Alash arysy Temirbek Júrgenovtiń 125 jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan drama teatrlarynyń XXIX respýblıkalyq festıvali Qyzyljar tórin shyn mánindegi ónerdiń úlken dýmanyna aınaldyrdy. Tulǵa esimin ulyqtaǵan teatr toıy atyraptyń ajaryn kirgizip qana qoımaı, bir apta boıy elimizdiń túkpir-túkpirinen jınalǵan teatrlardyń úzdik qoıylymdaryn qyzyljarlyq kórermen nazaryna usyndy.
Teriskeıdi dýmanǵa bólegen festıvalǵa belgili teatr jáne kıno akteri, Qazaqstannyń Eńbek Eri Asanáli Áshimov bastaǵan Halyq ártisteri – Tilektes Meıramov, Gúljan Áspetova, «Temirbek Júrgenov» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Sábı Ańsat, jazýshy-zertteýshi Beıbit Qoıshybaı, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ dosenti, júrgenovtanýshy-ǵalym Baýyrjan Imanǵalıev, oblystyq teatr trýppalary, Petropavl qalasynyń turǵyndary men qonaqtary qatysty.
Úzdikterdiń úzdigi sarapqa túsetin festıvaldyń bıylǵy baǵdarlarmasyna barlyǵy 10 teatr ujymy iriktelip alynyp, oǵan arnaıy teatrtanýshylar men ónertanýshylardan quralǵan qazylar alqasy óz baǵasyn berdi. Atap aıtsaq, Túrkistan mýzykalyq drama teatrynyń «Maǵjan» (avt. A.Núsip, rej.D.Livermore, Ch.Ocell), «Sham» teatrynyń «37» (avt. I.Iman, rej. F.Moldaǵalı), N.Jantórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq mýzykalyq drama teatrynyń «Qorǵansyzdyń kúni» (avt. M.Áýezov, rej. G.Mırǵalıeva), Almaty qalasy Memlekettik Qýyrshaq teatrynyń «Shal men teńiz» (avt. E.Hemıngýeı, rej. D.Jumabaı), Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń «Bernarda Albanyń úıi» (avt. F.Lorka, rej. D.Jumabaı), «A.I.» teatrynyń «Baq» (avt. A.Chehov, rej. U.Qarypbaev), B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan drama teatrynyń «Qara shekpen» (avt. G.Hýgaev, rej. E.Káribaev), S. Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan qazaq drama teatrynyń «Shaqan sheri» (avt. M.Maǵaýın, rej. M.Habıbýllın), S.Seıfýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń «Ataý kere» (avt.O.Bókeı, rej. A.Salban), J.Aımaýytov atyndaǵy Pavlodar oblystyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń «Ujdan» (avt. Sh.Qudaıberdiuly, rej. A.Nyǵmanov) qoıylymdary óner alamanynda baq synady.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýy, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń uıymdastyrýymen ótken is-shara kórkemdik, janrlyq qana emes, mazmundyq turǵydan da san qyrly boldy. Sonyń ishinde ásirese, bıylǵy festıval baǵdarlamasyna engen qoıylymdardyń deni ulttyq hám adamzattyq deńgeıdegi taqyryptardy qozǵaýymen, rejısserlerdiń ótkir taqyryptarǵa batyl barýymen erekshelendi. Teatrlar dodasynyń biz baıqaǵan taǵy bir artyqshylyǵy – E.Hemıngýeı, Sh.Qudaıberdiuly, M.Áýezov, O.Bókeı, M.Maǵaýın syndy álem ádebıeti men ulttyq ádebıetimizdiń klassıkteri shyǵarmalaryn ıgerýde rejısserler men akterler erkin tájirıbelerge baryp, klassıkalyq týyndylardy jańa zaman kózqarasy turǵysynan utymdy úndestirip, sátti saraptaı alýynda der edik.
