Abylaıdyń aq úıi: On bes jyl ótken soń

Jýyrda, «Egemenniń» 20 qazandaǵy sanynda áriptesimiz, belgili jýrnalıst Beken Qaıratuly bizdiń «Abylaıdyń aq úıiniń» qujattaryn tap­qan jańalyǵymyz týraly bylaı dep jazypty: «Bilgen janǵa bul – keremet jańalyq. Tegi, júregi elim dep soǵatyn, sol eliniń jyrtyǵyn jamap, jel jaǵyna yq­ bolaıyn deıtin yqylasy mol, maqsaty bıik jandardyń qolynan keletin sharýa», degen eken. Bálkı artyqtaý aıtylǵan shyǵar, biraq shynynda maqsat sol – «eldiń jyrtyǵyn jamaý» edi.

Hanǵa úı salynyp, syı jasaýdyń sebepteri

Bıyl han úıiniń ashylǵanyna 15 jyl toldy. Osyǵan baılanysty biz osy maqa­lamyzda hanǵa úıdiń ne sebepti turǵy­zy­l­ǵanyna, Reseı patshasynyń qazaq hanyna nege myrzalyq tanyt­qanyna, sonymen birge qalpyna kel­tirilgen soń úıdiń «Abylaı han rezıdensııasy» mýzeı-keshenine aınalyp, atqarǵan jumystaryna toqtala ketýdi jón kórdik.

Abylaı bıliginiń Orta júzde kúsheıýi 1744 jyly aǵasy Ábilmámbet hannyń Túrkis­tanǵa kóshý kezeńinen bastalady. Osy kezge deıin Orta júzdegi bıleýshiler qata­rynda Ábilmámbet, Abylaı jáne Baraq sultan qatar atalatyn bolsa, Ábilqaıyr handy óltirgen soń Baraq sul­tan bılikten taıdyrylady. Osyǵan baı­la­nys­ty Reseı ımperııasynyń syrtqy saıa­saty muraǵatynan alynǵan myna bir qu­jatta bylaı delingen: «Baraq sultan Orta júz Naıman rýyndaǵy О́tebaıǵa, Sho­raq bıge, Qabanbaı batyrǵa jáne Qara­ke­sektiń bıi Qazybekke úsh kisi jiberip: «Men Ábilqaıyr handy óltirdim, endi meni han retinde moıyndańdar», depti. Biraq qazaqtar oǵan: «Handy óltirgen kisi bizge han bola almaıdy» dep jaýap bere­di». («Abylaı han tarıhy», jınaq, 2-tom, P-pavl., 2021, 47 b. Aýdarǵan Z.Taı­shybaı). Sóıtip, Baraq bılikke aralas­ty­rylmaıdy, al qartaıǵan Ábilmámbet Túr­kis­tanǵa kóship ketedi. Sondyqtan Orta júz­­diń barlyq bıligi Abylaıdyń qolynda qalady.

1750 jyly qazaqtyń ata jaýy Jońǵa­rııada da bılik aýysyp, Qaldan Serenniń ornyna Lama Dorjy bılik basyna kelgen. Biraq onyń qarsylastary taqqa talasyp, oǵan qarsy ózara kúres júrgizip jatady. Abylaı han jońǵar bıleýshileriniń ózara qyr­qystaryn qoldap, olardy bir-birine aı­dap salyp, álsireı berýine yqpal etedi. Bul týraly akademık V.Basın bylaı dep jaz­dy: «Posle smertı hýntaıdjı Galdan-Serena Ablaı reshıtelno vmeshıvaetsıa vo vnýtrennıe dela Djýngarıı, sposobst­výıa ýpadký etoı nekogda mogýshestvennoı derjavy». (V.Basın., Rossııa ı kazahskıe hanstva a XVI-HVIII vv»., A-ty-71.,s 210).

