Memleket basshysy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty bıylǵy Joldaýynda ınfraqurylymdy jańǵyrtpaı jańa ekonomıkalyq modeldi júzege asyrý múmkin emestigin atap ótken bolatyn. О́tken jyly elimizdegi jylý elektr stansalary men jylý jelilerindegi ınfraqurylymdyq apattar energetıkalyq júıege qanshalyqty táýeldi ekenin kórsetti. Energetıka salasynda áli de bolsa júıeli túrde sheshimin tappaı otyrǵan máseleler barshylyq. Osyǵan oraı Prezıdent energetıkalyq qaýipsizdik máselesin sheshýge aıryqsha toqtaldy.
Mamandar energetıkalyq qaýipsizdik – kez kelgen eldiń negizi jáne mańyzdy máselesi ekenin, óıtkeni ol ekonomıkalyq turaqtylyqqa, ulttyq qaýipsizdik pen halyqtyń ál-aýqatyna tikeleı áser etetinin aıtady.
Sonymen qatar Joldaýda energetıkany tıimdi paıdalanýǵa jáne basqa da resýrstardy únemdeýge qatysty naqty normatıvtik talaptardy birtindep engizýdi jáne 2029 jylǵa qaraı energııany tutyný men energııa shyǵynyna baılanysty negizgi kórsetkishter keminde 15%-ǵa azaıýǵa tıis ekeni atalǵan.
Aqparat kózderine qaraǵanda, bizdiń ekonomıka álemdegi energııany eń kóp qajet etetin ekonomıkalardyń biri ári tómennen eseptegende 8-orynda turǵan kórinedi.
Energııa tutynýdyń tómendeýi bastapqy maqsatta 10% deńgeıde belgilengenimen, barlyq óndiriletin elektr energııasynyń 88%-yn qurap otyrǵan taý-ken óndirý, munaı-gaz, hımııa ónerkásibi jáne metallýrgııa ónerkásibi sııaqty salalardan soń (ishki elektr energııasyn tutynýda barlyq ónerkásiptiń úlesi 51%, halyq sany – 22%) qoldanystaǵy energııa únemdeý men onyń tıimdiligin arttyrý baǵdarlamasy tómen tarıfterge baılanysty iske aspaı qalǵan.
Bul rette «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarýshy dırektory, elimizge eńbegi sińgen energetık Jaqyp Haırýshev: «Jalpy, energetıka salasyndaǵy óndiris, tasymaldaý, tutynýshylar úshin túpkilikti tarıf, jabdyqtardyń tozýy, elektr qýatynyń tapshylyǵy, jeke sala retinde jylý jáne jylý energetıkasy týraly zańnyń joqtyǵy, energııany únemdeý, energııa tıimdiligin arttyrý men ESCO, ónerkásipti sıfrlandyrý, BAT, RES jańa tehnologııalary, sonymen qatar sala mamandarynyń eńbekaqysy, eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý basty máselege aınalyp otyr. Energetıkalyq qaýipsizdikke ártúrli ádispen, eń aldymen, energııa kózderin ártaraptandyrý sharalaryn qabyldaý arqyly qol jetkiziledi. Jasyratyny joq, bizdiń ekonomıkamyz 70%-ǵa derlik kómirmen jumys istegendikten, energetıkalyq qurylymdy ártaraptandyrý arqyly biz bir qýat kózine táýeldilikti azaıta alamyz.
Memleket basshysy atap ótkendeı, «jańartylatyn energııa kózderi men sý elektr energetıkasy jobalaryn iske asyrýdy jalǵastyrý qajet. Men bul jerge atom energııasyn da qosar edim. Sonymen birge Sý elektr stansasyn ázirleý kezinde jınaqtaý júıesin damytý asa mańyzdy. Tarıfterge baılanysty salaǵa sheteldik ınvestısııalardyń tartylýy bizdegi oryn alǵan olqylyqtarǵa, tabıǵı apattarǵa, kıbershabýyldarǵa jáne basqa da qaýip-qaterlerge synı turǵyda tótep berýimizge ákeldi. Árıne, energııamen qamtamasyz etýdiń senimsizdigin eskere otyryp, kórshilerimizben jaqsy halyqaralyq yntymaqtastyqty saqtaý kerek», deıdi.