«Maǵjan»
Uly aqynnyń týǵan jerinde túndigi túrilgen teatr toıynyń áste Maǵjansyz, aqyn rýhyna taǵzym etilmeı bastalýy múmkin emes edi. Al ol qurmetti «Túrkistan – eki dúnıe esigi ǵoı» dep kúlli túrki jurtyna óleńnen ólmes eskertkish qoıǵan Maǵjanǵa spektakl arnaǵan Túrkistan mýzykalyq drama teatry ujymy kórsetti. Teatrdyń kórkemdik jetekshisi Aınur Kópbasarovanyń ıdeıasy negizinde júzege asqan jobanyń rejısseri ıtalııalyq D.Livermore, Ch.Ocello, pesa avtory – Almas Núsip. Spektakldiń eń áýelgi ereksheligi – mýltımedııanyń ozyq úlgilerin utymdy paıdalanǵan ssenografııa á degennen kóz baýraıdy. Opera teatrlarynda tájirıbesin shyńdaǵan sheteldik rejısserdiń qoltańbasy bul qoıylymda aıqyn kórinedi. Áıtse de, sol bir tehnıkalyq sheshimniń Maǵjan jany men bolmysyn jatyrqaǵanyn da moıyndaýǵa tıispiz. Zamana tynysyn jetkizýde paıdalanylǵan tásilder de túsiniksizdikke boı aldyrǵan. Al dramatýrgııa jelisi tipti shashyrańqy. Maǵjan emes, aqynnyń aınalasyndaǵy oqıǵalar kóbirek baıandalyp, sony kórsetýge basymdyq berilip ketken de, saldarynan bas keıipker beınesi kómeskilikke urynǵan. Qonaq rejısserdiń de qazaq aqynynyń janyn túsinbegeni, dáýir shyndyǵyna dendep boılaı almaǵany seziledi. Oqıǵany ishpen sezip, júrekpegen saraptamaǵandyǵynan da Maǵjan qazaqtyń tól perzenti emes, ógeı ulynyń kúıin keshken. Spektakl ishki tereńdik emes, syrtqy formanyń qurbanyna aınalǵan. Oqıǵa da kórkemdik birtutastyqqa jetpeı qalǵan. Sonyń saldarynan úzik-úzik, shashyrańqy sıýjet, jigersiz Maǵjan, maǵynasyz jeliler týyndaǵan. Akterlerdiń keńinen kósilip oınaýyna da dramatýrgııadaǵy defektiler kóp kedergisin keltirgen.
«37»
Ázerbaıjan dramatýrgi I.Imannyń «Astara baqtary» pesasynyń negizinde qoıylǵan spektakldiń sımvoldyq syry kóp, metaforalyq máni tereń. Tipti qoıylym rejısseri Farhat Moldaǵalıdiń qoıylym ataýyn «37» dep ózgertýiniń ózinde kóp shyndyq jasyrynǵandaı. Qazaqtyń basynan ótkergen nebir qıly kezeńder men tarıhtyń aqtańdaq betterine sýretkerlik sony saraptaý sheberligimen óte utymdy baǵa beriledi. Basty róldegi Zarına Kármen, Asan Májıt, Erkebulan Daıyrov, Saǵyzbaı Qarabalın, Lıza Serikova syndy akterlerdiń sheber oıyny da shyn súısindiredi. О́ner álemine «Sham» ataýymen engen jas teatrdyń bul alǵashqy jumysy kóńilge zor qýanysh syılap qana qoımaı, adamnyń túrli minezderi men pıǵyly týraly baıandalatyn qoıylym qoǵam týraly, tipti keıbir tusta qazaqtyń qasiretti tarıhynyń belgisiz paraqtaryna boılaýǵa da múmkindik beredi. «Sham» teatry akterleriniń sheber oıynymen daralanyp, tamashalaýshylaryn tánti etti.
«Qorǵansyzdyń kúni»
Qart Kaspııdiń jaǵasynan jetken N.Jantórın atyndaǵy teatrdyń festıvalǵa tartýy – Muhtar Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni», «Jetim» jáne «Kim kináli?» shyǵarmalary negizinde túzilgen trıptıh. Munda rejısser Gúlsına Mırǵalıeva aıtýly áńgimelerdi arqaý ete otyryp, qoǵamdaǵy jetimder men qorǵansyzdardyń kúıine dendep boılaıdy. Ásirese Áýezov álemi arqyly búgingi zamanaýı túıtkilderdiń tamyryna dóp túsýi – qoıylymnyń basty utqan tusy der edik. Áıtse de, alystan jetken teatr ujymynyń bir áttegen-aıy – akterlerdiń keıipkerlerin boıǵa sińirýde jadaǵaılyqqa, atústilikke boı aldyrǵany. Ásirese jas ártisterge irgeli izdenister qajet ekenin sezindik. Úsh taǵdyrdyń taýqymeti arqyly kúlli qoǵamnyń qasiretin kórsetken qoıylymnyń kórkem sheshimi tereńdigimen kóńil terbedi.
