Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev Shymkentke issaparmen kelip, M.Áýezov atyndaǵy OQÝ-da halyqpen kezdesý ótkizdi.
Basqosýda mınıstr ekologııa taqyrybynda qoıylǵan saýaldarǵa jaýap berip, turǵyndardyń pikirin tyńdady. Suraqtardyń ishinde qala irgesindegi Standart Sement zaýytynyń ýly tútinderi, burynǵy Qorǵasyn zaýytynyń qaldyqtary jaıynda másele kóterildi. Jergilikti ekologııa departamenti shyn máninde sement zaýytynyń ýly tútinderi shekti mólsherden asqanyn, ekologııa talaptaryn buzǵanyn anyqtaǵan. Osyǵan baılanysty kásiporynǵa 1,5 mln teńge aıyppul salǵan. Jalpy, zaýyt aınalasynda turyp jaqtan turǵyndar burynnan jaǵymsyz ıisten sharshaǵandaryn aıtyp shaǵymdanatyn. Ekinshi másele Qorǵasyn zaýytynyń qaldyqtary shashylǵan kúıinde qalyp ketpeı me degen kúdikten týyndady. О́ıtkeni kezinde qaldyqtardyń ornyn kógaldandyramyz degen ýáde bolǵanǵa uqsaıdy. Mınıstrdiń jaýabyna súıensek, qazir onda 1,8 mln tonna qaldyq jatyr. Odan tıisti kompanııa mys, kúmis konsentratyn alyp, kádege jaratyp otyr. Badam ózeniniń arǵy betinde jatqan búkil qaldyqty bergi betke ótkizgen. Qaldyqtyń óńdelip jatqanyna qaıta qýaný kerek degendi aıtty sala basshysy. Mınıstr óz sózinde aýmaq qaldyqtardan tazartylyp bolǵan soń ol jerdi kógaldandyrýǵa ákimdikke tapsyrma beretinin jetkizdi. Elimizde aýany lastap otyrǵan 91 iri zaýyt bar eken. Solardy baqylap otyrý úshin ulttyq málimetter bazasy qurylady. Bul onlaın rejimde avtomatty túrde jumys isteıdi. Baza 2025 jyldyń qańtaryna deıin ornatylady.
Jıynda Shyǵys Qazaqstan oblysynan basqa óńirlerde ottegi mólsheri normadan tómen degen másele aıtyldy. О́ziniń mamandyǵy ormanshy ekenin baıandaǵan mınıstr kezinde Astanada elordanyń jasyl beldeýin qurǵan mekemeni basqarǵanyn málimdedi. Jylyna 5 myń gektarǵa 10 mln-ǵa deıin kóshet otyrǵyzatyn. Osy tájirıbeni barlyq óńirde iske asyrý kerek ekenin aıtty. 2021 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tapsyrmasymen 2 mlrd dana kóshet egilip jatqanyn jetkizdi. Egýmen birge arnaıy jumys toby kóshetterdiń qalaı óskenin tekseredi. Osylaı degen mınıstr ońtústik óńirinde, Shymkentte qylqan japyraqty aǵashtar kóp egilgenin aıtty. Bul durys emes eken. Ońtústikke kóleńke beretin japyraqty aǵashtar kerek. Kóshe boıyndaǵy aǵashtar las aýany jutady, kólikterdiń motorynyń daýysyn da sińirip alady. Taldyń kóleńkeden basqa osyndaı da qasıeti bar.
Kezdesýde mınıstr kıikterdiń máselesin de sóz etti. Onyń aıtýynsha, elimizde 1 mln 950 myń kıik bar. Olardyń 20%-yn qoldan qysqartý qajet. О́ıtkeni ekologııaǵa keri áseri úlken. Dalada josylǵan kıikter birinshiden egistikti qurtady, jerdi erozııaǵa ushyratady. Sonaý kóne tarıhtan beri kıikterdiń sany saıyn dalada 2 mln-nan aspaǵan. Ejelden adamdar azyqqa paıdalanǵan. Sala basshysynyń málimdeýinshe, kıeli janýar úsh topqa bólinedi. Birinshisi – Betpaqdala toby. Bul Aıagóz, Yrǵyz, Qyzylordaǵa deıingi aýmaqty qamtıdy. Ekinshisi – Oral, úshinshisi – Ústirt toby. Eń kishi top Oral bolǵanymen qazir ol jerdegi kıikter qatty kóbeıip barady. Sany búginde 1 mln 130 myńǵa jetken. Kıik óte ósimtal malǵa jatady. Jylyna 2 ret tóldeıdi. О́simi 42%-dy quraıdy. 30%-y óskenniń ózinde sany 2,6 mln-ǵa jetedi eken. Ústirtte 1,5 mln kıik josylyp júr.