Ol sonymen qatar energetıka salasyn damytýdaǵy basty másele ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa jáne energetıkalyq nysandardy jańǵyrtý jumystaryna baqylaýdyń jetildirilmegenin, Energetıka mınıstrligi aldaǵy jyldary bıýdjeti 7 trln teńgeden asatyn 11-den 14 GVt-qa deıingi qýattylyqty engizýdi josparlap otyrǵanyn, osyǵan baılanysty atalǵan qarajattyń jónimen jumsalýyn jáne «Atameken» UKP AES boıynsha da atalǵan mınıstrlikpen biryńǵaı monıtorıng júıesin qurýǵa nıettenip jatqanyn jetkizdi.
Mundaı sıfrlyq júıe energetıkalyq nysandardyń paıdalaný qyzmetin jaqsartyp, naqty ýaqyt tártibinde jańǵyrýy men qýattylyǵy joǵary óndiris ornyn salýda tıimdiligin baıqatty. Taıaýda Energetıka mınıstrligi janyndaǵy Sıtýasııalyq taldaý ortalyǵynyń negizinde jańartylǵan júıeni kórsetemiz, dep otyr.
Osydan birneshe jyl buryn Qazaqstan Eýropalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq profısıtke ıe bolyp, kórshiles elderge energııa júıelerine elektr energııasyn eksporttaǵan. Sol kezde elimiz elektr energııasy naryǵynda energııa óndirýshi uıymdardyń kórshi memleketterge elektr energııasyn eksporttaýyn ulǵaıtý úshin alǵysharttar jasady. Bul rette elektr energııasyna degen ishki suranys tolyǵymen qanaǵattandyrylyp, tutyný kólemi jylyna 90-92 mlrd kVt/saǵ deńgeıinde bolǵan.
2035 jylǵa deıingi energetıkalyq teńgerim men energetıka salasyn damytý tujyrymdamasyna sáıkes, 2030 jylǵa qaraı jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi jalpy generasııanyń 15%-na deıin ulǵaıtý josparlanǵan.
Búgingi tańda energııa balansyndaǵy jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi 4%-dan sál ǵana asady eken.
«Negizinen energııany bólý ótken ǵasyrdyń dástúrli energetıkalyq júıesinen jańa ǵasyrdyń jańa tehnologııalary men tájirıbesine baılanysty energııa aýysýynyń basty elementi qalyptasty. «Energııaǵa kóshý» tutynýshylardyń ózderin de resýrstardyń barlyq túrin belsendi túrde tarta otyryp, energııa jáne sýmen jabdyqtaý júıelerin ortalyqsyzdandyrý, sıfrlandyrý, zııatkerlik negizinde júzege asyp, energııa resýrstarynyń tıimdiligin arttyrý ári tómendetýmen sıpattaldy.
Memleket basshysynyń tarıftik saıasatty qaıta bastaýy, tarıfterdi belgileýdiń jańa ádisterin engizý jáne monopolısterdiń jaýapkershiligin joǵarylatý jónindegi málimdemesinde, Qazaqstandaǵy tabıǵı monopolııalar sýbektileri úshin qoldanystaǵy tarıfterdi belgileý júıesi onyń damýyn tejep qana qoımaı, búkil salaǵa qaýip tóndiretinin aıtyp ótken jón. Osyǵan baılanysty ınvestısııalar qajetti kólemde júrgizilmeı, ınnovasııalyq ázirlemeler engizilmeı otyr», deıdi J.Ǵalıuly.
