Tozyǵy jetken ınfraqurylym júıeli jańǵyrtýdy qajet etedi

Turǵyndardyń qaýipsizdigi mańyzdy

Taıaýda Ulttyq statıstıka bıýrosy eli­mizde 2 myńnan asa apattyq jaǵ­daı­da­ǵy turǵan úıde 30 myńǵa jýyq adam ómir súrip jatqanynan habardar etti. Atalǵan úılerdiń 30%-y, ıaǵnı 800-i ótken ǵa­syr­dyń ekinshi jartysyna deıin salyn­ǵan.

Bul rette elimizdiń ózge óńirlerine qaraǵanda seısmıkalyq qaýpi joǵary aımaq Almaty ekenin eskersek, biraz ýaqyt buryn «Qazaq qurylys jáne sáýlet ǵylymı-zertteý men jobalaý ıns­tıtýty» aksıonerlik qoǵamynyń mamandary Almatydaǵy 11 myń ǵımaratqa tekseris júrgizip, olardyń 35 paıyzy jer silkinisi kezinde tótep berýge qaý­qar­syz ekenin anyqtaǵan. Sáýletshi mamandardyń aıtýynsha, úılerdi jeras­ty dúmpýinen qorǵaný úshin ǵımarattarǵa sa­raptama júrgizilýge tıis. Alaıda qala­da­ǵy ár ǵımaratqa taldaý jumystary qymbatqa túsedi. Eger memleket tarapynan úılerdiń jaı-kúıin der kezinde anyqtap, saraptama jasamasa, saldary ońaıǵa soqpaıdy.

Almaty keńes zamanynda monolıt úıler salynǵan alǵashqy qala bolǵan. Bundaı úıler birinshi ret Samal shaǵyn aýdanynda turǵyzylǵan eken. Mamandar bul úıler berik ári júz jylǵa deıin syr bermeıtinine senim bildiredi. Degenmen halqy kóp shoǵyrlanǵan iri megapolıs­te irgetasy setinep turǵan úıde turmys keship otyrǵan jandar jeterlik.

Sonymen megapolıstiń bes jyl ishinde mıllıardtaǵan teńgege eski páter­ler­di qaıta quryp, júzdegen tozyǵy jetken úıdiń buzylýyn qamtamasyz etý maqsatynda 2021-2025 jyldarǵa ar­nalǵan turǵyn úı qoryn jańartý baǵ­dar­lamasy iske qosyldy. Almaty qala­synyń Áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy seısmologııalyq jaǵdaıdy eskere otyryp, 708 eski úı buzylatynyn, sóıtip, 683 turǵyn úıdiń qurylysy júrgiziletinin habarlady.

Memleket basshysynyń tapsyrma­sy­men Almaty qalasynyń ákiminiń 2022 jyly 15 jeltoqsandaǵy №4/705 qaý­lysyna sáıkes, «Almaty qalasyn damy­tý­dyń 2025 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn jáne 2030 jylǵa deıingi ortamerzimdi pers­pektıvalar» negizinde 9 Jol kartasy jasalyp bekitkeni bar. Megapolıs basshysy Erbolat Dosaev: «Jergilikti bıýdjet esebinen apatty jaǵdaıdaǵy úılerdi buzýdyń jańa baǵdarlamasy ázirlendi. Birinshi kezekte adamdar turý múmkin emes úılerdi qarastyryp jatyrmyz. Oǵan barynsha qarajat bóliný de kózdelip otyr. Tozyǵy jetken úılerdiń tur­ǵyn­da­ryn qonystandyrý máselesin óz moınyna alý úshin merdiger kompanııa­men kelisimder bar. Iаǵnı kompanııalarǵa qurylys júrgizýge ruqsat beriledi, al olar bizge turǵyndardy qonystandyrýǵa qolushyn beredi», degen edi.

Búginde ońtústik astanada 1 300 eski kópqabatty úı esepke alynǵan. Osy jyly jartysyna jýyǵyn jóndeýden ótkizý jaǵy qarastyrylyp otyr. Tozyǵy jet­ken kópqabatty úıdiń turǵyndary kom­mýnaldyq ınfraqurylym júıesiniń isten shyqqanyn, elektr symdary jıi úzilip, gaz qubyry apatty jaǵdaıda eke­nin aıtady. Bul rette qala ákimdiginiń ma­mandary baspananyń biraz ýaqyt jón­deý kórmegenin ári páterlerdiń ózin­dik josparyn árkim qalaýynsha ózgert­kendikten jóndeý jumysyna shamamen 100 mln teńgege jýyq qarajat qajettigin eskertti.

