Tárbıe tártippen ǵana shektelmeıdi

HH ǵasyrdyń basynda álem jappaı saýatsyzdyqpen kúresti. Adamzatty qarańǵylyqtan alyp shyǵý úshin jazý men syzý, bilim, ǵylymǵa úıretti. Saýatty halyq reıtıngisi boıynsha elimiz alǵashqy ondyqqa kirdi. Iаǵnı halyqtyń 99,8 paıyzy hat tanıdy. Al kerisinshe Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń statıstıkasyna zer salsaq, Qazaq­stan sýısıdten alǵashqy on­dyqqa kiredi, jasóspirimder ara­syndaǵy sýısıdten alǵashqy úshtikte, jemqorlyq boıynsha Ortalyq Azııada kósh bastap tur. Sonda sonshalyqty saýatty bol­ǵan saıyn rýhanı quldyrap bara jatqanymyz qalaı?

Birde-bir ata-ana telefon shalyp: «Sizdiń mektepte jataqhana bar eken. Balamdy ótkizeıin dep edim. Jumystan balama qaraıtyn ýaqytym joq», dedi. Sonda «Ata-ananyń qoǵam aldyndaǵy jaýap­kershiligi qaıda?» degen suraq týyndady. Taǵy bir mysal. О́te jaqsy oqıtyn úzdik oqýshy bar. Biraq qasyndaǵy dosyna kómek bere almaıdy, ata-anasyn qurmetteýdi bilmeıdi, boıynda kishipeıildilik, qarapaıym­dylyq, adamgershilik, úlkenge qur­met degen qasıetter joq. О́z álemi ózinde. Jan-jaǵyna janashyrlyǵy joq osyndaı oqýshy erteń ultqa, halyqqa qan­daı qyzmet etýi múmkin? Je­tis­tikke jetý jolynda da aqsap qalýy ǵajap emes. Osyndaı qara­paıym mysaldardyń artynda «qundylyq» degen uǵym tur. Osy qundylyqty oqýshylardyń bo­ıyna sińirý úshin otbasynda ata-ana, mektepte tárbıeshi-muǵalim, qoǵamda dostary men ortasy birge atsalysyp otyrýǵa tıis.

Taqyrypqa tuzdyq retinde mektep-ınternattaǵy tárbıeleý júıesinde júrgizilip jatqan jumystardy usynǵym keledi. Maqtaný emes, tıtteı bolsa da oı­landyrý, tájirıbe almasý úshin. Jasalyp jatqan jumysty ózim­diki dep emes, barshańyz­ben bólisýdi jón kórdik. Birińizdiń ıdeıańyzdy jandandyrýǵa, bi­rińizge oı tastaýǵa úles qosar degen nıet. Qundylyq týraly sóz qozǵaǵanda mektep basshysynan bastap tárbıe beretin muǵalim, qundylyqtyń ózi eliniń bolashaǵyna degen janashyr bolýǵa tıis.

Mamandandyrylǵan mektep bolǵandyqtan oqýǵa 7-synyptan bastap qabyldaımyz. Bıyl da «Darynǵa» irikteýden ótken táp-tátti balaqaılar keldi. Alǵashqy kúni anasyn saǵynyp jylap alǵan oqýshy da boldy. Ortaǵa beıimdelý úshin ár oqýshyǵa túrli ýaqyt ketedi. Barlyq jerde muǵalimge qoıylatyn bir talap bar, ol – balaǵa tárbıe, bilim berý. Biraq tárbıeniń ne ekenin durystap túsindirgen eshkim joq. Tárbıeleý degendi tártipti qylý dep oılaımyz. Olaı emes, balaǵa júrekpen qarym-qatynas jasaý qajet. Bul óz ón boıymyzben úlgi bo­lýdan bastalady. Bir sóz aıt­saq ta, júrekpen jetkizý ma­ńyz­dy. Júrekpen jasalǵan árbir árekette nátıje bolady.