Tarıfterdi belgileýdiń qazirgi ádistemesi negizinen halyq úshin óte tómen bolǵanymen, bıýdjettik uıymdar men bıznes úshin negizsiz joǵary qalypta. Memleket tabıǵı monopolııalar sýbektilerine, onyń ishinde generasııalaý nysandaryna tarıfti 10 jyl buryn aldyn ala belgilep, artyqshylyqty qosa qarjylandyrýdy qamtamasyz etedi. Sol arqyly ınvestorǵa dıvıdendterdi qashan alatyny týraly naqty túsinik beretin yntalandyrýshy tarıftik retteý engizip, sáıkessizdikti joıý maqsatynda biryńǵaı retteýshi organ quratyn boldy.
Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, ekonomıkadaǵy joǵary energııa syıymdylyǵynyń negizgi sebepteri men ony tómendetý áleýeti aıqyndalyp, soltústik eldermen salystyrǵanda elimizdiń jylýmen jabdyqtaý júıesinde jylytylatyn aýmaqtyń bir sharshy metrine energııa tutyný tórt ese joǵary eken.
Memleket basshysynyń Joldaýyndaǵy «Iri ónerkásiptik óndiris bes jyl saıyn tehnologııalyq jáne ekologııalyq aýdıtten ótýge tıis. Bul jaǵdaı ınfraqurylymdyq kásiporyndarǵa da qatysty», degeni bul energoaýdıtterdiń qamtylýyn ulǵaıtý men sapasyn arttyrý úshin ólsheý quraldaryna tıisti baǵdarlama keregin bildiredi.
Sonymen qatar otyn-energetıka kesheniniń ózimen shektelip qala almaıtynymyz taǵy bar. Energııa tıimdiligi barlyq tutynýshyny – ónerkásip, úı sharýashylyǵy, bıýdjettik uıymdar men aýyl sharýashylyǵy, jyljymaıtyn múlik jáne basqalardy energııamen qamtamasyz etý kerek. Ekonomıkany energetıkalyq resýrstar arqyly qajettilikti qanaǵattandyrýda olardy óndirý men tutyný máselesin sheship, elektr energııasy men júıelik qyzmet kórsetý naryǵyndaǵy tutynýshylardyń rólin kúsheıtý, elektr energetıkasy salasyndaǵy kóterme jáne bólshek saýda naryqtarynyń básekege qabiletti úlgilerin, naryqtyq tepe-teńdikti qalyptastyrý kezinde jetkizýshiler men tutynýshylardyń teń quqyqtaryn qamtamasyz ete otyryp, naryqtyq tetikterdi damytý qajettigin jetkizdi maman.
Sonymen qatar bolashaqtaǵy atom elektr stansasyn salý jónindegi referendým týraly oıyn bildirgen Jaqyp Ǵalıuly: «Memleket basshysynyń Qazaqstanǵa «taza» ıadrolyq elektr energııasyna baılanysty AES salynbaı, búkil el ekonomıkasy quldyraýy múmkin. Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómirtekti beıtarap elge aınalýǵa mindetteme aldy, al atom energııasy beıbit jáne taza energııa kózi retinde keńinen tanyldy. Sondaı-aq energııa óndirýshi uıymdardyń 60%-dan astamy kómirdi negizgi otyn retinde paıdalanady jáne tútin gazdaryn tazartý júıesi ornatylmaǵan bul elektr stansalarynyń paıdalaný merzimi 50 jyldan asyp ketken», deıdi.
Jalpy, álemde beıbit atomdy paıdalaný qarqyndylyqpen damyp keledi. Búginde ıadrolyq energetıka – jahandyq energetıkanyń eń mańyzdy ári qosalqy sektory. Bul salanyń elektr energııasyn óndirýge eleýli úles qosyp otyrǵanyn, kómir men sý energetıkasynan keıingi úshinshi orynda turǵanyn aıtýǵa bolady. Aıtpaqshy, atom elektr stansasy óndiretin elektr energııasynyń quny basqa elektr stansalary óndiretin energııamen aıtarlyqtaı básekeles ekenin de eskerýimiz kerek.