Taq úshin talasqa belsene qatyssa da han taǵynan qur qalǵan Dabashı noıan men onyń jıeni Ámirsana qazaq arasyna kelýge májbúr bolady. Belgili tarıhshy, Abylaıdy tereń zerttegen ǵalymdarymyzdyń biri Bolatbek Násenov V.Velıamınov-Zernovtyń «Istorıcheskıe ızvestııa o kırgıs-kaısaskoı snoshenııa Rossıı s Sredneı Azıı so vremen konchıny Abýl-Haır hana 1745-1765 gg» atty eńbegine silteme jasaı otyryp, Dabashı men Ámirsanany ustap bermeý Abylaıǵa úlken kúshke túskenin aıtady. О́ıtkeni jońǵar hanynyń qysymynan yqqan Malaısary batyr bastaǵan batyrlar men bıler qashqyndardy qaıtarý kerektigin aıtyp, Abylaıǵa salmaq salady. Biraq Abylaı jońǵar tutqynynda bolǵanda ózine kómektesken Dabashı men Ámirsanany ustap bermeıdi. Is nasyrǵa shaba bastaǵanda Ulytaýda han keńesin shaqyryp, bedeldi sultandar men bılerge óziniń sózin moıyndatyp, eki qashqyndy jaýyna bergizbeýge kelistiredi. Osynyń ózi Abylaıdyń senimdi joldas, kelistirýge sheber dıp­lomat ekenin kórsetti. Bul oqıǵa onyń Qazaq dalasyndaǵy bedelin kótere tústi. Al jońǵar hany Lama Dorjy buǵan óshigip, qazaq jerine qaıtadan basyp kirip, Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstanda sol kezderde mekendegen kereı, ýaq, úısin taıpalaryna shabýyldaıdy. Biraq Abylaı han óziniń qataryna Dabashıdi de alyp, Lama Dorjyny talqandap, urysta ony óltiredi. Sóıtip, jońǵar bıliginiń basyna Dabashıdi otyrǵyzyp, ony qontaıshy qylady.

Biraz ýaqyttan soń sol Dabashıge jıeni Ámirsana qarsy shyqqanda endi sońǵyny qoldaıdy. Abylaıdyń Jońǵar handaryn bir-birimen shabystyryp, álsiretýdi kózdegenin, sóıtip, olardy basyp alǵysy keletinin Qytaı ımperatory Sıan-Lýn sezip qalyp, óz áskerin Jońǵarııa jerine kirgizý týraly buıryq beredi. Bul týra­ly­ ol: «Eger áskerdi dereý joryqqa shy­ǵar­ma­saq, qazaqtardyń joly bolady da olar jaǵ­daıdy óz paıdasyna sheshedi», degen («Qazaqstan tarıhy», III tom, 248 b.).

Abylaı Ámirsanany qoldaǵanymen, ony kúshi mol qytaı jaǵy báribir tal­qan­daı­tynyn bilgen soń, bul áreketten bas tartady. Sany az, sapasy tómen Ámirsananyń qoly uzaqqa shydaı almaı jeńilip, al ózi qashyp kelip taǵy da Abylaıdy panalaıdy. Al Jońǵar ımperııasy qytaıdyń aralasýymen túpkilikti qulap, qaıta bas kótere alǵan joq. Qytaı jaǵy 1756 jyly Ámirsanany ustap bermediń degen syltaýmen Qazaq jerine basyp kiredi. Eki topqa bólingen qytaı áskerin eki general – Hadaha men Dardana basqarǵan. Alǵashqy shaıqas Shaǵan Oba aýdanynda boldy. Odan keıingi iri shaıqas Qarqaraly taýlaryndaǵy Jar­ly ózeniniń jaǵasynda ótti. Bul ekeýin­de­ de qazaq qoldarynyń joly bolmady. Aıtqandaı, sońǵy soǵysqa jońǵar ásker­leriniń qaldyqtaryn jınap alǵan Ámir­sana da qazaq jaǵynda qytaıǵa qar­sy soǵysqan. Biraq qytaı áskeri jeńis­ti joryǵyn jalǵastyra berdi. Tek kúzge qaraı Abylaıdyń Bógenbaı batyr basta­ǵan mol qoly Baıanaýyldaǵy Shiderti óze­ni­niń jaǵasynda qytaılarmen úlken shaı­qasqa shyqty. Osy jerde qazaq qoly qytaı­lardy mol shyǵynǵa ushyratyp, kúı­rete jeńdi. Urys bolǵan osy aımaqty qazaq­tar «Shúrshitqyrylǵan» atap ketken. Kóp shyǵynǵa ushyraǵan áskerleriniń qaldy­ǵyn Shyn ımperatory keri shaqyryp alýǵa májbúr bolady. Qytaı derekteri bul jeńilisterin burmalap kórsetip, «kúnniń sýyǵyna, attardyń boldyryp, azyq-túliktiń azaıyp qalǵanymen» syltaýratady. Alaıda jeńiliske ımperatordyń qatty kúızelgenin eki general – Hadaha men Dardanany ornynan alyp, jazalaǵanynan kórýge bolady.

