Joldaý aıasyndaǵy jobalar talqylandy

Qýatty ónerkásiptik negiz qalandy

«Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde aýdıtorlyq qyzmetti júzege asyrý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań qyzmet kórsetýdiń ortaq talaptary men tásilderin jáne ishki memlekettik retteý­diń erek­shelikterin aıqyndaıdy. Keli­­sim Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaqqa múshe elderdiń aýmaǵyn­da aýdıtorlyq qyzmetter­diń biryń­ǵaı naryǵyn qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Zań normalary múshe memleketterdiń ózara tıimdi jáne teń quqyly yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıtýǵa da yqpal etedi dep kútilip otyr.

Sonymen qatar is-shara barysynda Palatanyń ótken aptadaǵy otyrysynda senator Súıindik Aldashev joldaǵan depýtattyq saýalǵa О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaevtyń aýyzsha jaýaby tyńdaldy. Bul saýalda Memleket basshysynyń Joldaýy aıasyndaǵy 15 iri serpin­di jobany iske asyrý máselesi kóterilgen bolatyn.

M.Áshimbaev atap ótkendeı, Pre­zıdent belgilep bergen jańa ekono­mıkalyq baǵdar elimizdiń qýatty óner­kásiptik negizin qalap, ishki suranysty tolyq qamtamasyz etetin ekono­mıka qa­lyp­tastyrýdy kózdeıdi. «Jol­daý aıasyn­daǵy 15 iri serpindi jobany sapaly iske asyrý elimizdiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq damýy jolynda úlken mańyzǵa ıe. Bul másele keshendi tásilderdi jáne tyń­ǵylyqty taldaýdy qajet etedi. Sondyq­tan búgin aıtylǵan usynystardyń bári nazar­dan tys qalmaýy kerek. Senat alda­ǵy ýaqytta da atalǵan mańyzdy joba­lardy iske asyrýǵa zańnamalyq turǵy­da qoldaý kórsetýge daıyn», degen M. Áshim­baev otyrysqa qatysýshylarǵa birlesken belsendi jumys úshin alǵys bildirdi.

«Bolashaqqa» bólingen qarajat urlanyp jatyr

Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn da joldady. Senator Andreı Lýkın Úkimet basshy­synyń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń jumysyndaǵy jaǵymsyz jaıttarǵa toqtaldy. Depýtat ortalyqtyń jumysyn uıymdastyrý men Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstrligi tarapynan tıisti úılestirýdiń bolma­ýynan shetelde kadrlardy daıarlaýǵa jáne olardyń biliktiligin arttyrýǵa bólingen qarajat tıimsiz paıdalanylyp kelgenin nemese urlanatynyn atap ótti. Al bul óz kezeginde bıýdjettiń negizsiz shyǵyndaryna ákep soǵady.

«Stıpendıattardyń eńbek etýi men olardy oqytýǵa jumsalǵan bıýdjet qarjysyn óteýge monıtorıng júrgizetin tıimdi tetik joq. «Bolashaq» túlekteri halyqaralyq Bolashaq stıpendııasyn taǵaıyndaýǵa arnalǵan úmitkerlerdi irikteý qaǵıdalaryna sáıkes Qazaqstanǵa oralý jáne mamandyǵy boıynsha úzdiksiz eńbek etý týraly talaptardy ylǵı da buzyp keledi. Osyndaı 1 myń derek belgili», dedi senator.

Depýtat sondaı-aq qarjyny qaıtarý máselesine Premer-mınıstrdiń nazaryn aýdardy. Senator memleketke 6,6 mlrd teńge kólemindegi bereshek týraly statıstıkany mysalǵa keltirdi. «Shetelde alǵan mamandyq paıdalanylmaıdy, joba jekelegen jaǵdaılarda emıgrasııa quralyna aınaldy, 270 túlek shetelde qaldy. Joba sonymen qatar oqý týrızmine aınaldy. Is júzinde eńbek naryǵynyń naqty qajetine sáıkes shetelde mamandar daıarlaýdy uıymdastyrý deńgeıi tómen. Strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattardyń bolmaýy, salalyq mınıstrlik tarapynan tıisti úılestirýdiń joqtyǵy osyndaı jaǵdaıǵa sebep bolyp otyr», dedi A.Lýkın.

