Qazir jurttyń kóbi, ásirese jastar jaǵy «sharshaǵanyńdy basatyn, kóńilińdi ashatyn» energetıkalyq sýsyndy kóp ishedi. Sergek júrý úshin sergitkish sýsyndy paıdalaný qalypty jaǵdaıǵa aınaldy.
Tipti balalardyń 17,5 paıyzy sergitkish sýsyndy aptasyna bes-alty ret tutynady. Mamandar zııanyn aıtyp dabyl qaqsa da nátıje bolmaı tur. Sonyń saldarynan júrek talmasyna shaldyǵyp, aýrýhana tósegine tańylǵan azamattar sany kóbeıgen. Endi elimizde 21 jasqa tolmaǵandarǵa mundaı kúsh beretin sýsyndardy satýǵa tyıym salynýy múmkin.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, elimizde mıneraldy jáne gazdalǵan sýlardy qospaǵanda, alkogolsiz sýsyndardy ishý kólemi 2018 jyly 1 mlrd 329 mln lıtrden 2022 jyl qorytyndysynda 2 mıllıard 387 mıllıon lıtrge deıin kúrt ósken. Sonyń ishinde energetıkalyq sýsyndardyń úlesi joǵary. Keı derekterge úńilsek, otandastarymyz mundaı sýsyndardyń kúnine 30 myń lıtrin ishedi. Demek naryqta «qýat beredi», «qanattandyrady» dep jarnamalanyp júrgen sýsyndardyń saýdasy qyzyp tur.
Ári tutynýshylardyń basym kópshiliginde «uıqy kelse – sergitedi» nemese «energetıkalyq sýsyndar aǵzany energııamen qamtamasyz etedi» degen jańsaq túsinik te qalyptasqan. Sóıtip, táni sharshap, kúsh jınaǵysy kelgender «sıqyrly» sýsyndy simirip alady. Dárigerler bolsa, onyń ishinde eshqandaı energııa joq, ol tek energııa qozdyrýshy ekenin aıtyp álek.
Dese de, eskertpeni elemeı, energetıkalyq sýsyndy elirip iship, aýrýhana tóseginde jatqandar kóp. Máselen, Almatyda jarty jyldan astam ýaqyt energetıkalyq sýsyndar iship, fastfýdpen tamaqtanǵan 17 jastaǵy jasóspirim aýyr halde aýrýhanaǵa jetkizilgen. Tekserý kezinde naýqastyń qyzýy kóterilip, erinniń qanaýy, aýyz qýysynyń jaralary, býyndardyń aýyrýy jáne murynnan qan ketý sekildi belgiler baıqalǵan. Tipti jetkinshek júre almaǵandyqtan, ony aýrýhanaǵa arbamen ákelýge týra kelgen.
«Baýyr jumysy nasharlaǵandyqtan balaǵa «Baýyr qyzmetiniń buzylýy» degen dıagnoz qoıdyq. Baýyrdaǵy koagýlıasııa faktorlary sınteziniń buzylýy. Iаǵnı protrombındik keshendi faktorlardyń júre paıda bolǵan tapshylyǵy. Gemofılııa dıagnozy rastalmady. K vıtamınin engizý jáne ony tolyqtyrý arqyly emdeý júrgizildi», dedi Almaty qalasy boıynsha tájirıbeli dáriger – bas balalar gematology, №2 balalar aýrýhanasy gematologııa bóliminiń meńgerýshisi Uljalǵas Aıtjanova.
Elorda turǵyny Altynbek Aldeshov te – sergitkish sýsyndardy kóp qoldanatyndardyń biri. Bir jyl buryn esinen tanyp, aýrýhanaǵa jetkizilgen ol qazir energetıkalyq sýsyndardan túbegeıli bas tartqan.