«Bir kezderi AQSh-tyń Eloýnstoýn ormanynda bulan janýary kóbeıgen. Bárine sebep adamdar qasqyrlardy qyryp tastaǵan. Ekologııalyq problema týyndap jer tozǵan, shóp azaıǵan. Sodan úkimet bulannyń birazyn atqan, shetten qasqyrlar alyp kelgen. Sóıtip ekojúıe qaıta qalpyna kelgen. Elimizde kıikterdiń kúrt kóbeıýi qasqyrdyń azaıyp ketý saldarynan bolǵan. Jazyq dalada jortýyldap júretin bóriler kórinbeı ketti osy kúnde. Buryn ańshylar ıyǵyna myltyǵyn asynyp, kún uzaqqa qasqyr atyp júre beretin. Qazir onyń bárin shektedik. Jyrtqysh ańdy atýdyń da shegin belgiledik. Aqbókenderdiń sanyn azaıtpasaq, Oralda úlken ekologııalyq apat bolýy múmkin. Qaraǵandy, Qostanaı, Aqmola oblystarynyń sharýalary 12 mlrd teńgege zııan shekken. Betpaqdalanyń aqbókenderi iri keledi. Shópti de kóp jeıdi. Kıik – kıeli janýar. Biraq onyń sanyn rettemesek, jerdi tozdyryp bitiremiz. Atýmen birge tormen ustaý tásili de bar. Osydan 40-45 jyl buryn qoldanǵan eken. Qazir qarııalardy taýyp solardyń keńesimen tormen ustaýdy bastadyq», dedi elimizdiń bas ekologi.
Kezdesýde ýnıversıtet ustazy Aısulý Abdýlova: «Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń granttyq konkýrstaryna qatysý úshin halyqaralyq basylymǵa maqala jarııalaý kerek. Al onyń quny 1 mln teńge turady. Sondyqtan Ekologııa mınıstrligi tarapynan granttyq konkýrstar jarııalansa» degen usynysyn bildirdi. Sosyn jeke kásiporyndar bolashaq ekologterdi oqý is-tájirıbesinen ótkizbeıtinin, jumysqa da turý qıyn ekenin aıtyp qynjyldy. Oǵan mınıstr Araldy, Qostanaıdaǵy órtengen ormandy qalpyna keltirý sııaqty túrli jobalarǵa qatysyp, mınıstrliktiń arnaıy qarjysyn ıelenýge bolatynyn jetkizdi. Sondaı-aq jas ekologterdi is-tájirıbege, jumysqa qabyldaý máselesine oraı baǵdarlama jasalatynyn baıandady. Professor Gúlmıra Kenjebaeva ýrbanızasııadan halyq sany ósip, qala keńeıip barady dedi. Alaıda 1-sanatqa kiretin óndirister qalanyń ishinde qalyp qoıǵanyn, zaýyt salýda jel baǵyty eskerilmegenin aıtty. Sondyqtan kásiporyndardy, olardyń qondyrǵylarynyń jańalyǵyn tekserip turý qajettigin eskertti. Ekologııalyq jańa kodekste salyqty azaıtyp, sonyń esebinen qondyrǵylardy jańartýǵa múmkindik beretin ereje qabyldaý kerek degen usynys tastady.
Buǵan sala basshysy 2025 jyly 10 jylǵa arnalǵan jańa baǵdarlama qabyldanatynyn málimdedi. Onyń maqsaty – kásiporyndardyń qondyrǵylaryn jańartý, ekologııany jaqsartatyn tehnologııalar engizý. Eń ozyq 16 tehnologııanyń anyqtamasy jasalady. Kásiporyn sonyń birin tańdap, emıssııaǵa tóleıtin salyq mólsherin azaıta alady. Zaýyttar qondyrǵylaryn jańǵyrtpasa, ekologııalyq salyq da kóbeıe beredi dep jaýap berdi. Mınıstr aldynda úlken mindet turǵanyn aıtty. Bul – qoqys máselesin túbegeıli sheshý. О́ıtkeni elimizde 4,5 mln tonna qoqys jınalady. Onyń 25%-y ǵana óńdeledi. «Qaldyqtardy óńdeýdi qolǵa almasaq, qoqysqa kómilip qalatyn túrimiz bar», dedi ol.
ShYMKENT