Kisimen qarym-qatynas máde­nıetin otbasynan sińire almaǵan balaǵa mektepte de, ósip, úlken bolǵanda da maqsatyna jetý qıyn. Muǵalimge ondaı balany óte sezimtaldyqpen jetekteýge týra keledi. Súıkimsiz baladan erteń aınalasyna qadirsiz adam shyǵýy múmkin. Sondyqtan búginnen bastap 7-synypqa qa­byldanǵan balalardyń boıyna aldymen qundylyqtardy darytý, ortaǵa beıimdeý úshin ortalarynda bolýǵa asyǵamyz. Jumysqa kelgen muǵalimderge qoıatyn alǵashqy talabymyz da osy – balany óz balasyndaı jaqsy kórý. Balanyń yqylasyn oıata bilý, qolynan is keletindigine sendire bilý mańyzdy. Muǵalim men balanyń qarym-qatynasy qýanyshty ári paıdaly bolsa, bul – eń birinshi jetistik. Balaǵa syıly bolýymyz úshin ózimiz de balany syılap, bolashaq eldiń tutqasy retinde qurmetpen qarap, jaqsy kórýge tıispiz.

Byltyrǵy oqý jylynyń basynda bilim ordalarynda júr­giziletin tárbıe jumysyna Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin tárbıe tujyrymdamasyna en­gizip, sol baǵyt boıynsha urpaqqa tárbıe berip jatyrmyz. Al bıyl engizilip jatqan «Birtutas tárbıe baǵdarlamasy» boıynsha Aqmola oblystyq bilim basqarmasy ádis­kerleri «Birtutas tárbıe baǵdarlamasy: qundylyqtar jáne ony iske asyrý jospary» atty bilim berý uıymdaryndaǵy tárbıe mamandarynyń bilik­tili­gin arttyrý maqsatynda se­mınar-keńes ótkizdi. Jıynda tárbıeniń úzdiksizdigi, onyń ulttyq qundylyqqa baǵyttalýy týraly sóz qozǵaldy. Búkil qoǵam bolyp mektepterdegi tárbıe úrdisine ózindik úles qosýǵa ju­myl­dyrylý kerektigi aıtyldy.

Balalardyń boıyna ulttyq qundylyqtardy darytý úshin mektepte birneshe joba jumys isteıdi. Árbir urpaq qolyna dombyra ustap ósýge tıis. О́tken oqý jylynda qolyna dombyra ustaǵan 7 oqýshynyń sany jyl aıaǵyna deıin 50-ge jýyqtady. «Synyppen dombyra úıreneıik» jobasy arqyly balalar bir-birine dombyra úıretýdi qolǵa ala bastady. Bıyl da bul dástúrdi jandandyramyz. О́zim jetekshilik etetin «Dırektor saǵaty» jobasy da qanshama oqýshynyń tańdaýy men kózqarasynyń qalyptasýyna úles qosyp jatyr. Tek buıryq berip, baǵyt-baǵdar nusqap, baqylaý júrgizip qana emes, muǵalimderge úlgi bolyp, qandaı is-shara bolsa da jaýapkershilikpen qaraı otyryp, alǵa súıregim keldi. Menen sondaı áreketti kórgen muǵalimder de izińe erip, kórgenin jasaıdy. Oqýshynyń da senimi arta túskenin ańǵardym. Bul joba apta saıyn árbir beısenbi kúni júrgiziledi. Josparlanǵan saǵatqa zııaly qaýym ókilderi, qoǵam qaıratkerleri, jazýshy, aqyn, akter, óner adamdary, qolóner sheberleri, ýnıversıtet mamandary sekildi qonaqtar keledi. Basty maqsat – oqýshynyń ózine kerekti ómir sabaǵyn alýy. Tańdaý jasaǵanda qatelespeý úshin, elin súıetin, úlkenge qurmet kórsetetin azamat bolyp qalyptasý úshin kelgen qonaqtardy olardyń eńbek joly arqyly úlgi etý mańyzdy. Bul joba balalardyń apta sa­ıyn qyzyǵa kútetin saǵatyna aınaldy. Jataqhanada «Bir saǵat kitap oqý» saǵatynyń da ózindik orny bar. Telefonǵa baılanǵan balalardyń kitapqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý jáne oqyǵan jerinen bir sóz bolsa da jattap alý daǵdysyn qa­lyptastyrýdy maqsat tuttyq. Tek oqýshy emes, ol saǵatta muǵa­lim, tárbıeshi de, mektep qyzmet­kerleri de túgel kitap oqýǵa otyrýǵa tıis. «Balany tańǵal­dyrýdy umytpa, danalyq tańǵa­lýdan bastalady» degen sózdi jıi aıtamyz. Qazirgi oqýshylardyń ishinen eldiń janashyrlary shyǵýy úshin búgingi isimizdiń jaýapty ekenin sezinemiz.

