«Balam» degen jurt bolmasa, «jurtym!» deıtin bala qaıdan shyqsyn?» deıdi ult ustazy Ahmet Baıtursynuly. Sol Aqańnyń zamandastary, bir áýletten shyqqan qos qyran, biri Amangeldi batyrdyń úzeńgiles sarbazy, ekinshisi Arqalyq qalasynyń alǵashqy qazyǵyn qaqqan aǵaly-inili Nazarbek pen Dúısenbek Adyrbaıuldarynyń esimderi tarıh qoınaýynda umyt bolyp, eleýsiz qalyp barady.
2017 jyly gazetimizdiń betinde osy eki tulǵanyń esimderin ulyqtaý, olardyń atyna týǵan jerlerinen kóshe berý qajettigi týraly maqala jarııalaǵan edik. Dúısenbek Adyrbaıulynyń uly Áshim Adyrbaevtyń aıtýynsha, sodan beri 6 jyldyń júzi ótip, atalǵan bastamany júzege asyrý jaıynda jergilikti ákimdikke birneshe hat jazylǵanyna qaramastan, áli de naqty sheshim qabyldanbaı keledi.
Aldymen Nazarbek jáne Dúısenbek Adyrbaılardyń kim bolǵandyǵy jaıynda azyraq málimet bere ketsek. Úlkeni Nazarbek on altynshy jyldyń ot-jalynynda Amangeldi Imanovtyń erjúrek sarbazy, ataqty mergenderiniń biri bolǵan. Ol kezde 27 jasta eken. Torǵaı ýezinde eki synyptyq mektepti bitirip, Qorǵasyndaǵy aǵylshyn zaýytynda birneshe jyl jumys istegen. Sol zaýyttyń ustasyna eki myltyq soqtyryp alyp, Ábdiǵappar han men sardar Amangeldiniń qosynynan tabylǵan desedi. Áıgili myńbasylar Keıki, О́ten, Qosjandardyń qatarynda bolady.
Jigerli jas óren Kúıik, Doǵal, Josalydaǵy soǵystarda erekshe erlik kórsetken. Sardar onyń qasyna júz sarbaz qosyp berip, sholǵynǵa shyǵaryp, talaı qıyn tapsyrmalar júkteıdi. Onyń jazalaýshylar jasaǵymen bolǵan shaıqasta qaza tapqanyn estigen Amangeldi batyr: «Birge óletin serigim osy bolar dep oılaıtyn edim, áttegen-aı!» dep qatty qamyǵypty. Sodan 1917 jylǵy aqpanda aýylyna arnaıy baryp, onyń sheıit bolǵanyn sheshesine estirtip, kóńil aıtady. Keıin ulynyń súıegin jetkizip, ol ákesi Adyrbaıdyń qasyna jerlenedi.
Torǵaıdyń Shákárimi atanǵan úlken tulǵa, iri aqyn Faızolla ıshan Satybaldyulynyń «Daýylda ushqan jas qyran» dastany batyrdyń rýhyna arnap músindelgen birden-bir eskertkish jáne erliginiń alǵash hatqa túsken aıǵaǵy. «Osyndaı ult azattyǵy úshin jan qıǵan batyr sarbaz Nazarbektiń esimi qasterlenýge tıis dep oılaımyz. Biraq áli kúnge deıin onyń aty-jóni Torǵaı kóterilisine qatysýshylardyń tiziminde de joq. Bozdaqtyń esimi Arqalyq qalasynyń murajaıynan jáne Amangeldi aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Amangeldi Imanov murajaıynan laıyqty oryn alsa degen tilegimiz bar. Ári Amangeldi kentiniń bir kóshesine Nazarbek Adyrbaıulynyń esimi berilse degen tilegimiz bar», deıdi Á.Adyrbaev.
Nazarbek batyrdyń týǵan inisi Dúısenbek Adyrbaıuly ákeden alty aılyǵynda, qamqor aǵadan jeti jasynda aıyrylyp, anasy Bozjetkennen otyz ekiniń náýbetinde kóz jazyp, taǵdyr taýqymetin kóp kóredi. 1932 jyly Tashkent qurylys tehnıkýmyna oqýǵa túsip, bitirgen soń Shyrshyq qurylysyna joldama alady. Tas qalaýshylyqtan bastap, kóp uzamaı qurylysshylardyń brıgadıri bolady. Asharshylyqqa ushyrap, tarydaı shashyrap ketken Torǵaıdaǵy aǵaıyndardy jumysqa turǵyzyp, qol ushyn sozady. Dúısenbektiń brıgadasy ústi-ústine tolyǵyp, ozat qurylysshy retinde búkil О́zbekstan boıynsha tanylypty.
1936 jyly Álibı Jangeldınniń kómegimen bes vagonǵa artynyp-tartynǵan 42 otbasy, kúlli brıgadasymen elge qaıtyp, Aqmolaǵa kóship kelýi de ańyz bolǵan oqıǵa. Sóıtip, Dúısenbek Adyrbaıulynyń Qazaq temirjolyndaǵy alǵashqy ulttyq qurylysshy kadr retindegi uzaq jyldarǵa sozylǵan jemisti qyzmeti bastalady. Onyń ysylǵan brıgadasy Aqmola, Býrabaı kýrorty, Taıynsha, Qyzyljar stansalarynda jaýapty nysandar men turǵyn úıler turǵyzady. Brıgada 1940 jyly ataqty Aqmola-Qartaly temirjol boıynyń qurylysyna shaqyrylady. 1941 jyldyń jeltoqsanynda Aqmola-Qartaly temirjoly eńbek maıdany bolyp jarııalanady. 1948 jylǵa deıin 680 shaqyrymdyq temirjol tósep, stansalar men kópirler, depo salady. Brıgadasymen birge Dúısenbek Adyrbaıuly úlken abyroıǵa jetedi.
Al 1955 jyldyń qyrkúıegi Dúısekeń úshin tarıhı sát bolǵany ras. Amangeldi aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy T.Bodambaev, ekspedısııanyń saıası bóliminiń bastyǵy M.Búrkitov jáne Dúısenbek Adyrbaıuly úsheýi bolashaq Arqalyq qalasynyń ornyn belgilep, alǵashqy qazyǵyn qaqty. Sol jerde onyń brıgadasy salǵan alǵashqy tórt úı boı kóterdi.
Zeınetke shyqqan kezinde de ǵıbratty, salamatty isterdiń basy-qasynan tabyldy. О́zi qurmetti azamaty atanǵan Arqalyqta meshit ashylýyna uıytqy boldy. «Kózi tirisinde-aq «qazaqtyń qara nary» atanǵan jannyń mundaı ónegesin umytýǵa bola ma? О́zi alǵashqy qazyǵyn qaǵyp, bastap salǵan Arqalyqtyń bir kóshesi osy kisiniń atyna nege berilmeske? Murajaıyn da nege ulyqtamasqa?» deıdi uly Á.Adyrbaev.
Onyń aıtýynsha, jergilikti ákimge aımaqtyń elge syıly azamattary qol qoıǵan ótinish hat birneshe ret jazylǵan. 2019 jyly Arqalyq qalasy ákimine joldanǵan hatqa jergilikti ardagerler keńesiniń tóraǵasy, qalalyq meshittiń bas ımamy, basqa da el úmitin arqalaǵan azamattar qol qoıǵan. Bıyl da Áshim Adyrbaevtyń ózi ákimdikke ótinishpen shyqqan. Alaıda ázirge qaıran bolmaı tur. Halqyna qyzmet etken qos qyran da – týǵan eli men jerinde qurmetke laıyqty tulǵalar.