Balany zorlyq-zombylyqtan qalaı qorǵaımyz?

Jaqynda ótken respýblıkalyq pedagogter sezinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev mektep tapshylyǵy, qaýipsizdik, oqýshylar arasyndaǵy álimjettik, býllıng sekildi birqatar ózekti másele kóterip, bul baǵytta atqarylýǵa tıis jumys júıesin bekitip berdi. Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyq máselesi de Prezıdent nazarynan tys qalmady.

«Sońǵy ýaqytta maǵan zorlyq-zom­by­lyq kórgen balalardyń ata-analary­nan ótinishter kelip túsýde. Ashyǵyn aıtqanda, mundaı hattardy oqý ońaı emes. Jasóspirimderdiń qylmystyq psıhologııasy men keıbir muǵalimderdiń nemquraıdylyǵynyń qurbany bolǵan balalardyń jaı-kúıi júrekti aýyrtady», degen Prezıdent tıisti organdarǵa qylmys jasaǵandardy zań júzinde jazalaý úshin osyndaı jaǵdaılardyń bárin aıryqsha baqylaýǵa alýdy ári kámeletke tolmaǵandarǵa zorlyq-zombylyq jasaǵan adamdardyń jazasyn qatańdatýdy tapsyrdy. Buǵan deıin de Qasym-Jomart Toqaev áıelder men balalardyń quqyq­taryn qorǵaý sharalaryn zańmen kú­sheı­tý máselesin kóterip: «Otbasy qun­dy­lyqtaryn dáripteý isine erekshe kóńil bólip, qoǵamdaǵy, kóshedegi, tipti ár úıdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etpesek, damyǵan elderdiń qataryna qosylýymyz qıyn bolady», degen edi.

Al jaqynda Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshylary balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi nusqaýlyqty jarııalady. Nusqaýlyq respýblıkadaǵy memlekettik organdar, úkimettik emes uıym ókilderine, osy máselege alańdaýshylyq tanytatyn barsha qoǵam ókili men zertteýshige kómekshi qural retinde ázirlengen. Maqsaty – ár otandasymyzǵa, onyń ishinde ata-analarǵa, týystary men jaqyndaryna balalarǵa jasalatyn zorlyqtyń aldyn alý, oǵan qarsy áreket etý, qylmys bolǵan jaǵdaıdaǵy is-qımyl algorıtmi jóninde tájirıbelik usynys berý.

Otbasy jáne genderlik saıasat sala­syndaǵy zertteýler ortalyǵynyń sarapshysy Arna Dúısenovanyń aıtýyn­sha, nusqaýlyqta bala quqyǵy men qaýipsizdigi máselesimen aınalysatyn­ beldi halyqaralyq uıymdar men ıns­­­­tı­týttardyń sońǵy zertteýleri, ádistemelik eńbekteriniń nátıjeleri jınaqtalǵan. Sondaı-aq Otbasy jáne genderlik saıa­sat ortalyǵy daıyndaǵan Ulttyq baıan­dama men zertteýlerdiń nátıjeleri, quqyq qorǵaý organdarynyń derekteri qoldanylǵan. Kitapshada statıstıkalyq málimetterden bólek, qylmyskerdiń beınesi, ata-analarǵa arnalǵan keńester men kórshilerge, týys­tar men kýágerlerge usynystar berilgen.

«Balalarǵa qatysty zorlyq-zomby­lyqty ortasha eseppen alǵanda 31-40 jas aralyǵyndaǵy jynystyq belsendi er adam jasaıdy. Bul qylmysqa kóp jaǵdaıda negizgi orta bilimdi, turaqty jynystyq seriktesi joq azamattar barady. Sondaı-aq olar jumyssyz, moraldyq qundylyqtary tómen bolady. Keı zertteý­ler agressor nemese qylmysker zardap shekken balanyń (60%-dan joǵary) otbasy múshesi nemese tanysy ekenin anyqtady. Sondyqtan zorlyq-zombylyq uzaq ýaqyt boıy, 3 aıdan 7 jylǵa deıin jasalýy múm­kin. Al krımınologııalyq zertteý­ler­­ge sáıkes mundaı qylmystardyń 20 paıyzyn kámeletke tolmaǵandar jasaıdy. Eskere ketetin bir jaıt, eger qandaı da bir bala óziniń balalyq shaǵynda fızıkalyq zorlyq-zombylyqqa ushyrasa, onyń eresek jasta agressorǵa aınalý yqtımaldylyǵy joǵary bolady», deıdi Arna Dúısenova.

Kitapta AQSh pedıatorlar akade­mııa­sy­nyń balalardy jynystyq zorlyq­tan qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan jeti keńesi de berilgen.