– Kompıýterde kóp jumys isteımin. Vıdeo montajdaımyn, sonymen kúnine 10 saǵattan artyq ýaqytym monıtorǵa telmirýmen ótedi. Kóziń de, óziń de sharshaısyń. Maǵan «Gorilla» kúsh beretin. Kúnine 4-5 qutyǵa deıin ishetin boldym. Keıde tamaq ta ishpeı, energetıkalyq sýsyndy iship júre beretin edim. Alaıda jarty jyl buryn kózim qaraýytyp, denem álsirep, jıi esten tanyp qalatyn boldym. Ony bir kúni anam kórip, birden dárigerge apardy. Árıne, jaqsy jańalyq estimeıtinimiz anyq edi. Dárigerlerdiń «Energetıkalyq sýsyndardy osylaı ishe berseń, ólip ketýiń de múmkin», degenin estip anam ondaı sýsyndardy ishýge múldem tyıym saldy. Basynda qıyn bolǵanyn jasyrmaımyn. Aptasyna 1-2 ret iship te júrdim. Keıin ony sýmen almastyrdym. Solaı energetıkalyq sýsyndardy izdemeıtin de boldym, – dedi A.Aldeshov.
Energetıkalyq sýsyn – kofeın, taýrın, glıýkoza jáne basqa da údetkish ıngredıenttermen baıytylǵan suıyqtyq. Teorııalyq turǵyda sýsyn mıdyń belsendiligin arttyryp, fızıkalyq kúsh kezinde oǵan qarsy tózimdilik pen qosymsha qýat berýge tıis. Biraq sarapshylardyń aıtýynsha, sýsyn quramyndaǵy kofeındik zattar adam boıyndaǵy bir táýlikke jetetin qýatyn 2-3 saǵattyń ishinde jumyldyryp, sol sátte belsendi bolýyna sep bolady da, artynsha organızm álsirep, denesi zoryǵady.
«Jedel hırýrgııa bólimshesine asqazannyń jedel oıyq jarasy men erozııasynan qan ketýmen túsken jas jigitterdi kóp baıqadym. Sondaı-aq qabyldaý bólimine ishtiń túsiniksiz aýyrýy, júıke qozýy, mazasyzdaný, júrek aınýy, dáreti buzylǵan jas jigitter kóp júginedi. Keıbir naýqastardy jansaqtaý bólimine jatqyzýǵa týra keledi. Munyń bári abdomınaldy organdardyń jedel hırýrgııalyq aýrýlaryn dıagnostıkalaýda qıyndyqtar týdyrady, hırýrgter mán-jaıdy anyqtaý úshin dıagnostıkalyq laparoskopııaǵa júginetin jaǵdaılar bolady. Barlyq jaǵdaıda naýqastar energetıkalyq sýsyndy kúnine 3-4 qutyǵa deıin uzaq ýaqyt qabyldaǵanyn aıtady», dedi joǵary sanatty hırýrg-dáriger, S.D.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ №1 hırýrgııalyq aýrýlar kafedrasynyń professory Abylaı Baımahanov.
Negizi energetıkterde kofeın kóp. Mysaly, bizde tanymal «Redbull» sýsynynyń 250 mıllılıtrinde 80 mg kofeın bar. «Monster» sýsynynyń 480 ml – 160 mg kofeın, «Gorilla» men «Dizzy» sýsynynda 100 ml – 30 mg kofeın bar. Bul sýsyndar joq degende 0,3 jáne 0,5 lıtr bolyp satylady. Al sarapshynyń aıtýynsha, adam bir kúnde 63 ml kofeınnen artyq tutynbaýy qajet. Buǵan qosa, sergitkish sýsyn quramynda qant kóp.
«Bul sýsyndy qan qysymy joǵary adamdarǵa múldem ishýge bolmaıdy. Rasynda kofeındi asa kóp paıdalaný ólimge alyp keledi. Energetıkalyq sýsynǵa táýeldi bolmas úshin sýdy kóp ishý qajet. Osylaısha, sýsynǵa degen qajettilikti basasyz. «V» toby vıtamınderin jáne magnıı iship, arasynda jeńil sportpen shuǵyldaný kerek», dedi otbasy nýtrısıologi Lılııa Ma.