Renovasııa baǵdarlamasy bastalǵannan beri Almatyda 400-ge tarta otbasy jańa úıge qonystanǵan. Renovasııanyń basty maqsaty osyndaı tozyǵy jetken tur­ǵyn úıler máselesin sheshýge tıis bolsa, Al­maty qalasynyń 2023-2030 jyl­dar­ǵa arnalǵan turǵyn úıdi renovasııa­laý baǵdarlamasynyń jańartylǵan joba­synda 2030 jylǵa deıin 948 úıdiń buzylýy josparǵa engizilgen.

Tek Almaty ǵana emes ár óńirdegi tozyǵy jetken úıler men ınfraqury­lym­dardy qalpyna keltirýge baǵyttalǵan Úkimettiń qabyldaǵan baǵdarlamasy aıasynda atqarylyp jatqan aýqymdy ister­di odan ári jetildirý úshin bıyl naý­ryz aıynda Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfra­­qurylymdy damytýdyń 2023-2029 jyl­darǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi elimizde apatty jaǵ­daı­da turǵan eski úılerdiń kópshiligi úsh óńirde, atap aıtqanda, Almatyda – 1,4 myń, Qaraǵandy oblysynda – 552 jáne Batys Qazaqstan oblysynda 409 apatty úı tirkelgenin málimdedi. Mınıstrlik 2022-2025 jyldar aralyǵynda 251 úıdiń birtindep, ıaǵnı 2022 jyly – 25 úı, 2023 jyly – 50 úı, 2024 jyly – 75 úı jáne 2025 jyly 101 úıdiń buzylatyndyǵyn josparlap otyr.

Bul rette elimizde turǵyn úı ıns­pek­sııasy men «Turǵyn úılerge kommý­nal­dyq qyzmet kórsetý» JShS jəne PIK mamandary birlesip, júıeli ju­mys atqaryp keledi. Tozyǵy jetken eski úılerdi súrýdiń qajettiligin túsin­di­rý úshin turǵyndarmen kezdesýler uıymdastyrylyp jatyr. Eń bastysy, turǵyndardyń talap-tilekteri eskerilýi kerek. Eski úıler súrilgennen keıin ornyna jańa úılerdiń qurylysy bastalady. Al kelisim boıynsha adamdar ýaqytsha bas­panamen qamtylyp, úıleri bitken soń qaıta qonystanýǵa nemese teń páter qarastyrylýǵa barynsha jaǵdaı jasalýy kerek.

Káriz qubyrlarynyń 80%-y eskirgen

Búginde elimizdegi turǵyn úılerdiń tazartý qondyrǵylarynyń birazy ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda paı­da­lanýǵa berilgen. Bul qazirgi kúni ha­lyq­tyń ekologııalyq jaı-kúıine áser etip jatqany bar. Káriz jelileriniń eń joǵary tozýy Qaraǵandy (68%), Almaty (67%), Shyǵys Qazaqstan (72%), Pavlodar (74%) men Ulytaý (75%) oblystarynda baıqalyp otyr. Máselen, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Kúrshim aýylyndaǵy tazartý qurylysynyń jumys istemegenine 10 jyldan asqan kórinedi. Aýdan ortalyǵynyń shaıyn­dy sýy tikeleı Kúrshim ózenine, ári qaraı erekshe memlekettik mańyzy bar trans­she­karalyq Ertis ózenine quıylady. Al Tarazda káriz tazartý qondyrǵysy múl­dem salynbaǵan.

Mamandar ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne juqpaly aýrýlardyń týyndaýyna jol bermeý úshin mundaı káriz tazartý nysandaryn jaǵdaıy óte aýyr ınfraqurylym tizbesine engizý qajet. Tazartý qurylystaryn salý jáne jańǵyrtý máselelerin sheshýde joǵary teh­nologııalyq zamanaýı jabdyqty paı­dalanýdyń jáne biryńǵaı júıeli tásilder ázirleýdiń mańyzy aıryqsha.

2019-2022 jyldary sýmen jabdyqtaý jáne sý burý júıeleriniń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııalar kólemi 303,7 mlrd teńgeden 484,2 mlrd teńgege deıin jetken. Osy jyldar ishinde 17,9 myń km sýmen jabdyqtaý men sý burý jelileri salynyp, jabdyqtaýdan qaıta ótken.