«Shal men teńiz»
Teatr festıvaliniń taǵy bir úlken oljasynyń biri – kemeńger Hemıngýeı jazǵan «Shal men teńizdiń» tuńǵysh ret qýyrshaq teatrynyń sahnasynan kórinýi der edik. Adamnyń armanǵa degen adaldyǵy, oǵan jetý jolyndaǵy tartysqa toly arpalysy men kúresin, úzilmes úmit pen kúdikke baılanǵan taǵdyryn baıandaıtyn qoıylymnyń kórkemdik kiltin rejısser Dına Jumabaı dóp tapqan. Akterlerdiń qýyrshaq beınesi arqyly keıipkerleriniń kóńil kúıin berýdegi shynaıylyǵy men izdenisi kórermenin súısintti. Ásirese bas keıipker Santıago rólindegi Baqytjan Qaıýovtyń qýyrshaq beınesinde ómir ishinen ólim, ólim ishinen ómir izdegen shal beınesin shyn máninde sheberlik bıiginde bederlep, tamasha oıyn úlgisin kórsetti. Manola rólindegi Shoqan Qulnazarov, Sý perisi – Ásem Ábdimáýlenova da shyǵarmanyń shyraıyn ashqan shabytty sheshimderimen kóńil shattandyrdy. Ssenografııalyq sheshimderine de ómirdiń bar fılosofııasyn syıdyrǵan Dına Jumabaı eńbegi irgeli izdenisterdiń jemisi ekeni sózsiz.
«Bernarda Albanyń úıi»
Talanttyń aty – talant. Festıvaldyń ajaryn ashqan kelesi qoıylym da únemi izdeniste júretin talantty rejısser Dına Jumabaı qoltańbasyna tán. Suńǵyla sýretkerlik pen tapqyr sheshimderiniń arqasynda áıel janynyń san qubylǵan kórinisterin talantty taldaı bilgen Dınanyń daryny onyń oılylyǵy men talǵamynda jatyr desek, tıtteı de qatelespegen bolar edik. Al sol qasıet talantty teatr trýppasynyń sheber oıynymen úndeskende sahnada shyn máninde óner týady. «Bernarda Albanyń úıi» dramasy osy oıymyzdyń aıǵaǵy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisteri Gúljamal Qazaqbaeva, Kúljámıla Beljanova, Tynyshkúl Sultanberdıeva jáne jas aktrısalar – Aqbota Rahat, Anar Ádilova, Dınara Shymyrbaeva, Uljan Orazaeva, Dınara Nurbolat bastaǵan talanttar shoǵyry «Bernarda Albanyń úıin» tamasha beınelilik bıigine kóterdi.
«Baq»
Ataýyn «Baq» dep ózgertkenimen, «A.I.» teatry festıvalǵa úkilep qosqan spektaklge negizinen áıgili jazýshy Anton Chehovtyń «Shıe baǵy» pesasy arqaý bolǵan. Qoıylym rejısseri Ulanmyrza Qarypbaevtyń pikirinshe: «Bul – ótkennen bas tartýdyń qıyn da azapty shaǵy men turaqsyz ári úmitsiz keleshekke qadam basýy týraly spektakl. Qoıylym burynǵy ómir súrý tártibine úırenip qalǵan, jańa ómirge beıimdele almaı júrgen úmitsiz, amaly taýsylǵan jandar týraly». Iá, rejısser spektakldiń maqsatyn aıqyn qoıyp bergenimen, akterlerdiń izdenisi birshama shashyrańqylyqqa boı aldyrǵan. Sonyń saldarynan «Shıe baǵy» áý bastaǵy maqsatynan aýytqyp, zildi, astarly kúlkiniń emes, arzan da maǵynasyz ázildiń qurbanyna aınalǵan. Qısynyn tappaǵan ózgertýler men damytýlar kóp jaǵdaıda qoıylymnyń kórkemdigin kómeskilendirip, maǵynalyq mánine de aıtarlyqtaı nuqsan keltirgenin atap ótýdi paryzymyz sanaımyz. Sondyqtan bolsa kerek, teatr synshylary tarapynan aıtylǵan syndar «Baqqa» áli de túbegeıli izdenisterdiń qajettiligin ańǵartty.
