Qyzylúıik ǵıbadathanasy

Ǵıbadathananyń ereksheligi sol – ústińgi dıametri 14-15 metr, tómengisi 60 metr kólemindegi bul dóńgelek eskert­kishtiń saqtalǵan bıiktigi bes-alty metr shamasyn­da, eki satyly. Ázirgi boljam bo­ıynsha, ǵıbadathananyń ús­tinde bıiktigi 2 metrden as­tam kúm­­bez bolǵan. Joǵary sa­ty­syn­daǵy qabatta jylda bel­gili bir kúnderde dinı meıram­dar ót­kizilip, qurbandyqtar sha­lyn­ǵan. Qurbandyq maly tek qana altyn tústes nemese jıren, qu­la jylqylar bolady eken. Atal­ǵan rásimge sol tóńirektiń kúlli adamy túgel qatysyp, tamashalaıdy. Jáne qurbandyq qanyn ústeri, bet­terine jaǵyp, sheńber quryp, bıleıdi, án salady, qudaılarynan shapaǵat, raqymshylyq kútedi.

Bul kúnde ǵylymı tilde «ejel­gi tas músinder» atalyp ket­ken balbaldar nemese balbal tastar tarıhy tym áriden bas­talady. Biraq ol Atyraý aımaǵynda az kez­desedi. Al álemde, tutastaı al­ǵanda, Mońǵolııadaǵy Orhon ózeninen Kaspıı teńiziniń jaǵ­alaýyna deıin ushyrasady. Ta­rıhı derekterdi paraqtasaq, olar qypshaqtar dáýirinen keıin Soltústik Kavkazda, Reseıde, Ýkraı­nada, Dýnaı ózeni boıyn­da da bar. Ýaqyt ótken saıy­n arheologııalyq nysandar ǵana emes, óner týyndylary bolyp esepteletin bul muralyq mú­sin­­derdiń túrleri de ózgergen. My­saly, Batys Qazaqstanda qa­­zirgi keń taraǵan qabir ústindegi eskert­­kishter – qulpytastar sol bir kezgi túrli balbaldardyń zań­dy jalǵasy.

Búgin balbal tastar Abaı ob­lysynyń Shyńǵystaýynda, Pavlodardyń Baıan­aýyly men Qyzyltaýynda, Aqmola obly­­sy­nyń Ereımentaýynda, Jam­byl oblysynyń Shý, Merki, Qa­raǵandynyń Aqtoǵaı men Qar­qa­ralysynda, Mańǵys­taýdyń Ús­tirtinde, sondaı-aq Mońǵo­lııa­da, Qytaıda, Qyrǵyzstan men Re­seıde kezdesedi, olardyń bi­razy ǵylymı tizbege alynyp, zerdelendi.

Atalǵan tas músinder kezinde sol óńirdiń belgili adamdarynyń qur­metine arnalyp qoıylǵan. Orta ǵasyr saıahatshysy Gılom de Rýbrýk: «...qypshaqtar ómirden ozǵan belgili adamdardyń qur­metine bıik tóbelerdiń bastaryna adamdy beıneleıtin tas músinder ornatqan, qolyna tostaǵan us­taǵan músinniń beti shyǵysqa qa­ratylady» dep jazsa, keshegi-búgingi túrki tuqymdastary túgel­deı aspan men kúnge tabynǵany belgili. Soǵan saı olar ylǵı da kún­shyǵysqa, kúngeı betke qarap ornalastyrylady.

Bir eskeretin jaıt, sol tas músinderdiń keıip-kelbeti bir-birine esh uqsamaıdy. Iаǵnı tas qashaýshy músinshiler áıteýir bir adamǵa arnalǵan arhıtektýralyq mura qaldyrý ǵana emes, onyń áıel ne er ekendigi, marqumnyń qandaı jaǵdaıda ólgendigi, ishki syryn ashýǵa mán bergen. Beı­nelengen adamdardyń qaısybiri shyǵys ádebimen aıaqtaryn astyna alyp, maldas quryp otyrsa, keıbiri ishterine sý quıylǵan nur tostaǵandaryn ustaıdy. Áıelder bolsa, burymdy, qulaq­tarynda syrǵalary bar. Erler jaǵy qanjar, qylyshtarmen ja­raqtanǵan. Biraq tas músinder alǵashynda tek belgili jaýynger batyr adamdarǵa, ýaqyt óte áıelderge de arnalyp qoıylǵan. Ǵalymdarymyz osyndaı balbal tastardy zerttep, suryptaı kele, olardy eki topqa bólýde. Onyń biri – VI-VIII ǵasyrlardaǵy kóne túriktik tas músinder de, ekinshisi – IH-XIV ǵasyrlardaǵy qypshaq músinderi.