Qarjy pıramıdalarynyń qurbandary kóbeıgen

Senator Gennadıı Shıpovskıh Qar­jy­lyq monıtorıng agenttigi tóraǵa­synyń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda qarjy pıramıdalaryna qatys­ty dabyl qaǵarlyq derekterdi kel­­tir­di. Onyń aıtýynsha, bıylǵy 9 aı­da mundaı uıymdardan 2 myńnan astam adam zardap shekken jáne olardyń sany ósip jatyr.

Depýtat bul baǵytqa qatysty qyl­mys deńgeıi tómendep kele jatqanyn atap ótti. Alaıda soǵan qaramastan zardap shekkenderdiń sany ulǵaıyp barady. «Bas prokýratýranyń dereginshe, «Qarjy pıramıdasyn qurý jáne oǵan basshylyq etý» boıynsha 2021 jyly – 233, 2022 jyly – 104, al bıylǵy toǵyz aıda 89 is sotqa jiberilgen. Atalǵan statıstıkaǵa qarasaq, jyldan-jylǵa qarjy pıramıdasynyń qurbandary azaıyp kele jatqan sekildi kórinýi múmkin. Al sol pıramıdalardan zardap shek­kenderdiń tizimine qaraıtyn bolsaq, kerisinshe statıstıkany baıqaımyz. 2021 jyly jábirlenýshiler sany – 1259, 2022 jyly – 892, al bıylǵy toǵyz aıda jábirlenýshiler sany 2079 adamdy qurap otyr. Atalǵan statıstıkada tek sot já­bir­lenýshi dep tanyǵan adamdardyń tizimi kórsetilgen», dep atap ótti depýtat.

Onyń sózinshe, elimizde qarjy pıra­mı­dalarynyń aldyn alýǵa baǵyttal­ǵan qajetti tetikterdiń bári bar, Parlament tarapynan zańnamalyq qoldaýlar da kórsetilip keledi. «Dese de qarjy pıramıdasynan zardap shekkenderdiń sany qysqarar emes. Ne sebepti osy kúnge deıin mundaı uıymdardy jeńe almaı kelemiz?», dedi senator.

Mektepterdi basqarýdy ońtaılandyrýdy usyndy

Senator Janbolat Jórgenbaev Premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda óńirlerdegi mektepterdi basqarýdyń jańa júıesi kezinde týyndap otyrǵan máseleler týraly aıtty. Onyń pikirinshe, oblystyq basqarmanyń qyzmetkerleri óńirdegi barlyq bilim berý uıymdaryn túgeldeı baqylaı almaıdy. Máselen, Pavlodar oblysynda oblystyq basqarmanyń 45 qyzmetkeri 598 bilim berý mekemesi­niń qyzmetin qamtamasyz etýge tıis. Qyzmetkerler az bolǵandyqtan, olar­dyń jumysyn úılestirý, qadaǵalaý tıisti deńgeıde júzege asyrylmaıtyny belgili. Bul rette oblystyq bilim basqarmalaryna júkteme aıtarlyqtaı kóbeıip keledi.

«Ekonomıka, qarjy bólimderine jáne aýdandar men qalalardyń basqa da organdaryna júkteletin qarjy, múlik, materıaldyq-tehnıkalyq, kadrlyq qamtamasyz etý máseleleriniń barlyǵy qazir oblystyq bilim basqarmasyna júktelgen. Olar shtattyń jetispeýine baılanysty barlyq qarjylyq prosedýralardy ýaqytynda jáne sapaly oryndaı almaı jatyr», dedi J.Jórgenbaev.

Senator sonymen qatar basqarý­dyń jańa júıesin engizý kezinde mektep­terdegi, ásirese jylytý kezeńindegi problemalardy jedel sheshý máselesi de qıyn­daǵanyn atap ótti. Qazir qazandyq­tar men olardyń qyzmetkerleri, mektep­terdi otynmen qamtamasyz etý másele­leri aýdandyq balansqa berildi, al mektep­ter ishindegi jylytý júıesi oblys­tyq balansta tur. Sonymen qatar oblys­tyq bilim basqarmalary bilim berý sala­synda memlekettik satyp alýdy uıymdastyra almaıdy. Sebebi mektepter men balabaqshalardy aýdandyq bilim bólimderi basqarady.

