Jastardyń boıynda erkindik basym

– Resmı rıtorıkada «Jastar – memleket saıasatynyń basym baǵyt­tarynyń biri» degendi jıi estı­miz. Al sarapshylar arasyn­da elimizdegi osy sanattaǵy aza­mat­tarda nemquraıdylyq pen ınfantıldilik bar degen pikir ba­sym. Siz qalaı oılaısyz, eki­jaq­ty dılemma qalyptasyp otyr­ǵan joq pa?

– Jas býynnyń ınfantıldiligi týraly tezıs – qoǵamnyń kún tár­ti­binde turǵan másele. О́ıtkeni mem­leket keıingi jyldary ǵana jas­tardy derbes sýbekt retinde qaras­tyra bastady. Al jekelegen baqylaýshylar ádettegideı olar­dy «sen tımeseń, men tıme» qal­pynda dep, ótkenniń narratıvine salady. Buǵan qarapaıym ǵana mysal kel­ti­reıin. Qazir áleýmettik jelide keńi­nen tanymal qoǵamdyq-saıa­sı­ pod­kast­tardyń basym bóli­gin jastar júr­­gizedi. Ásirese «Zaman­das», «Dope Soz», «Aitpa». Sondaı-aq «Obojaıý», «Za namı ýje vye­halı», «Narikbi Live», «Nursultan Qurman», «Jurttyn balasy», Syrym Itqulovtyń arnasyn da atap ótýge bolady. Tipti jýyr­da ǵana «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» fılmin tamashalaýǵa jastardyń bel­sene barǵanyna kópshilik kýá. Osy­dan biraz dúnıeni ańǵarýǵa bolady. Bul jas býynnyń ómirge degen kózqarasynyń ózgergenin kór­se­te­di. Olar qazirde qoǵamdaǵy ózekti máse­­lelerdi jaı syrttan baqylap qana qoımaı, balamaly usynys-piki­rin ortaǵa salyp, jańa baǵyt qalyp­tas­ty­rýda ózinshe úles qosyp júr.

Muny áleýmettanýlyq zertteý­ler de rastap otyr. Bizdiń orta­­lyqtyń derekterin eskersek, respondentterdiń tek 26,3 pa­ıyzy saıasatqa qyzyǵýshylyq tanyt­paı­tynyn kórsetti. Saýal­da­maǵa qatysqandardyń 50,3 paıy­zy volonterlik jáne eriktilik qyzmetke qatysatynyn aıtsa, 4,8 pa­ıyzy qatysýdy josparlap otyr. Bylaısha aıtqanda, jastar kóleń­keden shyǵyp, qoǵamnyń ómirine aralasyp júrgisi keledi. Meniń­she, bul ózgeristerdiń deni Mem­leket basshysynyń saıasaty men qoǵamdaǵy transformasııasymen baı­la­nysty.

– Iаǵnı qazir bılikke derbes, óz erkimen áreket etetin jastar qajet degińiz kele me?

– Memleket osy bastamany­ qol­dap ta júr. Sebebi eldegi júr­gizilip jatqan reformalardy jas­tar úshin «qamqorlyqqa alyn­ǵan­ tulǵa» sanatynan shyǵyp, qoǵam­dyq ómirdiń teń quqyly múshesi re­tinde qalyptasýyna shaqyrý dep qarastyrýǵa bolady. Bılik tara­pynan jas býynnyń kitap oqýyna, saýattylyqty arttyrýǵa zeıin qoıylyp, eńbek, bilim, jaýap­ker­shilik, kásipqoılyq syndy oń qundylyqtardy nasıhattaýda úlken kóńil bólinip otyrǵanyn baıqaǵan bolarsyz. Bul – jastardyń ózindik oı-óri­sin qalyptastyrýǵa, sana-sezi­min arttyrýǵa, dúnıetanymyn keńeı­tip, ómirlik ustanymyn bekem­deýge negiz. Osy turǵyda Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligi jas­tar saıasaty salasynda eleýli óz­ge­risterdi júzege asyr­ǵanyn atap ótken jón. Bıyl zań­namaǵa jańa­shyl­dyq engizilip, jas­tar­dyń sana­ty 35 jasqa deıin ulǵaıdy. Jańa tujyrymdama qabyl­dandy. Onda «jastar úshin» qaǵıdatymen qosa «jastar­men birge» motıvine basym­dyq beril­geni aıqyn kórinis tapty. Memlekettik jastar saıasatyn­ orta­lyq memlekettik jáne jer­gilikti at­qa­rýshy organdar joǵarydan tó­menge tiginen emes, kóldeneń ba­ǵyt­ta – sheshim qabyl­daý­ úderisine jas býyndy tarta oty­ryp júzege asy­rýy kerek.