«Qara shekpen»
Qazaq teatrlarynda jıi qoıylatyn G.Hýgaevtyń «Qara shekpen» qoıylymy bul joly rejısser Erlan Káribaevtyń kórkemdik kózqarasynda B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan drama teatrynyń shyǵarmashylyq áleýetin kórsetýge umtylypty. Qoıylymda adam balasynyń opasyzdyǵy, qundylyqtarǵa degen kózqarastyń tez buzylýy janýarlar álemi arqyly parallel beınelenedi. Jaqsy men jaman, adal men aram, shyndyq pen kózboıaýshylyq arpalysqan qoǵamǵa ıttiń kózimen baǵa beriledi. Sahnalyq kórkem sheshimderi dóp tabylyp, kórermenin oılantýǵa qyzmet etken qoıylym qazylar alqasy tarapynan da joǵary baǵalanyp, festıvaldyń Temirbek Júrgenov atyndaǵy arnaıy syılyǵyn ıelendi.
«Shaqan Sheri»
Klassık qalamger Muhtar Maǵaýınniń áıgili shyǵarmasyn sahnaǵa laıyqtap yqshamdap, kórkem qoıylym túzgen S.Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan qazaq drama teatrynyń bul izdenisi shyn máninde, festıval baǵdarlamasyndaǵy jarqyn qoıylymdardyń biri boldy. Spektakl rejısseri ári ınssenırovka avtory Meıram Habıbýllın qoltańbasynan qazaqtyń ótkeni men búgininiń arasynan sabaqtastyq izdep, qundylyqtar álemine ózgeshe kóz tikken tamasha talǵamdy tanydyq. Bul qoıylymda essizdik, arpalys, kóshpendi halyqtyń fılosofııasy men dala zańy, gendik turǵydaǵy fılosofııasy, jalpylaı alǵanda janýarǵa emes, adamnyń óz-ózine degen óshpendiliq qozǵalysy sátti kórsetiledi. Shaqan rólindegi Ardaq Jarqynbekov oıynynyń da shynaıy shyqqandyǵy sonshalyq, bir sát kóz aldymyzǵa kekten basqany kózi kórmeı qalǵan, ishi ólgen, syrty saý qaıshylyǵy mol pendeni ákeldi. Spektakldegi beıneli boıaýlar men metaforalyq sheshimder de kórermenine mol rýhanı áser syılaıdy.
«Ataý kere»
Bıyl 80 jyldyq mereıtoıy dúrkirep atalyp ótken klassık jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Ataý kere» qoıylymy qaı kezde de ózektiligin joıǵan emes. Tipti ýaqyt ótken saıyn ondaǵy aıtylatyn máselelerdiń ótkirlene túskenine kóz jetkizesiń. Sondyqtan bolsa kerek, S.Seıfýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń bul qoıylymyn kórermen qaýym tolassyz qoshemet, zor qyzyǵýshylyqpen qarsy aldy. Akterlik oıyndaǵy azdaǵan kemshilikter men rejısserlik sheshimderdiń shashyrańqylyqqa urynǵanyna qaramastan, qoıylym kórermen kóńilinen shyqty. Nátıjesinde, festıvaldyń «Úzdik ssenografııalyq sheshim» atalymyndaǵy syılyǵy «Ataý kere» qoıylymynyń shyǵarmashylyq trýppasyna tabys etildi.