О́z kúshine sengen Abylaı bul kezde­ orys patshalyǵyna da yryq bermeı, táýel­siz saıasat ustanǵan. Akademık V.Basın­­niń ja­zýyna qaraǵanda bul kezde: «Abylaı shel daje na rezkıe zamechanııa v adres rossııskıh vlasteı. Eshe vesnoı 1755 goda prı vstreche s rossııskım poslannıkom M.Arapovym Ablaı delal vıd, chto ego sovershenno ne ınteresýıýt rossııskıe dela...», degen. Odan ári ǵalym: «V to je vremıa Ablaı dal ponıat, chto prımenıt sılý v slýchae neobhodımostı kak protıv djýn­gar tak ı protıv zdeshnıh vlasteı Oren­býrskoı admınıstrasıı ı Sıbırskıh kraev», deıdi.

Demek, bul kezderde Orta júzdegi Qazaq handyǵy Qytaıǵa da, Reseıge de is júzinde baǵynyshty bolmaǵan. Osyndaı kezde Reseı patshalyǵy kúshpen emes, Abylaıdy óz jaǵyna beıbit jolmen tartý úshin aldap-arbaýdyń saıasatyna kirisken. Patsha Syrtqy ister kollegııasyna qazaq sultandaryna únemi syılyqtar berip turýdy tapsyrady. Sol buıryqpen 1758 jyly Abylaı sultanǵa patshanyń atynan qazaq jáne orys tilderinde quttyqtaýy jazylǵan qylysh syılaıdy. Al 1759 jyly reseılik elshiler A.Tevkelev pen P.Rychkov Syrtqy ister kollegııasyna: «Ablaı nyne, vo vseı Sredneı Orde za glavnogo vladelsa pochıtaetsıa», degen. («Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v HVI-HVIII vv»., str 582.)

1761 jyldan Abylaıǵa Reseı patsha­sy­nyń qazynasynan 100 rýbl, al Quleke men Qulsaryǵa odan góri azdaý jalaqy da tólenip turǵan. Aıta ketetin jaıt, Abylaı 1759 jyly patshaǵa hat jazyp, Petr qorǵanynyń janynan saýdahana ashýdy suraǵan. Ol hatta: «Proshý je ıa ı moı narod, chtob dozvolıt v krepostı svıatogo Petra kırgızsam vymenıvat mýký ı krýpý». Osy saýdahana orny tez ósip, onyń mańyna qazaq baılary, orys, tatar kópesteri, qoqandtyq, tashkenttik saýdagerler qonystar salǵan. Keıin qazaq pen basqa jurttyń aralasý nekesinen «shalaqazaq» atty sýbetnostar da paıda bolǵan. Abylaıdyń Qytaı bıleýshisine jazǵan bir hatynda:

«Rýssııa halqymenen salqy qylyp,

Shartnama qaǵaz jazdyq elshi júrip.

Ortada saýdahana jasap qoıdyq,

Qyzyljar atty shahar biz saldyryp...» dep jazady. (Shádi tóre Jáńgiruly., «Tarıhat» dastany).

Mine, sol saýdahana keıin Qyzyljar qalasyna aınalǵan. Al Abylaıdyń Aq úıi qazirgi qalanyń aýmaǵyna 1762 jyldan salyna bastaǵan. Ol kezde Petropavl degen qala joq, tek 1752 jyldan bas­tap salynyp, qurylysy 1771 jyly ǵana tolyq aıaqtalǵan «Áýlıe Petr» degen shaǵyn qorǵan ǵana bar. Biraq ósip kele jatqan qalany patsha sheneýnikteri ózderiniń keńselerinde qorǵannyń ataýy­men «Petropavl» dep jazyp ketken. Al búkil Qazaq dalasy ony Qyzyljar deıdi.

Abylaımen jyly qarym-qatynas orna­tý­dyń taǵy bir tásili – oǵan qys qystaıtyn aǵash úı jáne onyń qabyldaýyna kelgenderge arnalǵan qabylhana salý ekenin bilgen II Ekaterına patsha óz qolymen úı salýǵa jarlyq beredi. Osydan-aq pat­sha­nyń Abylaı hanmen sanasyp, onyń yqpaly men bedeliniń zor ekenin moıyn­da­ǵanyn kórsetedi.