Tas músinderdiń toptastyrylýy jaǵynan Mońǵolııa elin ereksheleý­ge, tipti olardy aspan astyndaǵy ashyq murajaı eli deýge bolady. Onda kez kelgen kóne qorymdar men baıaǵy za­man­ǵy qırandy qalalar oryndary, ǵı­badathanalardyń bári­nen de balbaldyq músinderdi kez­destiresiz. Bul kóne túriktik tas músinder dala qaǵandary bı­liginiń kezeńi, áskerı-saıası qurylym, yqylym zamanǵy qatal salt­tardy kórsetedi. Nemese bul es­kertkishter qaıtys bol­ǵan qaǵandar jáne olarmen ıyq­tasa alatyn iri tulǵalar, bılik basy, batyrlar, hanzadalar men sul­tandarǵa arnalyp qoıylǵan. Olardyń aıyrmashylyǵyn mú­sinderdiń qashalý ereksheliginen aı­qyn baıqaýǵa bolady. My­saly, qaǵandar men solardyń tóńiregindegi adamdarǵa arnalǵan tas músinderdiń ózgesheligi – onda beınelengen adamdar maldas quryp otyrady. Ondaı eskertkishter kóbine-kóp Mońǵolııa men Shyǵys Qazaqstan jerinde jıi ushyrasady.

Altaıdyń Qytaı bóligindegi músinder bıik, tulǵaly bolyp keledi. Soǵan saı olardy jer­gilikti halyq «tas palýandar» dep ataıdy. О́kinishke qaraı, tas mú­sinder keıingi kezdegi aýyl-selolardaǵy, dala­lyq aımaqta óndiristiń damyp, qury­lystardyń ósýi, aýylsharýashylyq ju­mys­tardyń órkendeýine baılanysty azaıyp barady. Keıbireýleri dala tósinen kúrelip tastalsa, bi­reýler olardyń jyly oryndaryn sýytyp, murajaılarǵa ótkizedi (satady), baıshykeshter óz úıi, mekemeleri aýlalaryna ornatyp qoıýdan da taısalmaıdy. Sóıtip, ǵasyrlar boıy murty buzylmaı, kóshpeliler tarıhynan syr shertken asyl muralarymyz birtin-birtin joıylyp bara jatqandyǵyn eskerýimiz kerek.

Elimizde bul máseleniń kóte­rilgenine de 60-70 jyldan asty. 1946-1956 jyldary akademık Álkeı Marǵulan Ortalyq Qazaq­stannyń tas músinderin jan-jaq­ty zerttep, olardyń qatary jyl ótken saıyn azaıyp, tonalyp, synyp, búliný ústinde ekendigi týraly dabyl kóterdi. Osy balbaldar tarıhyn zerttep, ekspedısııalar uıymdastyryp, nátıjesinde, arnaıy fotoalbom daıyndaǵan Erlan Karın: «Biz Ulytaýdyń mańaıynan birde-bir bútin balbal taba almadyq. Tarazdaǵydan basqa, óńirlik murajaılarda, óki­nishke qaraı, kónetúriktik tas mú­sinderge arnalǵan arnaıy ekspozısııalar nemese zaldar joq. Ras, keıbir aýdandyq, ob­lystyq murajaılarda balbaldar bar, biraq olar ádette týra kóshe ús­tine, kireberiske nemese aýla ishine qoıylǵan, al keıbir jerlerde qalaı bolsa, solaı tas­talynǵan» deı kele, qazba ju­mys­taryn júrgizgen keıbir arheo­logterdiń balbaldardy qazyp alyp, óz ınstıtýttaryna apara­tyndyǵyn, bolmasa jeke kolleksııalarynda saqtaıtyndyǵyn aıtady. Al Shyńǵystaýda bireý­ler myń jyldyq ǵajaıyp es­kertkishti batyp qalǵan kólik dońǵalaǵynyń astyna salyp, kúlparshasyn shyǵarǵan. Baıan­aýyl mańaıynda bir qarııa jyrada jasyrýly jatqan balbaldy tek sýretke túsirýge ǵana ruqsat berip, odan soń álgi murasyn qaıtadan jasyrǵan. О́ıtkeni ony bireýler kórip qoısa, urlap ketedi dep qorqady. Belgili bir arheolog Ereımentaýdaǵy álgindeı ejelgi tasty qazyp alyp, Astanadaǵy murajaılardyń birine edáýir qarajatqa satyp jibergen.

Al mundaı mysaldardy týǵan elimiz ómirinen ondap keltirýge bolar edi. Biraq baıybyna barsaq, ol balbaldar ata-babalarymyzdyń kesheli-búgingi urpaqqa qaldyrǵan asyl muralary, ǵajaıyp jetis-

tikteri ekeni belgili. Sol tas mú­sin­­der jyldar boıy qandas­tarymyzǵa únsiz syr aqtaryp, «Biz sizder úshin osy alyp Uly dalany saqtaı bildik, endi sizder de ony keıingi urpaqqa din aman, baıtaq, baı kúıinde jetkizińizder», dep mindet artyp turǵandaı. Ra­synda da olar Uly dalanyń máń­gilik tas kúzetshileri emes pe? Saqshylarymyzǵa saqtyqpen qaraıyq!