Sergitkish sýsyndardy tutynýdyń aýqymy jyl saıyn artyp keledi. Qazir dúken sórelerinde jalǵan energetıkalyq sýsyn saýdalap júrgender de bar. Quzyrly organdar byltyr 364 energetıkalyq sýsyn túrin synaqtan ótkizipti. Sóıtse 30 túrli ónim tehnıkalyq reglament talaptaryna saı kelmeı shyqqan. Onyń beseýi qaýipsizdik, 10-y ónim qospalar kórsetkishterin, al 17-si tańbalaý talaptaryn buzǵan. Eskere ketetin taǵy bir jaıt, qaýipti energetıkalyq sýsyndardyń barlyǵy shetelden kelgen. Máselen, reseılik sýsyndardyń quramynda natrıı benzoatynyń mólsheri normadan asyp ketken. Eskere ketsek, bul qospa ónimniń jaramdylyq merzimin uzartý úshin paıdalanylady.
Jaqynda Shymkent qalasynda da energetıkalyq sýsyndardy zańsyz ázirlegen jasyryn sehtyń jumysy áshkerelendi. Tekserý barysynda sýsyn toltyrylǵan 21 myń kontrafaktili taýar tárkilengen. Mıkrobıologııalyq zertteý ulttyq ortalyǵynyń jasaǵan saraptama qorytyndysy boıynsha, tárkilengen taýar tutynýǵa múldem jaramaıdy ári adam aǵzasyna óte zııandy bolyp shyqqan. Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń qyzmetkerleri sehtyń ishinen munan bólek bos qutylar, qaqpaq, qurǵaq qospa men qaptama zattaryn aıǵaqty zat retinde aldy.
Eń soraqysy qoǵamda ata-ana men memleket tarapynan jetkilikti baqylaýdyń da joqtyǵy jasyryn emes. Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵy oqýshylar arasynda saýalnama júrgizgen edi. Oǵan elimizdiń 20 óńirinen 11-15 jas aralyǵyndaǵy 8,5 myńnan asa oqýshy qatysqan. Nátıjesinde, jasóspirimderdiń shamamen 45%-i energetıkalyq sýsyndy iship kórgenin moıyndady. Al kámeletke tolmaǵandardyń shamamen 3%-y kún saıyn energetıkalyq sýsyndy ishetinin rastaǵan. Osy rette Úkimet otyrysynda Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat energetıkalyq sýsyndarǵa jas urpaqtyń qumartýy alańdaýshylyq týǵyzyp otyrǵanyn aıtty.
«Salamatty ómir salty daǵdylaryn qalyptastyrý boıynsha medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek uıymdarynda 452 salamatty ómir salty kabıneti, 4 608 densaýlyq mektebi, temekige qarsy kabınet jáne 157 jastar densaýlyq ortalyǵy jumys isteıdi. Temekini tutynýdy azaıtý úshin 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap temeki ónimderine aksızdiń stavkalary kóterildi. Tutynýdyń elektrondyq júıeleriniń (veıpter), olar úshin hosh ıistendirgishter men suıyqtyqtardyń aınalymyna tolyq tyıym salýdy engizý boıynsha Májiliste zańǵa ózgerister qarastyryldy. 21 jasqa deıingi adamdarǵa energetıkalyq sýsyndardy satýǵa tyıym salýdy engizý jónindegi normany talqylaý rásimi júrgizilýde», dedi mınıstr.
Aıta keteıik júrgizilgen zertteýlerdiń keıbirinde jasóspirimderdiń energetıkalyq sýsyn ishýleri men agressıvti minez-qulyq tanytýlary arasynda ózara baılanys bary anyqtalǵan. Ásirese, osyndaı sýsyndardy kúndelikti ishetinderde ashýshańdyq kóbirek baıqalǵan. Sondyqtan energetık tutynýdyń qaýiptiligi men sýsynǵa tyıym salý máselesi búkil álemde qyzý talqylanyp jatyr. Búginde energetıkalyq sýsyndardy «quryqtaýda» Túrikmenstan Qazaqstandy basyp ozdy. Al Qyrǵyzstan bıligi «Jarnama týraly» zańyna ózgerister engizip, energetıkalyq sýsyndardy jarnamalaýǵa tolyǵymen tyıym saldy. Buǵan qosa О́zbekstan, Ázerbaıjan, Belarýs, Qyrǵyzstan da energetıkalyq sýsyndardy kámelet jasyna tolmaǵandarǵa satýǵa tyıym bar. Fransııa, Danııa jáne Norvegııada sergitkish sýsyndar tek dárihanalarda ǵana satylady eken.