Qalaı degenmen de búgingi tańda kommýnaldyq ınfraqurylym júıesinde sarqyndy sýlardyń sapaly tazartylýyn qamtamasyz etetin jeliler tozyp, káriz-tazartý qurylystarynyń jaı-kúıi basty máselege aınalyp otyr. Respýblıka bo­ıynsha barlyǵy 89 qalanyń ishindegi 68 qalada jańa káriz-tazartý qurylystaryn salý, jańǵyrtý jáne qaıta jabdyqtaýdy qajet etedi.

Apatty jaǵdaıdaǵy nysandar

Keıingi kezderi elektr energııasyn óndirýshi nysandardaǵy qurylǵylardyń isten shyǵý sany 22%-ǵa artqan. Al óndirýshi qýattardyń tozýy shamamen 60%-dy quraıdy. Osynyń saldarynan ótken jyly tutas bir qala jylýsyz qalǵan edi. Jylý elektr ortalyqtarynyń salynǵanyna 60 jyldan asady. Bundaǵy jabdyqtardyń tozýy 66%-dy qurap otyr. Energetıka mınıstrligi tozyǵy jetip, apatty jaǵdaıda turǵan nysandardy jańǵyrtýǵa qomaqty qarjy kerek ekenin eskertken edi. Alaıda bulardyń kóbi jekemenshikke ótip, basshylary aqsha salýǵa nemquraıdylyq tanytyp otyr.

Jalpy, elektr energetıka salasy bir emes, birneshe ýákiletti organnyń quzyrynda ekenin atap ótken jón. Máselen, Energetıka mınıstrligi stan­sa­lardyń jumysyna jaýapty. Al jylý jelileri jergilikti ákimdikterdiń min­detinde bolsa, munymen tikeleı In­dýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıstrligi aınalysady. Jylý men ener­gııanyń tarıfin Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bekitedi. Al Ekologııa mı­nıstr­ligi kómir generasııasyn, ıaǵnı zııandy shyǵaryndylardy azaıtýdy baqylaıdy.

Búginde eldegi elektr energııasy ón­di­risin ártúrli menshik nysanyndaǵy 204 elektr stansasy iske asyryp jatyr. Byltyr 113 mlrd kVt/saǵ elektr ener­gııasy óndirilip, onyń ishinde tur­ǵyn úı sek­torynda 14,8 mlrd kVt/saǵ paı­da­la­nyl­ǵan.

Sonymen qatar jaqynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov elimizde jylý jelileriniń 80-85%-y tozǵanyn, ásirese káriz qubyrlarynyń jaǵdaıy múshkil ekenin, al atalǵan máse­leni sheshý úshin tarıfti kóterý kerek eken aıtqan edi.

«Bıyl elektr energııasynyń tarıfin shilde aıynan bastap kóterý josparlandy. Jylýdyń jańa tarıfi osy jylý berý maý­symynan bastalady. Jumystar bas­talyp ta ketti. Tarıf mólsheri ár óńirde ártúrli, jylý júıesiniń tozý deńgeıine baılanys­ty. Keıbir óńirlerde 10%-dan 30%-ǵa deıin kóterilýi múmkin. Tarıf halyqqa áserin tıgizbeý kerek. Áli de eń qymbat ónim qaı aımaqta bolatyny belgisiz, bul máseleni biz talqylaımyz. Halyqty tyǵyryqqa tiremeý úshin qym­battaǵan tarıftiń basym bóligin bıýd­jet­tik mekemeler tóleıdi», deıdi mınıstr.

Sarapshylar Úkimet mundaı qadamǵa amalsyzdan baryp otyrǵanyn, sebebi qazir tarıf baǵasy kóterilmese, eldegi tozǵan qubyrlar jelisi tehnogendik apatqa ákeletinin alǵa tartady.

Elimizde barlyǵy 128 myń shaqyrymǵa jýyq jylý, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jelileri bar. Respýblıka boıynsha sol jelilerdiń 51%-y tozǵan. Atap aıtqanda, Pavlodar oblysynda – 68%, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 64%, Qaraǵandy men Ulytaý oblystarynda 62% qubyr jelileri isten shyǵýǵa shaq tur. Bıyl 126 shaqyrym jylý jelilerin jań­ǵyrtýǵa 86 mlrd 300 mln teńge bólin­gen kórinedi.

ALMATY