Joǵaryda áńgimelegen ǵı­ba­dathana – aınalasy Ústirttiń teristik silemi tústikke sozylǵan Do­ńyztaýdyń jaldanyp, ór­kesh­tengen dóńderimen kóm­ke­rilgen tegis jazyqtyqtyń naq or­­tasyna ornalasqan. Eskertkish tóńi­regin aınala adam músinindegi tik, bal­bal tastar qorshaǵan. Arasy 5-6 qadam­nan aspaıtyn sol eskertkishterdiń tizilgen bir alýany, ǵıbadathananyń ońtústik shyǵys betinde doǵalanyp bir shaqyrymǵa sozylady. Múmkin osy jartylaı sheńberlengen tik tasqa qurbandyq merekesine kelgen múrıtter kólikterin baılap, ózderi solardyń janynda sap túzep, dinbasy abyzdardyń ǵahlııalyq ýaǵyzdaryn tydaǵan shyǵar. Sodan soń bári sarmattardyń ejelgi zańy boıynsha ortalyq esigi tús­tikke qaraǵan (olar ólikter basyn da ońtústikke qaratyp qoıa­dy) ǵıbadathanaǵa kep, bas su­ǵady, qudaıshylyq rásimderine qa­tysady.

Teginde balbal tastar elimizdiń batys óńirinde óte sırek kezdesedi. Al Qyzylúıik eskertkishteriniń ereksheligi mundaǵy balbaldar negizinen eki túrli, ıaǵnı biri – erler músinin beınelese, ekinshisi – áıelder keıpin beredi jáne olardyń ózi kóbine jaýyngerlik sıpatta bolyp keledi. Osy arada tańǵalarlyq taǵy bir ózgeshelik, erleri aıaqtaryna saptama etik kıip, eki qanjar taǵynsa, áıelder denesinde eki jaǵyna qosa, kindik tusynda kóldeneń taǵy birin, ıaǵnı úsh qanjar taǵynady. Nege? Bul áli syry ashylmaǵan qupııa. Biraq bunda ataqty Gerodot aıtqan bir shyndyq bar. Ol – «Saqtardyń áıelderi erkeginen ótken jaýynger» bolǵandyǵy.

Qyzylúıiktiń ekinshi bir qupııasy, osy ǵıbadathana tóńi­re­ginen sol kezde (osydan eki myń jyl buryn) sarmattardyń el­tańbalyq belgisine aınalǵan belbeý toǵasy, bolmasa qaýym, taıpa jalaýy, týy­na salynǵan belginiń tabylýy. Kúmisten quıylǵan bul belgide aı­dahardyń bet beınesi men túr­kiler táńiri – Kókbóriniń tutas turqy somdal­ǵan. Sóz joq, bul tarıhtan belgili bolǵan sarmattar men rımdikter arasyndaǵy qaıta-qaıta soǵys, eki eldiń bir-birine aýysqan jaýyngerlik dástúr (óıt­keni rım­dikter jalaýynda da osyndaı belgi­ler jıi kezdesedi) erekshelikterin kór­setedi.

Al bul belgi ǵıbadathana ma­ńynan (negizinen doǵa tekti tik tastar janynan) qalaı tabyl­dy degenge ekspedı­sııa je­tek­shisi Zeınolla Samashev: «Jo­ǵa­­rydaǵydaı qurbandyq shalý kezinde meı­ramǵa kelgen úmbetter sadaqa, nııaz retinde boılaryndaǵy qymbat dúnıeleri – jebe, syrǵa, túıme, bilezik, belbeýlerin (to­ǵasyn) tastap, laqtyratyn bolǵan. Ony eshkimniń alyp, paıdalaný quqy joq. Al ondaı zattar Qyzylúıik aınalasynda molynan kezdesedi», – deıdi.

Saıyp kelgende, Qyzylúıik osy óńirdegi kóptegen ǵıbadat­hanalardyń eń úlkeni. Shyn­dyǵynda biz aıtyp otyrǵan qu­daıshyldar (minájat) úıiniń batys jáne tústik betterinde 6-10-12 shaqyrymdyq aýmaqta Qyzyl qýys, Tas astaý (onyń ózin­de úsh jerde), Qaınar, Mol­shylyq mekenderinde basqa da ǵıbadathanalar men meshit, medreseler orny bar. Biraq olardyń bári de shaǵyn dúnıeler. Áıtse de keleshekte Qyzylúıik jáne onyń tóńiregindegi basqa da es­kertkishter keńinen zerttep, tııa­naqty tolǵaý, mol paıymdaýlardy qajet etedi. Árıne, onyń bárin ýaqyt kórseter dep oılaımyz.

О́tepbergen Álimgereıuly,

ólketanýshy

Atyraý oblysy