Qyz ben uldyń tárbıesine asa kóńil bóletin halyqtyń urpaǵymyz. Mektebimizde «To­mı­rıs» qyzdar, «Suńqar» uldar klýby da ulttyq qundylyqtardy dáripteýge baǵyttaldy. Bul tý­ra­­synda respýblıkalyq «Qa­ra­shańyraq» qoǵamdyq bir­lestigimen birlesip kóp is-shara ótkizdik. Sondaı-aq otbasy tárbıesin nyǵaıtý, ata-analarmen baılanysty jandandyrý, otbasynyń mereıin kóterý maqsatynda «Senimmen Bolashaq» birlestigimen birlesip, «Otbasy ınstıtýty» psıholog­terimen de baılanys ornattyq. Ata-ananyń mekteppen baılanysyn nyǵaıtý jáne qalyptastyrý úshin apta saıyn ata-analarǵa «Shernııaqyzynan hat» jobasy arqyly baılanysyp otyrdyq. Aýyldyq jerden kele almaıtyn ata-analar úshin bul – mańyzdy joba. Jumat Shanın atyndaǵy teatr jumysynyń da óz úlesi bar. Oqýshylar sóıleý, jattaý, róldi qabyldaý, ár keıipkerdiń ómirinen sabaq alý týraly adamdyqty qalyptastyratyn qoıylymdarda oınaý arqyly damyp keledi. Keshke uıyqtar aldynda on mınýt buryn jazatyn «Me­niń bir kúnim» kúndelik jazý ádeti de jazý daǵdysyn qalyp­tastyrýmen birge oılaýǵa, saraptama jasaýǵa baǵyttaıdy.

Qandaı tal ekseń de, ol kúnge zárý, onyń júregi sanalatyn tamyry ylǵalǵa muqtaj. Bala da sol sekildi. Bala tek ata-ana­synyń ǵana emes ustazdyń, qo­ǵamnyń meıirimimen ósýge tıis. Qoryqqannan emes, uıattan ólip ketpes úshin qyzmet etý mańyzdy ekenin ujymnyń esine salyp otyrýdan jalyqqan emespiz. Sonda ǵana ultqa qyzmet jasaýǵa adaldyq tanytamyz.

Ultqa qyzmet etý – ár adam­nyń óz isine adaldyǵynan kórinis tabary sózsiz. Onyń ishinde mekteptegi ustazdardyń ár oqý­shyny óz balasyndaı kórip, erteńgi kúni ómirden taıaq jep jylap otyrmaıtyn jaǵdaıyn oılap qabyldaýy. Ol úshin Alash qaırat­keri Álıhan Bókeıhannyń «Ultyna, jurtyna qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degenin eske tú­sirgim keldi. Shyn minez qa­byrǵańdy birtindep sógip jatsa da, otbasyńa, urpaqqa, halqyńa paıdasy tııýi úshin adal qyzmet etý qajet. Olaı bolsa, balalarǵa qundylyqty qalyptastyrýdy óz boıymyzdan izdep kóreıik.

Rysjan ShAMURATOVA,

№2 «Daryn» mamandandyrylǵan mektep-lıseı-ınternat dırektory

ASTANA