– Ortalyqtyń jastar týra­ly áleýmettik zertteýlerin «Jas­­­tar laıf»-tyń ótken nó­mir­­le­rin­de jarııalaǵan edik. Qu­jat­tar­da lýdomanııa lańy, esirt­kige táýel­di­lik, zorlyq-zom­bylyq syndy má­se­leler kó­terilgen. Osy rette san­dardy sóıletsek.

– Memlekettik jastar saıasa­ty­ jastardyń áleýetin damytý­ jáne iske asyrý úshin jaǵ­daı jasaýǵa ǵana emes, sony­men qatar azamattardyń áleý­met­tik osal sanatyn qoldaýǵa baǵyt­talǵan. Bul topqa lýdomandar, nashaqorlar jáne zorlyq-zom­by­lyq qurbandary da kiredi. Bizdiń empırıkalyq derekter qumar oıynǵa elirgen jastar qatary óskenin rastaıdy. Máselen, byltyrǵy zertteýde jastardyń 1,2 paıyzy bás tigetinin aıtsa, bıyl bul kórsetkish 3 paıyzǵa jetti. Sondaı-aq saýaldamaǵa qatysqan jastardyń 39,5 paıyzy kóp ýaqytyn kompıýterlik oıynǵa jumsaıtynyn kór­set­ken. Al «Esirtkisiz bolashaq» kor­poratıvtik qory júrgizgen áleý­met­tanýlyq zertteýge súıensek, respýblıkadaǵy 17-25 jas aralyǵyndaǵy azamattar arasynda sýısıd jasaýǵa talpynǵan qurbandardyń 69,4 paıyzy onlaın-kazıno, býkmekerlik keńseler men mıkroqarjylyq uıym aldyndaǵy beresheginiń kóp bolǵany sebepti osyndaı qadamǵa barǵanyn aıtqan. Osy jáne basqa da derekter atalǵan problemalar ózara baılanysty bolýy múmkin ekenin ańǵartady. Bul jerde psıhologııalyq faktordy da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Táýeldilikke ushyraǵan qurbandarmen jumys istegen psıhologter balalyq shaqtaǵy jan jarasy men otbasylyq janjal lýdomanııa men nashaqorlyqtyń faktorlary bolýy múmkin ekenin aıtyp dabyl qaǵady.

Jalpy, jastar arasynda lýdo­ma­nııa men esirtkiniń keń taralýy keshendi jumysty qajet etedi. Munyń saldarymen kúresý úshin aldymen naqty sebepterin ǵylymı negizdelgen túrde anyqtap alyp, preventıv sharalarǵa kóshý kerek. Bul memlekettik jáne bıýdjettik josparlaý turǵysynan da tıimdi.

– Jas ortada qandaı trendter bar?

– Jastar – elimizdiń eń iri áleýmettik-ekonomıkalyq top­ta­rynyń biri. Olardyń qajet­ti­likteri men múddesi qoǵamnyń jalpy jaǵdaıyn tikeleı kór­setedi. Ortalyq turaqty negizde taldamalyq baıandamalar jarııalap turady. Onda mamandar osy sanattaǵy azamattar ara­syn­daǵy qazirgi úrdisterdi anyq­taıdy. Búginde jastardyń kóz­qara­symen eń ózekti dep tanylǵan trendti atap óteıin. Olar: qar­jy­laı táýelsizdik (48,2%), jartylaı nemese tolyq qashyqtan ju­mys isteý (26%). Bul tańdaýlar qa­zirgi urpaqtyń shyńdalýdyń, ju­mysqa turýdyń, paternalızmniń dástúrli túrlerinen alshaqtaı bas­ta­ǵanynan habar beredi. Iаǵnı qun­dy­l­yq parametrleri ózgerip jatyr. Boılarynda erkindik basym. Sáı­kesinshe, jahandyq mádenı keńis­tikte jastarymyz tanymal bola túsedi.

– Áńgimeńizge rahmet.