý adam tolyq túsine qoımaıtyn, janry kúrdeli qoıylym. «Áý bastan-aq muny shyǵarmashylyq ujym arasynda talqylap, áńgime órbitý kerektigin túsindim. Teatr basshylyǵy qoıylymdy sahnaǵa alyp shyǵý úshin barlyq kart-blanshty qolyma bergenine rızamyn. Teatrdaǵy akterler arasynda «etıýd» degen uǵym qalyptasqan, ol teatrlyq shaǵyn sýretteý degendi bildiredi. Áńgime jelisimen túrli taqyrypta pikir almastyq. «Ujdan degen ne?», «Eger adamnan ujdandy aıyryp tastasa ne bolady?», «Qoǵamnyń azǵyndaný belgileri qandaı?», «Qoǵamǵa retteýshi kúsh mindetti túrde qajet pe?», «Adamdy ishki tártibi ustap tura ma, álde mindetti túrde syrtqy kúsh (memleket zańdary men quqyqtary) kerek pe?». Biz osy fılosofııalyq suraqtar aýmaǵynda etıýdterimizdi ázirledik. Mysaly zań nemese tártip qaǵıdalary osaldyq jasasa, keıbir pende úshin ol alǵa jyljýǵa múmkindik eken. Qoıylym barysynda úsh jas jigittiń ortaǵa shyǵyp, degradasııaǵa ushyraǵan qoǵam múshelerin suraqpen arandatatyn sáti bar ǵoı. Birde daıyndyq barysynda qyzyq oqıǵa boldy. Úzilis ýaqytynda úsh jas akter maǵan jaqyndap: «Sizben áńgime bar, bul jaqta ne istep júrsiz?», dep suraqtyń astyna aldy. Túrlerine qarasam, birdeńeni búldirýge bekinip turǵandaı. Basynda kádimgideı tiksinip qaldym. Sóıtsem, ol jigitterdiń akterlik oıyny eken. Artynan álgi arandatýshylyq oıyndy kádimgideı etıýdtiń bir elementine aınaldyryp, kórermenge baǵyttap jiberýdiń oraıy keldi. Taǵy birde kórermen-qoǵamnyń ashý-yzasyn jetkizetin etıýd izdedik. Akter arqyly qoǵamnyń janaıqaıyn, ıaǵnı messedjin bildirý kerek boldy. Qoǵam arasyndaǵy iritki salý, arandatýshylyqtyń faktory kóp. Byltyr Qazaqstandaǵy «Qańtar oqıǵasynda» kóppen birge dúkenderdegi uıaly telefondardy tonap júrgen erli-zaıyptylardyń beınejazbasyn kórgenmin. Olar úshin ujdan máselesi shet qalyp qoıǵany ókinishti. Mundaı másele Reseıde de bar. Ujdan bul adamdarǵa qalypty ómirde «kedergi keltirip» kelse, qańtar oqıǵasy boıda jatqan jaǵymsyz energııany shyǵarýǵa jol ashty. Negizi ujdan – óte kúrdeli adamı qasıet. Qazaq halqynda ejelde óz aldyna dala zańy boldy. Bala kezimde Qazaqstanmen shekarada týystarym turatyn qazaq aýylyna jıi baratynmyn. Nebári úsh-aq kósheden turady. Aýylǵa aparatyn deni durys jol joq, turǵyndary sýdy qudyqtan ishetin. Sonda bireý basbuzarlyq jasasa, onyń máselesin úlkender ózara jınalyp sheshetin. Bul – jergilikti halyqtyń ishki qalyptasqan morali-tuǵyn. Iаǵnı adamdar qoǵamdyq ujdanǵa baǵynyp, odan attap ketpedi. Osyndaı ómirlik oqıǵalar «Ujdandy» sahnaǵa ózgeshe beınede alyp shyǵýǵa sebepker boldy», dep óz oıymen bólisti.
«Ujdan» dittegen maqsatyna jetip, bıyl otandyq rejısserlerdiń aýzynda jyldyń úzdik premerasy atalyp otyr. Kúzde eki birdeı halyqaralyq teatr festıvaline shaqyrtý aldy. Sonyń biri – Reseı astanasynda ótetin «Podmoskovnye vechera» VII halyqaralyq teatrlar festıvali. Mundaı mártebege ıe bolý qoıylymdy daıyndaý barysyndaǵy tógilgen terdiń tekke ketpegenin dáleldese kerek.
Azamatpen uzaq áńgimelesýdiń oraıy kelmedi. Sóz sońynda akter soǵys taqyrybyndaǵy kınolarǵa jıi túskenimen, kórermenderge soǵysty dáripteý oıynda joq ekenin taǵy bir márte nyqtap qoıdy. «Biz beıbit zamanda ómir súrip jatyrmyz. Kınodan kóretin soǵys ómiri ol tek kınoda ǵana. Granata laqtyryp, jaýdy demde qyryp salyp, ekrannyń bergi jaǵynda otyrǵandarǵa keremet qaharman bolyp kórinýiń múmkin. Alaıda ol kórinis shynaıy ómir úshin jalǵan. Adamdardyń boıynda soǵys jaqsy degen sezim qalyptaspaýy kerek. Men Astafevtiń «Proklıaty ı ýbıty» pesasynda oınadym. Sonda jazýshy soǵystyń adamzatqa ákelgen sumdyǵyn qalaı kórip, qabyldaǵanyn jan-dúnıemmen sezindim. Soǵys – qorqynysh, aınalaǵa úreı sebedi. Bizdi bala kezimizde «Ýra, biz nemisterdi jeńdik, nemister jaman, biz jaqsymyz», degen uǵymmen tárbıeledi. О́se kele mán-jaıdy túsine bastadyq. Sondyqtan óz basym jer betinde beıbitshiliktiń máńgi tamyr jaıǵanyn qalaımyn», dep áńgimesin túıindedi ol.
Bizdiń derek:
Azamat Nyǵmanov 1987 jyly 15 qazanda Reseıdiń Omby qalasynda dúnıege kelgen. B.Shýkın atyndaǵy teatr ınstıtýtyn támamdady. Jalpy sany 70-ten astam fılm men serıaldarǵa tústi. «Konvoı» fılmindegi róli úshin 2012 jyly Almatyda ótken Halyqaralyq«Evrazııa» kınofestıvalinde jáne reseılik «Kınotavrda» «Eń úzdik er adam róli» nomınasııalaryna ıe boldy Qazaqstandyq rejısserlerdiń 5 kınotýyndysynda jáne birneshe serıaldarynda basty rólderde oınady. Onyń rejısserlik etýimen elimizdegi qazaq teatrlarynda «Jut» jáne «Ujdan» qoıylymdary sahnalandy.
PAVLODAR