Biz Máskeýden aldyrǵan úıdiń jos­parynda bylaı delingen: «Plan vnov pos­troennogo kırgıs-kaısaskoı Sredneı Ordy Ablaı soltannogo dom. A chto ımenno znachıt pod sım: 1. Pokoı Ablaı soltana. 2. Kanselıarııa. 3. Banıa. 4. Dom dlıa prıezjaıýshıh kırgıs-kaısasskıh starshın...». Sonymen birge ár úıdiń syzbasy da berilgen. Qoryta aıtqanda, Abylaıdyń úıin orys patshasynyń hannan yǵysyp, ony qaıtse de óziniń jaǵyna tartý maqsatymen salyn­ǵan qurylys dep bilýimiz kerek. Osynyń ózinen qazaq hanynyń qudireti men kúshin sezýge bolady. Alaıda II Ekaterına Abylaıdy Orta júzdiń hany dep tanıtyn gramotany Petropavl qor­ǵanyna kelip, alýǵa shaqyrǵanda han óziniń Úsh júzge han saılanǵanyn aıtyp, patshanyń gramotasyn alýdan bas tartqan... Bul da Abylaıdyń táýelsiz han bolǵandyǵynyń aıǵaǵy. Tarıhymyzdyń osyndaı qatparlarynyń kýási bolyp turǵan búgingi «Abylaı han rezıdensııa­sy» mýzeıiniń osyndaı qyrlary bar.

Aq úıdiń búgingi tynysy

Kóp kúres pen tartystan soń 5-6 jyl boıy jóndelip, 2008 jyldyń tamyz aıynda tolyq qalpyna keltirilip, «Abylaı han rezıdensııasy» mýzeı-kesheni bolyp ashylǵannan beri bul úı qalamyzdyń sáni de, tarıhı-mádenı mańyzy asa zor eskertkishi bolyp tur. Soltústik Qazaqstan oblysyna kelgen meımandardyń, saıahatshylardyń, tipti kezdeısoq jolaýshylardyń oǵan soqpaı ketetini neken-saıaq. Tirkelgen kelýshilerdiń ózi ǵana 135 myńnan asypty. Alystan kelgender ǵana emes mektepterdiń, joǵary oqý oryndary men kolledj, lıseılerdiń oqýshylary da oǵan ekskýrsııaǵa jıi kelip turady.

Mýzeıdiń alǵashqy kúninen jumys istep, qazir osy ujym dırektorynyń orynbasary bolyp júrgen Ásemgúl Qydybekovanyń aıtýyna qaraǵanda, oblysqa issaparmen kelgen Memleket pen Úkimet basshylary, ataqty adamdar da bul úıge at basyn­ tirep, Qurmetti qonaq kitabyna tilek-lebizin jazǵan. Sonyń ishinde qazirgi Prezı­den­timiz Qasym-Jomart Toqaev ta Senat tóraǵasy bolyp júrgende Soltústik Qazaq­stanǵa kelgen jumys saparynda Aby­laı­dyń úıine soǵyp, Qurmet kitabyna qoltańbasyn qaldyrǵan.

Munda Ábish Kekilbaıulynyń, Asanáli Áshimovtiń, Ombynyń gýbernatory V.Nazarovtyń, t.b. belgili tulǵalardyń qoltańbalary bar.

Qazir «Abylaı han rezıdensııasy» murajaıyna qaladaǵy «Islam mádenıeti» mýzeıin qosyp bergen bolatyn. Sonymen birge barlyǵy 35 adam osy eki mýzeıden nápaqasyn aıyryp otyr. Osydan 3-4 jyl buryn Abylaı han murajaıyna oblystaǵy Sábıt pen Ǵabıt, Maǵjan mýzeılerin jáne kórshi óńirlerdegi jeke adamdarǵa arnalǵan mýzeılerdi qosyp, respýblıkalyq mártebege kóterý jóninde sóz bolǵan. Biraq túrli sebeptermen bul másele aıaqsyz qaldy. Al oblystaǵy máde­nıet salasynyń bir pysyqaı bastyǵy tipti Abylaı han murajaıyn oblystyq ólke­ta­ný­ mýzeıiniń bir bólimi etip qosyp jibere jaz­dady. Eldiń, jerdiń tarıhynan habary joq, han mýzeıiniń tarıhı mańyzyn túsin­be­gen bastyqsymaq áıteýir halyqtyń óre túre­gelgen qarsylyǵymen qyzmetinen ketip tyndy.