«О́ńirlerdiń bir jyldan astam qyz­metin saralap, ońtaılandyrý jumys­taryn júrgizý kerek dep esep­teımin. Onyń qorytyndysy boıynsha satyp alý zańyna tıisti túzetýler engizgen jón. Ári mektep ǵımarattaryn biryńǵaı ákimshilik keshen retinde aýdandyq ákimdikterdiń teńgerimine nemese aýtsorsıngke berý jónindegi halyqaralyq tájirıbeni paıdalanýdy usynamyn. Olar mektepterdi kútip ustaýǵa, aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýge jaýapty bolady. Mundaı jaǵdaıda pedagogıkalyq kadrlar tek balalardy oqytýmen aınalysady. Sonda muǵalimderdiń róli arta túsedi, jalpy bilim berý sapasy artady», dedi senator.

Sý sharýashylyǵy salasyndaǵy máseleler

Senator Sáken Arýbaev Premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda elimizdiń sý sharýashylyǵy salasyndaǵy problemalar týraly aıtyp, basty másele – gıdrotehnıkalyq qurylystardyń ábden tozǵanyna nazar aýdardy. «Respýblıka boıyn­sha sharýaishilik kanaldardy qospaǵan­da 7541 gıdrotehnıkalyq qurylys bar. Onyń 1189-y qanaǵattanarlyq­syz jaǵ­daıǵa jetken bolsa, 24-i apatty jaǵ­daıda. Al 2047 gıdrotehnıkalyq qurylysta eshqandaı tehnıkalyq qujattar joq. Olar zańdastyrylmaǵan. Gıdrotehnıkalyq qurylystyń gıdroagregattary men gıdromehanıkalyq jabdyqtarynyń basym kópshiliginiń qyzmet kórsetý merzimi asyp ketken», dedi senator.

Depýtat keıingi 10 jylda elimizde 300-den astam ártúrli sý tas­qyny tirkel­genin atap ótti. Bul statıs­tıka eldegi gıdrotehnıkalyq qury­lystardyń qazirgi jaǵdaıyn kórsetip otyr. «Elimizde gıdro­tehnıkalyq qu­ry­lystardyń qaýip­sizdigin qamta­masyz etý boıynsha arnaıy zańnama joq. Qazirgi ýaqytta bul saladaǵy negizgi quqyqtyq baza jeti zań­men rettelgen. Bul gıdrotehnıka­lyq qu­rylystardyń qaýipsizdigin qamta­masyz etý jónindegi qoǵamdyq qaty­nas­tar basqa memleketterdegideı derbes zańna­mamen rettelýge tıis. 2008 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Gıd­ro­­tehnı­kalyq qurylystardyń qaýip­sizdigi týraly» zań jobasyn da­ıyn­dap, ol qoldaýsyz qalǵany da bel­gili. Sonymen qatar keıingi jyldary tir­­kelgen gıdrotehnıkalyq qury­lys­tar­daǵy tótenshe jaǵdaılar qolda­nys­taǵy kodekstiń qajetti másele­lerdi tolyq sheshýdi qamtamasyz etpeı­tinin kórsetti», dep atap ótti S.Arýbaev.

Senator problemalardy sheshý úshin birneshe usynys aıtty. Onyń ishinde gıdrotehnıkalyq qurylystardyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý týraly arnaıy derbes zań qabyldaý, sý sharýashylyǵy men gıdrotehnıkalyq qurylystyń negizgi resýrstarynyń tehnıkalyq jaı-kúıin jaqsartýdyń Jol kartasyn da­ıyndaý jáne nysandardy naqty túgen­dep, esepke alý, qajetti qarjy bólý, sondaı-aq mamandyqtar tizbesin keńeıtý jáne sý sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaýdaǵy bilim berý standarttaryn qaıta qaraý sekildi máseleler bar.