«Ujdan»
Shákárim Qudaıberdiulynyń «Ujdan» áńgimesiniń jelisi boıynsha qoıylǵan spektakldiń rejısseri – Azamat Nyǵmanov, ınssenırovkasyn jasaǵan – Nurken Turlybek. Ýaqyt aǵymyndaǵy adamzat balasynyń keń peıili tarylyp, meıirimi men uıaty taıazdanyp, sýalyp barady. Ar tarazysy salmaqsyzdanyp, adamgershilik qasıet qunsyzdanýda. Sebebi bolmystyń nári men qunary – Ujdannan aıyrylyp baramyz. Aqyn Shákárimdi tolǵandyrǵan «ar, uıat, ynsap, namys» atty basty adamdyq qasıetter bul kúnde de jutańdanyp, jahandaný dáýirine jutylyp barady. Ujdannan aıyrylǵan qoǵam haıýan kún keship, azyp-tozyp ketpeı me?Al adamzat muny oılaı ma? Dál osyndaı saýaldarǵa jaýap izdegen qoıylym óziniń utqyr rejısserlik sheshimderimen, utymdy forma hám kórkem saraptaýymen kórermenin kemeldilik bıigine kóterdi. Oıly mazmunymen talaı syrdy sahna tórinde aqtarǵan spektakldi kórkemdik kilti dóp tabylǵan qoıylym dep moıyndadyq.
Túıin: Osylaısha, bir aptaǵa sozylǵan festıval óz máresine jetti. Arnaıy jasaqtalǵan qazylar alqasynyń sheshimimen júzden júırik shyqqan festıval jeńimpazdary arnaıy atalymdar boıynsha marapattaldy. Atap aıtsaq, «Ekinshi plandaǵy úzdik er adam róli» «Maǵjan» spektaklindegi Eltaı róli úshin Jandáýlet Bataıǵa berilse, «Ekinshi plandaǵy úzdik áıel róli» – «Qorǵansyzdyń kúni» spektaklindegi Ǵazızanyń ájesin oınaǵan Anar Beısenbınaǵa tabystaldy. Al «Úzdik áıel róli» júldesin «37» spektaklindegi Zeınep róli úshin Zarına Kármen, «Úzdik er adam róli» syılyǵyn «Shal men teńiz» spektaklindegi Santıago beınesi úshin Baqytjan Qaıýov aldy. «Úzdik rejısserlik sheshim» atalymynda «Ujdan» spektakliniń rejısseri Azamat Nyǵmanov marapattaldy. «Úzdik ssenografııalyq sheshim» júldesi S.Seıfýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń «Ataý kere» qoıylymyna tabystaldy. Al festıvaldyń bas júldesi – «Úzdik spektakl» atalymyndaǵy qomaqty júlde Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń «Bernarda Albanyń úıi» spektakline berildi. Sonymen qatar «Temirbek Júrgenov atyndaǵy arnaıy syılyq» – taldyqorǵandyq B.Rımova atyndaǵy teatrdyń «Qara shekpen» qoıylymyna, Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń arnaıy syılyǵy Túrkistannan jetken «Maǵjan» spektakline jáne «Qazylar alqasynyń arnaıy júldesi» Serke Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan qazaq drama teatrynyń «Shaqan Sheri» qoıylymynyń qanjyǵasyna baılandy.
Iá, qazaq tarıhynyń aqtańdaq betterinde jazylǵan Alash arystarynyń aýyr da azapty, taǵylymdy da qasiretti taǵdyry kim-kimdi de tolǵantpaı, oılantpaı qoımaıdy. Al olardyń ómir men ólim arasynda arpalysa júrip ult erteńi úshin eńsergen eren eńbegi shyn máninde erliktiń, elge qaltqysyz qyzmet etýdiń, ultyn súıýdiń jarqyn úlgisi. Sondaı tulǵalardyń biri de biregeıi – ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary «Temirnarkom» atanǵan Temirbek Júrgenov Alla peshenesine buıyrtqan nebári 40 jas ǵumyrynda ult erteńi úshin qyrýar eńbek istep qaldyrǵan tulǵa taǵdyry taǵylymǵa toly. О́ıtkeni ótken ǵasyrdaǵy qazaq rýhanııatyna qatysty keleli bastamalardy Temirbek Júrgenovsiz elestetý múmkin emes. Júrgenov – ult rýhanııatynyń jaryq juldyzy. Ol sáýle máńgilik óshpeıdi. Qyzyljar tórinde ótken festıval – sonyń jarqyn aıǵaǵy.