Abylaı han rezıdensııasy mýzeı keshenine 2017 jyldan beri bilikti azamat Aıan Sadaev basshylyq etip keledi. Qazir mýzeı qory 700-ge jýyqtady. Hal­qy­myzdyń ótken ómirinen syr sher­te­tin osynaý qundy materıaldar men jádi­gerler kórermenderdiń kózaıymyna aına­lyp, rýhanı tynys beredi. Qazir Kók­she­taý mýzeılerimen, Semeıdegi Abaı jáne Muhtar, Qostanaı, О́skemen, Syrym­bet­tegi Aıǵanym, t.b. murajaılarmen ynty­maqtastyq týraly memorandýmdar jasalǵan. Almatydaǵy Abylaı han atyndaǵy halyqaralyq ýnıversıtet­pen de tyǵyz ǵylymı baılanys ornatylǵan. Mýzeı­diń kóshpeli kórmeleri Qyzylorda, Semeı, Qostanaı, Astana, Pavlodar, Qara­ǵan­dy, О́skemen, taǵy basqa qalalarǵa shy­ǵarylǵan. Sondaı-aq áriptesterdiń de kóshpeli kórmeleri qabyldanyp, Qyzyl­jar­ halqyna tartý etildi.

Qazir Abylaı han mýzeıi ólke tarıhyn zertteýdiń berik ortalyǵyna aınalyp keledi dep aıtsaq artyq emes. Onyń zertteý jumystarynyń aıasynda, jergilikti ólketanýshylardyń kóme­gi­men Abylaıdyń Janataı, Myqty­baı, Súıindik batyrlarynyń ómiri men erligi elge tanys­tyryla bastady. Olardyń keıbiriniń bastary kóte­ri­lip, eske alý sharalary ótkizildi. Al Quleke men Qulsa­ry batyrlardyń urpa­ǵy Murat Jantileýov Abylaı han mura­jaıy­men tyǵyz yntymaqtastyq ornatyp, ǵyly­­mı-praktıkalyq konferensııalar uıymdastyryp, babalary týraly kólem­di jınaq ta qurastyrdy. Sonymen qatar belgili aqyn, dramatýrg Baıanǵalı Álim­ja­novqa dramalyq shyǵarma jazdyryp, ony S.Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy drama teatry sahnalady. Aby­laı batyrlary tarıhynyń ashylýymen urpaq­ta­rynyń qolynda saqtalyp kele jatqan mu­ra­lar han mýzeıiniń eksponattar sanyn tolyq­tyrdy. Mysaly, Quleke batyrdyń naı­za­synyń ushy bir urpaǵynyń úıinen tabyldy.

Byltyrdan beri ǵana stýdentter, mektep oqýshylary, zııaly qaýym ókilderi qatystyrylǵan «Abylaı han jáne onyń zamany», «HVIII ǵasyrdaǵy qazaq batyrlary», «Qundylyqtar qaınary», «HVIII ǵasyrdaǵy Qazaq dalasynyń ishki jáne syrtqy jaǵdaıy», «Ábilmansurdyń juldyzdy sáti», «Ulttyq qarý-jaraqtar», taǵy basqa taqyryptyq kórmeler uıymdas­ty­rylyp, dárister oqyldy.

«Aq úıdiń» 15 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa ǵalym­dar, ólketanýshylarmen qatar Abylaı hannyń búgingi urpaqtary da shaqy­ryldy. Sonyń ishinde Kenesary butaǵynan taraǵan Asylhan aǵamyz Temir­taý­ qalasynan jetse, Taraz, Almaty qala­la­rynan da urpaqtary kelip, ózderiniń oı-pikirlerin ortaǵa saldy, babalarynyń mýzeıine tartý-taralǵylaryn jasady.

Uly Abaı «Júrekte qaırat bolmasa, Uıyqtaǵan oıdy kim túrtpek?» demeıtin be edi, eger Abylaıdyń mýzeıi bolmasa, osynsha mádenı-rýhanı sharalardy kim ótkizer edi? Tarıhymyzdyń qanshama qatparlaryna kim at basyn burar edi? Abylaı han mýzeıi shama-sharqynsha osynaý dúnıelerdi jasap, halyqqa tarıhı, rýhanı lázzat syılap tur. Sondyqtan hannan qalǵan asyl murany urpaqtarynyń júregine qaırat berip, kóńilderine oı salyp turǵan asyl mura desek artyq emes-aý.