«Birinshi, ata-ana balamen ashyq, ózara senimdi jáne bir-birine qurmetpen qaraıtyn qarym-qatynas ornatqany abzal. Ata-ana retinde balaǵa qajetti aqparatty durys, abaılap jetkizip, onyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bolady. Ekinshi, balaǵa dene músheleri týraly kishkentaıynan túsindirý qajet. Jynystyq organdar – qalypty dene múshesi, densaýlyqtyń bir bóligi jáne ony balaǵa uǵyndyrǵan durys. Úshinshi, balańyzǵa «joq» dep aıtýdy, úlkenderdi tyńdap, olardyń aıtqanyn buljytpaı oryndaýdy úıre­tińiz. Alaıda bul ekinshi jaǵynan balany eresek adamnyń qurbanyna aınaldyrýy da yqtımal. Sondyqtan naqty jaǵdaı balaǵa qolaısyzdyq týdyrsa­, ol «joq» dep batyl aıta bilýi kerek. Tórtinshi, ata-ana balany qupııany, ásirese basqa adammen eki ortadaǵy syrdy aıtýǵa shaqyrǵany jón. О́zara qupııa saqtaý – jynystyq zorlyq-zombylyqpen aınalysatyndardyń negizgi taktıkasy. Besinshi, balańyzǵa beıtanys adammen qarym-qatynas jasaýdyń qarapaıym erejelerin úıretińiz. Beıtanys adammen birge kólikke otyrýǵa, odan syılyq alyp, shaqyrtýyn birden qabyldaýǵa bolmaıtynyn túsindirgen jón. Altynshy, bala ashyq sóılese alatyn 5 adamdy anyqtap qoıǵan jón. Tańdalǵan bes adamnyń ishindegi úsheýi otbasy múshesi bolmaǵany mańyzdy. Ol jeke bir tulǵa ǵana emes, oqytýshy, quqyq qorǵaý qyzmetkeri nemese dáriger sekildi mamandar bolýy da múmkin. Jetinshi, balanyń psıhologııasyna, kúndelikti ádetterine jiti nazar aýdarý qajet. Bala ózine zorlyq jasalǵanyn habarlaǵan ýaqytta máseleni keıinge shegermeı, ata-ana quqyq qorǵaý organdaryna júginýi qajet. Bolǵan oqıǵa birden belgili bolsa, onda jaýapkershilikke tartý úshin dálelderdi (balanyń kıimi, qylmysker ustaǵan zattar, t.b) ózińiz jınap, olardy saqtaýǵa tyrysý mańyzdy», dedi ortalyqtyń sarapshy-menedjeri Ǵalııa Baıbolatova.

Jalpy, qoǵamda ótkir bolyp turǵan bul máseleni BAQ betinde jarııalaýdyń da ózindik mádenıeti bar. О́ıtkeni zert­teýshiler men sarapshylar pikirinshe, áleýmettik máseleler qoǵamnyń bul túıtkildi qalaı qabyldaýyna jáne sheshýine áser etedi. Tipti zııanyn da tıgizýi yqtımal. Osy oraıda Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtyna qarasty «MediaLab» ortalyǵy balalar máselesin qaýipsiz jarııalaý jóninde medıa­qaýymdastyqqa arnalǵan halyqaralyq standarttar men qaǵıdattar negizinde bólek nusqaýlyq ázirlegen.

«Balalarǵa qatysty jynystyq zor­lyq-zombylyq týraly habarlaýda jýrnalısterge quqyq buzýshylyq­tyń kýágeri nemese qurbany bolǵan 16 jasqa tolmaǵan balalardy, tipti zańmen ruqsat etilse de, anyqtamaý mańyzdy. Árqashan atyn ózgertip, jynystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbany nemese ony jasaýshy retinde anyqtalǵan balanyń beınesin jasyryn ustańyz. Eshqashan qylmyskerdiń ýájderi jaıly oılamańyz. Jábirlenýshiniń aıyptalýyna ákelýi múmkin jábirlenýshiniń kez kelgen boljamdy áreketteri men minez-qulqyn aıtýdan aýlaq bolyńyz. Bala stıgmatızasııasyna jol bermeńiz. Balany qaıta qurban etýge baǵyttaıtyn sıpattamalar men sanattardan aýlaq bolyńyz. Fotosýretter men vızýaldy keskinderdi paıdalanýdan aýlaq bolyńyz. Eger mazmunǵa tikeleı qatysy joq adamdar men obektilerdiń fotosýretteri men beınelerin qoldansańyz, onda bul týraly eskertý kerek. Jynystyq zorlyq-zombylyq jáne balalardy qorǵaý bo­ıynsha mamandarmen keńesińiz. Balalarǵa qatysty jynystyq zorlyq-zombylyq týraly jýrnalıstik zertteýler balalar jáne jýrnalıster úshin de tıisti qaýipsizdik pen kásibı qoldaý arqyly júrgizilýi kerek. Eger balaǵa qaýip tónbeıtinine senimdi bolmasańyz, jeke balany emes, jalpy jaǵdaı týraly habardar etińiz. Qurban bolǵandar, jábirlenýshiler men olardy qoldaǵysy keletinderge qatysty aq­pa­rat pen resýrstardy qoldanyńyz. Mysaly, senim telefon nómirleri», dedi «MediaLab» ortalyǵy jobalyq keńsesiniń basshysy Symbat Imanbaeva.

Aıta keteıik, jýrnalıster mundaı taqyryptardy jarııalaǵanda da zalalsyz sózder men sóz tirkesterin qoldanýǵa erekshe nazar aýdarýy qajet. Máselen, jábirlenýshiniń sózine kúmán keltiretin «jábirlenýshi» termıniniń ornyna «zorlyq-zombylyq qurbany» dep jazylýy kerek.